(D.H.1171-M.1757-İstanbul - V.H.27 Recep 1213-M.4 Ocak 1799-İstanbul)
Osmanlı Türk divan edebiyatının son büyük şairi, mutasavvıf, âlim, veli, Mevlevi Şeyhi...
DOĞDUĞU YER KÜNYESİ VE AİLESİ
Divan Edebiyatımızın son büyük şairi olan Şeyh Galip, Hicri,1171-Miladi,1757 yılında İstanbul’da Yenikapı Mevlevihane’si yakınlarındaki bir evde dünyaya geldi. Doğumuna “eser-i aşk” ve “cezbetu’llah” terkipleri tarih düşürülmüş, kendisine Mevlevihane’nin şeyhi Kûçek Mehmet Dede ile halefi SeyyidEbûbekir Dede’nin tavsiyesiyle Mehmet Esad adı konulmuştur. Dedesi Mevlevî olduğu gibi babası Mustafa Reşid Efendi de PeçuyluÂrifAhmed Dede’den inâbe almıştır. Annesi Emine Hatun’dur. Soyu sopu bilgin, arif ve şair olan bir ailenin çocuğudur.
EĞİTİMİ VE HOCALARI
Şeyh Galip ilköğretimini babasından gördü. Arapçayı Hamdi Efendi’den, Farsçayı Hoca Neşet’ten öğrendi.Ders aldığı hocalar arasında Galata Mevlevîhanesi şeyhi Hüseyin Efendi de vardır. Neşet Efendi, genç Şeyh Galip'in yeteneğini çabuk farketti ve yazdığı şiirleri beğenerek ona "Esat" takma adını önerdi. Şeyh Galip, bir ara "Esat" takma adıyla şiirler yazdıktan sonra dönemin Esat isimli şairleriyle karıştırılmaması için daha sonra “Galip” mahlasını kullanmaya başladı.
Böylece, asıl adı olan Mehmet unutulmuş ve daha sonraları hep "Şeyh Galip" olarak bilinmiştir.
Şeyh Galip, babasının etkisiyle, Mevlana ve eserlerine karşı sonsuz bir hayranlık beslemiş, bu hayranlık derin bir aşk ve sevgiye dönüşmüştür. Dîvân-ı Hümâyun Kalemi’nde bir müddet çalıştıktan sonra ailesinin pek tasvip etmemesine rağmen 1198’de (1784) Konya’ya gidip Mevlana Hazretleri'nin Türbesi ve Dergâhında kendisini bulmuş, Mevlevi dervişi olabilmek için dergâhta çile denen bin bir günlük eğitime başlamıştır. Çelebi SeyyidEbubekir Efendi’nin sohbetlerinde bulundu.
Daha sonra babası Mustafa Reşit Efendi oğlunun İstanbul’dan ayrılmasına tahammül edemediğinden Çelebi Efendi’ye başvurdu, o da “tekmîl-i çillenin Yenikapı Dergâhı’nda ikmalinin muktezâ-yımerdî ve hüner” olduğunu söyleyerek genç dervişi İstanbul’a gönderdi. Galip çilesini 1201’de (1787) Yenikapı Mevlevihane’sinde tamamlayarak “dede” oldu.
Bu arada Ali Nutkî Efendi ile Aşçıbaşı Şerif Ahmednin rahle-i tedrisinden geçti. Daha sonra Ali Nutkî Efendi’den hilâfet aldı. 1203’te (1789) Trabzonlu Köseç Ahmed Dede’nin et-Tuhfetü’l-behiyye fî tarîkati’l-Mevleviyye adlı eserine Ali Nutkî Efendi’nin izniyle es-Sohbetü’s-sâfiye adıyla bir hâşiye yazdı.
Öte yandan Yûsuf Sîneçâk Dede’nin Sütlüce’deki türbesi yanında bir ev satın alarak 5 Receb 1204’te (21 Mart 1790) buraya yerleşti ve Yûsuf Sîneçâk’in Cezîre-i Mesnevî adlı eserini şerh etti. Galata Mevlevihane’si şeyhi Halil Numan Dede’nin görevinden azli üzerine yerine Konya Şems Dergâhı türbedarı Şemsî Dede tayin edildiyse de İstanbul’a gelirken Kütahya’da vefat ettiğinden 1791’de Konya Âsitânesi şeyhi Mehmet Emin Çelebi’nin emirnamesiyle 9 Şevval 1205’te (11 Haziran 1791) Galata Mevlevihane’si şeyhliği Galip Dede’ye verildi.
GALATA MEVLEVİHANESİ ŞEYHLİĞİ’NE GETİRİLMESİ
Bu tayin dolayısıyla III. Selim’le olan dostlukları gelişti. Galib Dede aynı zamanda Türk mûsikisi bestekârı olan, “İlhâmî” mahlasıyla şiirler yazan ve hat sanatıyla da uğraşan hükümdara Galata Mevlevihane’sinin tamiri için bir kaside takdim edince padişah onun arzusunu yerine getirerek tekkeyi tamir ettirdi (1792). 4 Ağustos 1792 tarihinde yapılan ilk mukabele vesilesiyle Şeyh Galip’in kaleme aldığı on sekiz beyitlik tarih manzumesi Galata Mevlevihane’sinin kapısına yazılmıştır. Hükümdarın tekke ile ve Şeyh Galip’le alâkası 1793’te Mevlevihane’ye bir şadırvan, 1794’te semâhâne içine bir mahfel-i Hümâyun yaptırmasıyla devam etti, ayrıca 1795’te semâhâneyi yeniden tamir ettirdi.
Şeyh Galip’in bunlar için kaleme aldığı tarih manzumeleri divanında yer almaktadır. Semâhâne için yazılan dokuz beyitlik tarih manzumesi binanın kapısına da yazılmıştır. Ayrıca Humbarahâne-i Cedîd’de yapılan Yeni Cami’deki mesnevîhanlık da Şeyh Galip’e verildi ve padişah burada icra edilen mukabelelere genellikle katıldı.
III. Selim’in Şeyh Galib’e olan ilgisi kendisine Cevrî hattıyla yazılmış bir Mes̱nevî hediye etmesi, 1793’te kardeşi Beyhan Sultan’la birlikte 300 altın sarfederek divanını ciltletip tezhip ettirmesi yanında 10 Safer 1209’da (6 Eylül 1794) çıkardığı bir fermanla mesnevîhanlıklarıninhâsının da Şeyh Galip’e verilmesiyle sürdü.
Şeyh Galip de devrin sosyal ve siyasî hadiselerinde padişaha destek oldu.
Sultan 3. Selim’in Galata Mevlevihanesi’nde sık sık ziyaret ettiği Şeyh Galip bu dönemde “Galip Dede” olarak anılmaya başladı.
1791 yılına kadar şeyhlik yapan Galip Dede, 8 yıl süren dergâh şeyhliği sırasında Sultan 3. Selim, Valide Sultan ve padişahın kız kardeşi Beyhan Sultan’ın yakınları arasında yer aldı.
Şeyh Galib'in çevresini derinden etkileyen kuvvetli bir şahsiyeti, kendisine ve sanatına tam güveni olduğu anlaşılıyor.
Çok genç yaştayken güçlü bir şair ve geniş kültürlü bir aydın olarak tanınan Şeyh Galib, iddialı bir şairdir. Divan Edebiyatımızda tasavvufun özellikle Mevlevilik koluna en fazla bağlı olan şairdir.Galip tasavvufun mazmun, çağrışım ve fikir hazinesinden faydalanmıştır. Tasavvufun tek varlık inancını, ilahi aşk, insan yüceliği, hoşgörülülük ilkelerini benimsemiştir.
İran'lı Şevketi Buhari'nin açtığı Sebk-i Hindi çığırının bizdeki en büyük mensubu Şeyh Galip’tir.
Şeyh Galip bu tarzda örneklerle, içiçe mecazlarla ve bir şey söyler görünürken başka bir şeyi kastettiğini bazen açıkça söyler. O bizde sembolizme benzeyen şiir çığırını açmıştır.
Sanatta yenilik özlemi duymuştur. Divan şiirinde yapmış olduğu başlıca yenilik, bambaşka bir üslup bulması, kendi deyimiyle bir başka lügat tekellüm etmiş olmasıdır. Kelime hazinesi çok zengindir; üslubu renk anlatan kelimelerle doludur. Şiirleri baştanbaşa mecazlar, görülmemiş kapalı ve karanlık hayallerle örülmüştür. Sembolik şiirlerdir.
Onun en önemli eseri HüsnüAşk mesnevisidir. Bunun haricinde şairin bir Divan'ı, Şerh-i Cezire-i Mesnevi adlı bir mesnevisi, bir de Es-Sohbetü's-Safiyye adlı bir eseri vardır.
ŞEYH GALİP DİVANI’NI 24 YAŞINDA KALEME ALDI
1782'de, yazdığı bütün şiirlerini bir divanda topladığı zaman, yirmi dördünü bitirmiş, yirmi beşine basmış gencecik bir delikanlı idi. O yaşta dîvan sahibi olmak, hele "Şeyh Galip Divanı" gibi fikir derinliği, muhayyile zenginliği ve üslûp tazeliği taşıyan bir dîvan sahibi olmak, o güne dek kimsenin erişemediği bir mutluluktu.
Bir Hakk eren olduğu kadar, on sekizinci yüzyıl Divan Edebiyatı’mızın en seçkin şairlerinden biri olan Şeyh Galip’in yaşayışı, çektiği çileleri yanıp yakılışları ve gönül iniltileriyle doludur. Şeyh Galip, çevresini derinden etkileyen kişiliğinin yanında, henüz genç yaşta büyük bir şair ve âlim olarak tanınmaya başladı. Divan edebiyatında tasavvufun özellikle Mevlevilik koluna bağlı olan Şeyh Galip, tasavvufun mazmun, çağrışım ve fikir hazinesinden faydalanırken, tek varlık inancını, ilahi aşk, insan yüceliği ve hoşgörülülük ilkelerini benimsedi.
Şeyh Galip, 2 bin 101 beyitten oluşan ve aruzun “Mef’ulü-mefa’ilün-fa’ülün” kalıbını kullandığı başyapıtı, 26 yaşındayken Türk Edebiyatı'nda mesnevi türünün en başarılı örneklerinden biri sayılan "Hüsnü Aşk" adlı eşsiz eserini yazmıştır. Bir yıl ilimle ve eserlerini yazmakla uğraştı. Her satırında tasavvufi simgeler bulunan eserdeki, kişi ve yer isimleriyle, benzetmeler, İranlı Şevketi Buhari’nin Sebk-i Hindi (Hint üslubu) ile yazıldı.
“Hoş geldin eyaberid-i canan
Bahşe-t bana bir müvid-i canan
Can ola feda-yııyd-i canan
Bisüd ola mı ümid-i canan
Şeyh Galip, kuşkusuz Nedim’den sonraki dönemin en önemli ve de en değerli şairlerindendir. Sembolizm benzeri bir tarzın Türk edebiyatındaki öncüsü olmuş, birçok buluşu ve yarattığı mazmunlarla Divan Edebiyatı’nın büyümesinde büyük bir rol oynamış olmasına rağmen divan şiirinin geleneklerinden de asla kopmamıştır. Bugün Şeyh Galip’in şiirleri gösterdiği harika sembolizm ve betimlemelerle özelliklede Batıda büyük bir beğeni görmektedir. Şeyh Galip’in eserlerinin en önemli taraflarından birisi de tasavvufi temellere sahip olmasıdır. Şeyh Galip tasavvuf edebiyatı açısından çok önemli bir isimdir.
ALTI AY İÇİNDE «HÜSNÜ AŞK»I YAZDI
İstanbul'un sanat çevrelerinde bir anda yıldız gibi parladı. Çevresi, hayranları ile dolup taşıyordu. Şiirleri dillerde geziyor, saraydan mahalle kahvesine kadar her yerde okunuyor, beğeniliyordu. İşte bu günlerin birinde bir sanat meclisinde söz, dönüp dolaşıp, büyük dîvan şairlerimiz arasında yer alan "Nabi’ye geldi. Orada bulunanlar, Nabi’nin "Hayrâbât" adlı mesnevîsini övmeye başladılar. Bu övgü o kadar ileri götürüldü ki, konuşanlardan biri, "Böyle bir mesnevî, bir daha yazılamaz" dedi.
Şeyh Galip, bu yargıya katılmamıştı. "Çok abartılıyor" dedi. Bunun üzerine sordular: “Peki sen yazabilir misin?"
Şeyh Galip'in şairlik gururu incinir gibi oldu: “Evet" dedi, "Hem de daha güzelini! “Ve yazdı. Altı ay içinde Nabi’nin "Hayrâbât"ını gölgeye çeken "HüsnüAşk’ı” yazdı. Bu kadar kısa bir zaman içinde bu ölçüde ve hacimde bir eser ortaya çıkarmak, başka bir şaire nasip olmuş değildir.
Hüsnü Aşk, tasavvuftan kaynaklanan bir eserdir. Olaylar ve kişiler, sembolleri gerçekleştirmek için kullanılmıştır. Mesnevide kullanılan Hüsün ve Aşk, mutlak güzellik ile mutlak bilgidir. Bunlar "edep" okulunda, yani Mevlevî dergâhında okurlar. Mutlak aşk ile mutlak bilginin birleşebilmesi için, kalp şehrine giden çileli yolu geçmek gerekir. Geçerler ve muratlarına ererler.
Bu eserinde Şeyh Galip, öylesine imajlar kullanmış ve bu soyut dünyadan öylesine somut bir dünya ortaya koymuştur ki, her açıdan eşsizdir. Bakınız, 'Muhabbet' kabilesinin insanlarını nasıl çiziyor:
"Giydikleri âfitab-ı temmuz
İçtikleri, şûle-i cihansûz."
"Muhabbet" kabilesinin insanları, temmuz güneşini giyerler, can ışığını içerlermiş...
Tasavvuf görüşlerine Mevlana‘ya uyarak, “insan” denen varlığa verilen üstün değer Şeyh Galip’te, Türkçe’ de görülmemiş bir şiir kudretiyle, dile gelmiştir.
EŞİ VE ÇOCUKLARI
Şeyh Galip’ Şerife Âişe adında bir şeyh kızıyla evlenmiş, bu evlilikten Zübeyde isminde bir kızı, Ahmet ve Mehmet isimlerinde iki oğlu olduğu, Şer‘î Siciller Arşivi’nde bulunan tereke kayıtlarından ve şairin ölümü dolayısıyla padişahın bir fermanla çocuklarına Gümrük Mukātaası’ndan 30’ar akçe maaş tahsis ettiğine dair belgeden anlaşılmaktadır. Esrar Dede’nin divanında kızı Zübeyde’nin doğumuna düşürülmüş bir tarih de bulunmaktadır.
VEFATI
Hicri,1209,Miladi,1794’de annesi Âmine Hatun’un, H.1211-M.1796, müridi ve “yâr-ı gār”ı Esrar Dede’nin vefatı Şeyh Galip’i derinden üzdü; Esrar Dede için bir mersiye kaleme aldı. Bir yıl sonra hastalanan Şeyh Galip’in hastalığına dair çeşitli rivayetler ileri sürülmüştür. Genç yaşta şeyh olması, geniş bilgisi, sarayın kendisine teveccühü, akranı arasında nispetsiz bir saygınlığının bulunması sübjektif kanılara yol açmıştır.
En son şiiri olan Hamdullah Efendi’nin verdiği “henüz” redifli Farsça gazele yaptığı nazîrede ölümünün yaklaştığını ima eden beyitler vardır. Şeyh Galip Hicri,27 Recep 1213-Miladi,4 Ocak 1799 tarihinde 42 yaşında bu fani dünyadan ebedi âleme hicret etti.
Ali Enver, Semâhâne-i Edeb’de cenazenin yıkanması sırasında babası Mustafa Reşit Efendi’nin ağlayarak, “Ah oğul! Bu tahtaya o kara sakal yakışmıyor” dediğini nakleder.
Onun vefatı, Osmanlı Sarayı ile birlikte, Mevlana hayranlarını ve tüm sevenlerini derin bir üzüntüye sürükledi, devrinin şairi Sürurî: "Geçti Galib Dede candan yahu"mısrasını, onun vefatına tarih düşürmüştür.
Şeyh Galip’in kabri, Beyoğlu ilçesinde bugün Divan Edebiyatı Müzesi olarak faaliyet gösteren Galata Mevlevihane’si bahçesinde, içinde ayrıca dört sandukanın bulunduğu İsmail Ankaravî Türbesi’ndedir.
Bazı edebiyatçılar, Nabi'yi, şiirde Şeyh Galip Hazretleri'nden üstün görmüşlerse de Galip Hazretleri, büyük bir iddia ile "Hüsnü Aşk"ı yazmış, gerçekten de Nabi'yi aşmıştır. Hüsnü Aşk'ın bir yerinde:
Esrarımı Mesnevi'den aldım
Çaldımsa da mîrî malı çaldım,
Diyerek, Mevlana Hazretleri'nin Mesnevi'sinden geniş şekilde yararlandığını iftiharla anlatmakta, Divan'ında Mevlana Hazretleri'ni sık sık övmekle ve onu rahmetle anmaktadır. Ne var ki, Şeyh Galip Hazretleri, Mevlana Hazretleri gibi ilahî bir aşkın potasında pişen, bu potada kavrulan ve yanan ölümsüz bir manevî mürşide bağlanmakla, onu sevmek ve onu rahmetle yad etmekte; kendi gönlünü, kendi aşkını ateşlemiş, bu ateşle şiir sanatının da en uç doruğuna yükselmiştir. Onun tasavvuf konusunda yazdığı öteki eserleri, şiirleri kadar sanatlı olmakla birlikte, bu konuda da dolgun ve olgun olduğunu göstermeye yetmektedir.
Şeyh Galip Tarziyye denilen şiirinde;
Hoş geldi eyâberîd-i canan,
Bahşet bize bir nüvîd-i canan,
Can ola fedâ-yııyd-i canan,
Bî-Sûd ola mı ümîd-i canan,
Yârin bize bir selâmı yok mu?
Kâm alır bu çerhtengedâlar,
Fedalara kaldı âşinâlar,
Durmaz mı o ahdler, vefalar,
Geçmez mi bu kıldığın dualar,
Hâl-i dilin intizamı yok mu?
Dil, hayret-i gamla lal kaldı,
Galib gibi bîi-mecâl kaldı,
Gönderdiğim arzıhalkaldı,
El'an bir ihtimâl kaldı,
İnsâfın o yerde nâmı yok mu?
Şeriat kim saray-ı kibriyâdır,
Hakikat mülküdür, muhkem binâdır.
Anın bir taşını her kim koparsa,
Yerine başını koymak revâdır.
ESERLERİ
1. DÎVÂN
Divanında “Esad” elli, “Esad Galip” iki ve “Galip” mahlasları 463 defa geçmektedir.
1781 yılında henüz yirmi dört yaşında iken divanını tertip eden Şeyh Galip daha sonra yazdığı şiirlerle eserini 5500 beyite çıkarmıştır. Muhsin Kalkışım (1992, İÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü) ve Abdülkadir Gürer (1994, AÜ Sosyal Bilimler Enstitüsü) tarafından birer doktora çalışmasına konu edinilen divanın çoğu İstanbul kütüphanelerinde olmak üzere kırkın üzerinde nüshası mevcuttur. Türkiye dışında ise Kahire, Londra ve Paris’te altı nüshası bulunmaktadır. 1252’de (1836) ta‘lik hattıyla basılan divanda yirmi dokuz kaside, bir terciibend, dört terkibibend, yedi müsemmen, sekiz müseddes, on yedi tahmîs, dört muhammes, bir tard ü rekb, altı murabba, altı şarkı, on üç mesnevi, bir bahr-i tavîl, bir tezkire, 372 gazel, 130 kıta, altmış üç rubâî, doksan beş beyit ve beş mısra yer almaktadır. Bunlar arasında III. Selim için on bir kaside, yirmi dört tarih, bir terciibend, bir şarkı, iki mesnevi ve altı beyit bulunmaktadır. Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’ndeki bir nüshasında (Hazine, nr. 941) hece vezniyle kaleme alınmış bir türkü vardır. Divandaki tarih manzumeleri üzerine Muhsin Macit yüksek lisans tezi (1989, Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü) hazırlamıştır.
Galip divanının elimizde bulunan tek matbu nüshası 1252 / 1836 tarihini taşımaktadır. Yesârizâde hattı ile Mısır'da Bulak matbaasında bastırılmıştır.
2. HÜSNÜ AŞK
Galip’in asıl şöhretini sağlayan, kendisinin de övündüğü bu mesnevi;1783’te kaleme alınan, 2041 beyit ve dört tardiyyeden oluşan tasavvufî, fantastik ve sembolik bir mesnevidir. Eserde tasavvuf yolundaki bir sâlikinseyr ü sülûk-i rûhânîsi anlatılmaktadır. Otuzun üzerinde yazma nüshası ve muhtelif neşirleri bulunan Hüsn ü Aşk (meselâ Bulak 1252; İstanbul 1304, 1341) Tâhirülmevlevî (İstanbul 1339), Vasfi Mahir Kocatürk (İstanbul 1944), Orhan Okay – Hüseyin Ayan (İstanbul 1975) ve Muhammed Nur Doğan (İstanbul 2002) tarafından yayımlanmıştır. Abdülbaki Gölpınarlı ise Şeyh Galib’in el yazısıyla olan nüshanın tıpkıbasımını yapmış, eseri yeni harflere aktararak sadeleştirmiştir (İstanbul 1968).
Şeyh Galip, HüsnüAşk’ınsebeb-i telif bölümünde, bir mecliste, Nâbi'nin "Hayrâbâd" ından bahsedildiğini, meclistekilerin bu mesneviyi övmede pek ileri gittiklerini, buna bir nazîre yazmanın mümkün olmadığını söylediklerini ve bu ifâdenin kendisine ağır geldiğini, hatta bu sözlerin bir çeşit sınama sayıldığını, Nâbi'nin bu hikâyesinin konusunu Şeyh Attar'dan çaldığını, Burak'ı övüşte de Nefi'nin "Rahşiyye'sini örnek edindiğini, hele evlenme tasvirinin hiç lüzumu olmadığını söylediğini, bunun üzerine kendisine böyle bir eser yazmasını teklif ettiklerini, onun da bu teklif üzerine Hüsnü Aşk'ı yazdığını söyler.
"Hüsnü Aşk, Dîvân edebiyatı bediiyyatından ayrılmak, bu suretle teferrüd etmek isteyen, o edebiyatın talipleri içinde, ancak Sebk-i Hindi'nin yeni buluşlarıyla eski mazmunları işleyen, fakat gerçekten de hem tasavvuf hem şiir bakımından tesiri altında kaldığı eserleri bile yapıcı bünyesinde eriten, bu suretle de tek kalan bir eserdir. "Galip, bu eseriyle tarikatta visalin gayet çetin eziyetlere tahammüllerle mümkün olabileceğini, seyrin bir mürşit tarafından aydınlatılmayı gerektirdiğini, visalden sonra da Hüsn'nün Aşk'tan başka birşey olmadığının anlaşılacağını ortaya koymaktadır.
3. ES- SOHBETÜ'S- SÂFİYYE
Trabzonlu Şeyh KöseçAhmed Dede’nin et-Tuḥfetü’l-behiyye fî ṭarîḳati’l-Mevleviyye adlı Arapça risâlesine yine Arapça yazılan bir ta‘lîkāttır. Şeyh Galip, Mevlevî âdâb ve erkânından bahseden bu küçük risâleyi 1789 yılında kaleme almıştır. Ahmet Remzi Akyürek tarafından eṣ-Ṣoḥbetü’ṣ-ṣâfiye’nin en-Nushatü’ş-şâfiye fî tercemeti’s-Sohbeti’s-sâfiye ismiyle yapılan Türkçe tercümesini İbrahim Kutluk yayımlamıştır. Şeyh Galib ayrıca Esrar Dede’nin Tezkire-i Şuarâ-yıMevleviyye’sindeki şiirleri derlemiştir.(TDED, 1948, III/1-2, s. 21-47)
4. ŞERH-İ CEZÎRE-İ MESNEVÎ
Yûsuf Sîneçâk’in eserine 1790’da yazılmış bir şerh olup müellifin Türkçe tek mensur eseri olması bakımından ayrıca önem taşımaktadır. Şeyh Galip bu eseri yazarken Yûsuf Sîneçâk’in Sütlüce’deki kabrine bakan evde ikamet ediyordu. Yûsuf Sîneçâk, Mes̱nevî’den 366 beyit seçerek bir antoloji meydana getirmiştir. Daha önce Abdullah Bosnevî, Mehmed İlmî Dede ve Cevrî İbrâhim Çelebi’nin şerhettiği eserin bu yeni şerhi mübtedîler için kaleme alınmıştır. Şeyh Galip bu eseri, üstadı Ali Dede Efendi’nin teşvikiyle ve içinde bulunduğu kültür ve mâneviyat ortamına karşı bir minnet borcu düşüncesiyle yazmıştır. Şerh, genel anlamda bir müntehabât olmakla birlikte Mes̱nevî’den seçilen beyitler kendi aralarında bir konu bütünlüğü oluşturmaktadır. Yazar eserin “Tenbih” bölümünde bu hususa özellikle değinmekte ve yerine göre beyitlerin iki vecih üzere açıklandığını belirtmektedir. Eser üzerine Mehmet Malik Bankır doktora (Şerh-i Cezîre-i Mesnevî: İnceleme-Metin-Sözlük, 2004, İÜ Sosyal Bilimler Ensitüsü); Mahmut Aslantürk yüksek lisans tezi (Şerh-i Cezîre-i Mesnevî: İnceleme-Transkripsiyonlu Metin-İndeks, 1996, Kahramanmaraş Sütçü İmam Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü) hazırlamış, şerh ayrıca Turgut Karabey, Mehmet Vanlıoğlu ve Mehmet Atalay tarafından neşredilmiştir (Erzurum 1996).
5. MEVLEVİ ŞÂİRLERE TEZKİRE
Kütüphanelerimizde birçok yazmaları bulunan bu eserde Gâlib, Mevlevi şâirlerinin hal tercümelerini kısaca yazmış ve bazı şiirlerinden seçmeler meydana getirmiştir. Müsvedde halindeki bu eserin tertip, tasnif ve ikmal etmek üzere çok sevdiği dervişi Esrar Dede'ye verdiği bildirilmektedir. Nitekim Esrar Dede bu müsvedde üzerinde çalışarak Tezkire-i Şuarâ-yıMevleviyye adlı eserini meydana getirmiştir. (Prof. Dr. Naci OKÇU, Şeyh Galip Divanı)
Şey Galip Şiirlerinden Örnekler
GAZEL
Gencinen olsam vîrân edersin
Âyînen olsam hayrân edersin
Tîr-i nigehdendâğ-ı derûna
Baksan ne işler seyrân edersin
Sâkîkerâmet sende ya bende
Bahri habâbamihmân edersin
Nezzâre-i germetdikçe ey çeşm
Âteşleâbı yek-sân edersin
Ey huşkzâhid dem urma meyden
Dest-i duâyımercân edersin
Zâhid o meh-veş bir nûrdur kim
Büttür demezsin îmân edersin
Mâdâm uçarsın gözlerde ammâ
Rûyunperî-veşpinhân edersin
Tabl-ı tehîden gümdür suhanler
Bî-hûdeGaalibefgaan edersin
Etvâr-ı çerhe uy mevlevî ol
Seyrân edersin devrân edersin
ŞARKI
Fâriğ olmam eylesen yüz bin cefâ sevdim seni
Böyle yazmış alnıma kilk-i kazâ sevdim seni
Ben bu sözden dönmezemdevr eyledikçe nüh felek
Şâhid olsun aşkıma arz u semâ sevdim seni
Bend-i peyvend-i dilim ebrû-yıgaddarındadır
Rişte-i cem'iyyetimzülf-i siyeh-kârındadır
Hastayım ümmîd-i sıhhat çeşm-i bîmârındadır
Bir devâsız derde oldum mübtelâ sevdim seni
Ey hilâl-ebrû dilin meyli sanadır doğrusu
Sûy-i mihrâbanigâhımkec-edâdır doğrusu
Râ kaşından inhirâf etsem riyâdır doğrusu
Yâsavâb olmuş veya olmuş hatâ sevdim seni
Bî-gubârım hasret-i hattınla hâk olsam yine
Sıhhatim rûh-i lebindendir helâk olsam yine
Tîğ-i gamzenden kesilmem çâkçâk olsam yine
Hâsılı beyhûdecevr etme bana sevdim seni
Gâlib-i dîvâneyimFerhâd u Mecnûn'a salâ
Yüz çevirmem olsa dünya bir yana ben bir yana
Şem'ine pervâneyim pervâ ne lâzımdır bana
Anlasın bîgâne bilsin âşinâ sevdim seni
SEN
Ey dil ey dil niye bu rütbede pür gâmsın sen
Gerçi vîrâne isen genc-i mutalsamsın sen
Secde-fermâ-yi melek zât-ı mükerremsin sen
Bildiğin gibi değil cümleden akvâmsın sen
Rûhsun nefha-i Cibril ile tev’emsin sen
Sırr-ı Hak’sın mesel-i İsi-i Meryem’sin sen
Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen
Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen
Merteben ayn-ı müsemmâdadıresmâ sanma
Merciin Hâlik-i eşyâdadıreşyâ sanma
Gördüğün emr-i muhakkakları rü’yâ sanma
Başkasın kendini sûretleheyûla sanma
Keşf ile sâbit olan mâ’niyidâ’vâ sanma
Hakkına söylenen evsâfımüdârâ sanma
Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen
Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen
İnleyip sırrını fâşeylemeağyâra sakın
Düşme bilmezlik ile varta-i inkâra sakın
Değmesin âhların kâkül-i dildâra sakın
Sonra Mansûr gibi çıkman olur dâra sakın
Arz-ı acz etmeyesin yâreden ol yâra sakın
Bulduğun cevher-i âlîleribîçâre sakın
Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen
Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen
Sendedir mahzen-i esrâr-ı mahabbet sende
Sendedir mâ’den-i envâr-ı fütüvvet sende
Gizli gizli dahi vardır nice hâlet sende
Ma’rifet sende hüner sende hakiykât sende
Nazar etsen yer ü gök duzâh u cennet sende
Arş u kürsiyy ü melek sendedir sende
Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen
Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen
Hayftır şâh iken âlemde gedâ olmayasın
Keder-âlûde-i ümmîd ü recâ olmayasın
Vâdî-i ye’se düşüp hiç ü hebâ olmayasın
Yanılıp rehrev-i sahrâ-yı belâ olmayasın
Âdeme muttasıl ol tâ ki cüdâ olmayasın
Secdeler eyle ki merdûd-i Hüdâ olmayasın
Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen
Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen
Merk-i hâtif gibi bu kayd-ı sivâdangüzer et
Erişen hâr u hasa âteş-i aşkı siper et
Dâmenin tutmaya âsâr-ı alâyıkhazer et
Şems veşhâhiş-i Munlâ ile azm-i sefer et
Sâf kıl âyinenikâbil-i aks-i suver et
Hele bir cem’-i havâs eyle de Gâlib nazar et
Hoşça bak zâtına kim zübde-i âlemsin sen
Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen
SENDENDİR
Efendimsin cihândai'tibârım varsa sendendir
Miyân-ı âşıkaanda iştiharım varsa sendendir
Benim feyz-i hayâtun hâsılı rûh-i revânımsın
Eğer sermâye-i ömrümde kârım varsa sendendir
Veren bu sûret-i mevhuma revnak reng-i hüsnündür
Gül-istân-ı hayâlim nev-bahârım varsa sendendir
Felekden zerre mikdâr olmadım devrinde rencide
Ger ey mihr-i münevver âh u zârım varsa sendendir
Senin pervâne-i hicrânınım sen şem'-i vuslatsın
Beher şebhâhiş-i bûs ü kinârım varsa sendendir
Şehîd-i aşkın oldum lâle-zâr-ı dağdır sinem
Çerâğ-ı türbetim şem'-i mezarım varsa sendendir
Gören ser-geştelikdegird-bâd-ı dest zanneyler
Fenâ-ender-fenayim her ne varım varsa sendendir
Niçin âvâre kıldın gevher-i galtanın olmuşken
Gönül âyînesinde bir gubârım varsa sendendir
Şafak-tâb eyledin peymânemi hûn-âb ile sâkî
Sabâh-ı sohbet-i meyde humarım varsa sendendir
Sanadır ilticası Gaalib'inyâ Hazret-i Monlâ
Başımda bir külâh-ı iftiharım varsa sendendir
Özlü Sözleri
Efendimsin cihanda itibarım varsa sendendir.
Miyan-ı aşıkanda iştiharım varsa sendendir.
(Sen benim Efendimsin, benim bu cihanda itibarım varsa sendendir. Aşıklar arasında bir şöhretim varsa yine sendendir.)
Benim feyz-i hayâtım hâsılı rûh-ı revânımsın.
Eğer sermâye-i ömrümde kârım varsa sendendir.
(Benim hayatımın bereketi, akıp giden ruhumu ortaya çıkaran sensin. Eğer ömrümde bir kazancım varsa senin sayendedir.)
Ne kadar bilmese de halk hüner-mendi tanır.
(Ne kadar bilmese de halk hüner sahibini tanır.)
Vakt-ı şâdî de gelir mevsim-i mihnet de geçer.
(Dert mevsimi geçer, neşe vakti de gelir.)
Su uyur düşman uyur haste-i hicrân uyumaz.
(Su uyur, düşman uyur, ayrılık hastası uyumaz.)
Hayret-dih-i cân o çeşm-i şehbâz
Âhû-yifüsûnkebûter-i nâz.
(Cana hayret veren o şahbaz göz, o büyü ceylanı, naz güvercini.)
Bilmem ne füsûndu ol fesâne
Dûzah haberin getirdi câne.
(Bilmem o efsane ne büyü idi, cana cehennem haberini getirdi.)
(Can hasret kadehini içer oldu, göz ayrılık cevherlerini (gözyaşlarını) satar oldu.)
Zannetme ki şöyle böyle bir söz
Gel sen dahi söyle böyle bir söz.
(Şöyle-böyle bir söz zannetme. Söyleyebiliyorsan gel sen de böyle bir söz söyle.)
Hoşça bak zatına kim zübde-i âlemsin sen
Merdüm-i dîde-i ekvân olan âdemsin sen.
(Kendine iyi bak; çünkü âlemin özüsün sen. Varlıkların gözbebeği olan insanoğlusun sen.)
Fârığ olmam eylesen yüzbincefâ sevdim seni
Böyle yazmış alnıma kilk-î kazâ sevdim seni
Ben bu sözden dönmezem devreyledikçenüh felek
Şâhid olsun aşkıma arz u semâ sevdim seni.
(Yüzbincefâ etsen vazgeçmem, bir kere sevdim seni. Kazâ ve kader kalemi alnıma böyle yazmış; seni sevdim bir kere. Dokuz gök döndükçe bu sözden dönmem: Sevdim seni; yer ve gök aşkıma şâhid olsun.)
Şiir mumdan kayıklarla alev denizini geçmeye benzer.
EDEBİ YÖNÜ
Şeyh Galip, Nedim‘den sonra gelen klasik Türk şairlerinin en büyüğü, Türk şiirinin de en büyük birkaç şairinden biri sayılır. Gençliğinde Nabi‘yi, Nedim‘i, Mevlana‘yı, Buharalı Şevket, Tebrizli Sâib gibi Farsça söyleyen Türk şairlerini taklitle şiire başladı. Bir ara Ali ŞirNevai‘yi benimsedi, Çağatay Türkçesi ile şiirler söyledi. Eski bir Divan şiiri geleneğini diriltmek isteyerek terkipsiz ve öz Türkçe ile gazeller de söylemiştir.
Nedîm ile lirizmde, Nâbî ile hikemî tarzda en güzel örneklerini veren klasik şiirin artık tekrara ve taklide düştüğü bir dönemde yetişen Şeyh Galib’in divan şiirinin son büyük şairi olduğunda hemen bütün tenkitçiler birleşir. Ahmet Hamdi Tanpınar’a göre Hüsn ü Aşk’ın baş tarafındaki Nâbî eleştirisiyle gerçekte şair değil ilk defa şiir geleneği hedef alınmıştır. Hayâlî Bey, Nef‘î, Fehîm-i Kadîm, Neşâtî ve FasîhAhmed Dede’den etkilenen Şeyh Galip’in klasik mazmunları kullanmakla beraber şiirde bilinçli şekilde yeniliği aradığı kendi ifadelerinden anlaşılmaktadır. Çoğu alışılmış tarzı devam ettiren gazel ve kasidelerinin dışında özellikle terciibend, terkibibend, müseddes ve tardiyyelerindeki hayaller, soyut ve somut kavramları birbirine yaklaştıran terkipler kendisinden bir asır sonra bunları deneyecek olan Edebiyât-ı Cedîde şairlerini müjdeler.
Şeyh Galip gelenekten intikal eden, alışkanlıkların yönettiği bir şiir mekanizması yerine çok defa tesadüfî olmayarak seçtiği vezinleri, kafiyeleri, iç sesleri (aliterasyon ve asonans), girift mazmunları ve itinalı diliyle divan şiirinde son büyük hamleyi yapmıştır. Bu hamlede sebk-i Hindî akımına mensup şairlerin etkisi önemlidir. Başta Şevket-i Buhârî olmak üzere Hint, Afgan ve Türk edebiyatlarında güçlü taraftarları bulunan sebk-i Hindî mektebine bağlı şairlerin en önemli özellikleri anlamın bilmeceye dönüşecek kadar derin, girift, zarif ve ince olmasına özen göstermeleri, hayal güçlerini son sınırına kadar kullanarak anlamı şaşırtıcı güzellikte imajlarla ve duyulmadık mazmunlarla zenginleştirmeleridir.
Galib bir rubâîsinde mazmunlarını anlamayanları ayıplamayacağını, çünkü bunların her birinin “güher-i gayb-ı hüviyyet” olduğunu ve akıl dalgıcının bu incileri bulup çıkaramayacağını söylerken aslında sebk-i Hindî’yi tarif etmektedir. Şeyh Galip’in divanındaki şiirlerin tamamı değilse bile büyük bir kısmı bu tarife uyar. Onun sebk-i Hindî anlayışına uygun biçimde yazdığı, “hâyîdeedâ”dan (eskiden beri söylenen, çok duyulmuş bayağı söz) uzak, girift bir anlam örgüsüne sahip, zarif, fakat zaman zaman yadırganacak derecede hayallerle ve ince bir lirizmle bezenmiş şiirler gerçek Galip’i ortaya koyar.
Şeyh Galip çağdaşlarına meydan okurken şiire Şevket-i Buhârî’nin penceresinden bakmaktadır ve Nâbî’nin Hayrâbâd’ının etkisini ortadan kaldırmak amacıyla yazdığı Hüsn ü Aşk’taki bütün hayaller “hayâl-i Şevket” gibi ince şekilde işlenmiştir. Daha sonra III. Selim’i övmek için yazdığı kısa bir mesnevide yaklaşık aynı kelimeleri kullanıp Şevket adını bir bakıma ince hayallerin sembolü olarak zikreden Galip bu İranlı şaire ömrünün sonuna kadar mânevî bir bağlılık duymuştur.
Şeyh Galip, altı ay gibi kısa bir sürede yazdığı Hüsn ü Aşk’ın sonundaki “Fahriyye-i Şâirâne”depoetikasının temel ilkelerini anlatmıştır. Yaşadığı devirde ciddiye alınacak tek şair bile bulunmadığını, kendi bulduğu hazineyi yine kendisinin tükettiğini söyleyerek sözde sultanlığını ilân eden Galib yepyeni bir şiir anlayışı getirmekle kalmamış, geniş ilhamı ve engin hayal gücü sayesinde çok özel bir şiir iklimi kurmuştu ve daha ilk mısralarından itibaren okuyucuyu bir ışıklar ve renkler dünyasına götürüyordu.
Tanpınar bu sebeple onun şiirini “avize gibi renk ve ışık dolu” şeklinde tarif etmiştir. Hüsn ü Aşk’ın bir başka bölümünde sözü yaşadığı dönemin şiir ortamına getiren Galip, bu ortama hâkim olduklarını düşündüğü “müteşair”leri (şairlik taslayanlar) birkaç gruba ayırarak alaylı bir dille eleştirir.
Birinci gruptakiler eski neslin şiiri de beraberinde götürdüğünü, kendilerinin onlardan geriye kalmış birkaç şair olduklarını, bunun için değerlerinin bilinmesi gerektiğini söyleyerek birbirlerine dalkavukluk ederler. Bunlar, inşâ gücünden mahrum olduklarını gizlemek için öteden beri dünyada söylenmedik söz kalmadığını ileri sürmekte, bikr-i mazmûnu inkâr etmektedir.
Şairlik iddiasındaki ikinci grup kâtip sınıfındandır. Münşeât-ı Râgıb’ı ezbere bilen ve sözlerini ıstılahlara boğarak konuşan bu şairler gerçek şiire güçleri yetmediğinden mey, mahbub, şarap vb. şeylerle dolu tatsız manzumeler üretirler.
Üçüncü grup medreselilerdir. Onlardan hiç şair çıkmayacağını düşünen Galip yazdıklarından söz etmeyi bile gereksiz görür. Telhis’teki belâgat kaidelerini bu kaideleri açıklamak için verilen örneklerle birlikte ezberlemeyi şairlik iddiasına kalkışmak için yeterli sayan bu takımın saf şiiri küçümsediğinden söz ederken “şehd-i nazm” (şiir balı, halis şiir) tabirini kullanan Galip sembolistlerin anladığı mânada saf şiiri onlardan çok önce fark etmiş görünmektedir.
Hüsn ü Aşk’ta çağdaşlarını eleştirirken, “Şiir ne değildir?” sorusunun cevabını arayan ve poetikasını bu eleştiriler üzerine kuran Şeyh Galib’e göre yeni söz söyleme imkânı kalmadığı iddiası doğru değildir. Varlıkta değişme ve yenilenme varsa sözde de olmalıdır. Zira kullarına söz feyzini ihsan eden Allah feyyâz-ı sühandır ve feyz-i sühan sonsuzdur; sözlerin önceden gelenler tarafından tüketilmiş olması ve kendilerine söz feyzi ihsan edilmiş şairlerin söylenmişi tekrar söylemeleri düşünülemez. Şeyh Galib bu fikrini açıklarken “bikr-i mazmûn, mazmûn-ı nev” gibi tabirler kullanır. Ona göre halis şiir bir çeşit vahiydir ve elbette bu cevher taze edâ gerektirir. Gerçek şairin hayal şahini en çapraşık yollarda bile yönünü kaybetmez, dedikodu devine çarpılmadan şiir ceylanını avlayıverir. Şiirde yeni bir yol açmaya çalışan Galip’in kendisinden öncekilerle hesaplaşma ihtiyacını duyması tabiidir. Bu yönüyle eski şiire en güçlü eleştirinin Nâmık Kemal ve Ziyâ Paşa’dan çok önce Galip’ten geldiği söylenebilir. Bu eleştiri gücü sayesinde, eski şiirin zaman zaman güçlü şairleri bile “hâyîdeedâ”ya mahkûm eden zincirlerinden kurtularak gerçekten “nev” sıfatını taşıyan bir yol açmıştır. Şeyh Galip şiirinin yeniliği, farklılığı ve bünyesinde taşıdığı özellikler sebebiyle gündemden hiç düşmemiş, çağdaşlarından başlayarak günümüze kadar çok sayıda şairi derinden etkilemiştir ve etkilemeye devam etmektedir.
Hz.Muhammed S.A.V.
Aşere-i Mubeşşere
Oniki İmam
İslamda İz Bırakanlar
Mürşitlerimiz
Abdulkadir Geylani
Mezheb İmamlarımız
Hadis İmamlarımız
Aşır Dua Salavat Esma
Zikir Tefekkür Rabıta
Kutsal Mekanlarımız
