Sultan Baybars Hadim-ul Haremeyn

Hadim-ül Haremeyn, Dağılan İslam Dünyasını Yeniden Toparlayan, Haçlı ve Moğol Belalarını Bertaraf Eden, İslam Dünyasına Derin Bir Nefes Aldıran “Çöl panteri” Lakaplı, İlme, Âlimlere Değer Veren, Yiğit Mücahit Sultan.

SULTAN BAYBARS (1260-1277) Hüküm süren, Memluklerin dördüncü Sultanı olup,.(H.620’de-M.1223) Deşt-i Kıpçak’ta,Kırım. Kıpçak Türkü bir ailenin çocuğu olarak dünyaya geldi. Kıpçak kabilelerinden Borçoğlu veya Borlu kabilesine mensuptur. Deşt-i Kıpçak kavramı; eski tarihi kaynaklarda Karadeniz’in kuzeyinde bulunan Kıpçak-Kuman Türklerinin yaşadığı Orta Avrupa sınırlarından, Türkistan içlerine kadar geniş bir coğrafyayı adlandırmada kullanılıyordu ve “Kıpçak Çölü” anlamına geliyordu. Baybars ilk çocukluk dönemini, bu geniş coğrafyanın Karadeniz’e yakın kısmı olan, sonradan “Eski Kırım” ismiyle bilinecek aşağı tarafında geçirdi. Baybars bir asker ve kumandan olarak Ortaçağ İslâm-Türk tarihinin büyük simalarındandır. Kaynaklarda uzun boylu, esmer tenli, mavi gözlü, güzel görünüşlü olmasının yanında zekâ ve yeteneğiyle de dikkatleri üzerine çeken, Ayrıca çevgân oyununa çok düşkün olduğu, birçok hayır eseri meydana getirdiği de bilinmektedir. Üçü erkek on çocuğu olmuştur. Baybars Moğollar’ı bozguna uğrattıktan sonra Antakya üzerinden Dımaşk’a döndüğü bir sırada ansızın hastalandı,14 gün süren bir dizanteri rahatsızlığının ardından 17 Haziran 1277’de hayata gözlerini yumdu. Naaşı önce Şam Kalesi’ne, ardından da türbeye dönüştürülen Selahaddin Eyyûbî’nin babasının sarayına defnedildi.

O, ömrünün ilerleyen yıllarında, Memluk tahtına oturduğunda, Altın-Orda Devleti ile gelişen ilişkiler çerçevesinde ana vatanına vefa göstergesi olarak bu bölgede bir cami inşa ettirecekti. Tarihçilere, Baybars’ın doğum yerinin netleştirilmesinde, kendi ismiyle anılan bu caminin çok faydası olmuştu.

Baybars Deşt-i Kıpçak’ta geçen ilk çocukluğunun ardından, bir çapul-baskın neticesinde ailesinden koparıldı ve köle tüccarlarının eline geçti. Önce Sivas’a Anadolu köle pazarına getirildi. Sonra buradan Halep’e götürüldü. Orada bir kuyumcuya satıldıktan sonra Hama’da mahpus bulunan ve Halep’te Emir Aytekin Bundukdâri tarafından “memluk adayı olarak” satın alındı. Onunla birlikte Kahire’ye gitti. O, gözündeki bir lekeden dolayı gerçek değerinin çok altında bir fiyata, birkaç dirheme satılmıştı. Aytekin, Eyyübî Devleti’nin sultanı Necmeddin Salih Eyyûb’a bağlı emirlerden biriydi. Satın aldığı Baybars’ı, Sultan Necmeddin Salih’e bir bağlılık ve saygı göstergesi olarak hediye etti.

Mısır‟da hüküm süren Eyyubiler, Abbasilerden sonra süregelen şekilde Türklerden oluşan bir ordu kurmuşlardır. Özellikle Eyyubi Devleti sultanlarından Melikü‟s-Salih, Türklere büyük önem vermiş ve ordusunu Türk kölelere dayandırmıştır. Hatta sultan Nil nehri üzerinde Türklerden oluşan Bahriye denilen bir askeri sınıf oluşturmuştur. Baybars, satın alındıktan bir süre sonra Eyyubi Devleti sultanı Melikü’s Salih tarafından Bahriye sınıfına dâhil edilmiştir. Baybars, burada askeri eğitimini tamamladıktan sonra kısa zamanda kendini göstererek Bahriye Memlûklerinin başarılı askerleri arasına girmiştir. Sultan Necmeddin Salih, kendisine ait memlukleri Nil nehrinde bulunan Ravza adasında özel olarak inşa ettirdiği mekânlarda hususi bir ilgiyle eğitiyordu. Mısır’da Nil nehrine “bahr” yani “deniz” denildiği için, buradaki memlukler “Bahrî Memlukler” ismiyle biliniyordu. Baybars da bu Bahrî Memlukler arasına katıldı. Bahrî Memlukler genellikle Baybars gibi paganist Kıpçak Türklerinden seçiliyor, sonra özel bir dini eğitimden geçirilerek Müslüman olarak yetiştiriliyordu. İncelikle yetiştirilen bir Bahrî Memluk, ilerleyen yaşlarında dinine bağlı bir Müslüman ve yetenekli bir savaşçı olarak devletin çeşitli kademelerinde rol alıyordu. Büyük İslam Tarihçisi İbn Haldun, onlarla alakalı şu değerlendirmeleri yapmaktaydı: “Allah’u Teâlâ, düştükleri bu esarete bedel olarak, bunlara; önce Müslümanlığı, sonra da saltanata sahip olmayı nasip etti.”

Baybars Ravza adasında bir memluk olarak eğitilirken, talih onun lehine işleyecek, tarih boyunca her zaman olduğu gibi Orta Dünya’da olaylar çok hızlı gelişecekti. Eyyûbî Sultanı Necmeddin Salih, 1244 yılında Harezmlilerin desteği ile, Selahaddin Eyyûbî’den sonra bir süre Haçlılara bırakılan Kudüs’ü yeniden fethetti. Eyyubilerin gücünü yitirmesi nedeniyle Mısır‟ı işgal edip bu topraklara sahip olmak isteyen Haçlılar, bir ordu hazırlayarak Eyyubiler üzerine göndermeye karar vermişlerdir. Düzenlenen yedinci Haçlı Seferinin başında Fransa kralı IX. Lui bulunmaktadır. Kral IX. Lui, Mısır‟ı alma hevesiyle yola çıkarak 1249 yılında Dimyat‟a asker çıkarmış ve şehri kuşatarak almıştır.

Bu sırada hasta olan Melikü‟s-Salih, Dimyat‟ın ele geçirildiği haberini alınca bu duruma çok üzülmüş ve bir süre sonra da üzüntü içerisinde ölmüştür. Zaten sıkıntılı olan durum, Müslümanlar için sultanın ölümüyle daha nazik bir hal aldı. Askerlerin ve halkın ümitsizliğe düşmesinden korkan sultanın eşi Şeceratu’d-Dûr, onun ölümünü gizleyerek hemen Hasankeyf’te bulunan oğlu Şehzade Turan Şah’a haber gönderdi. Kimseyi durumdan şüphelendirmek istemeyen Şeceratu’d-Dûr sanki eşi hayattaymış gibi odasına yemekler gönderiyor, fermanları onun imzasını taklit ederek çıkartıyordu. Ne var ki alınan önlemler işe yaramadı ve sultanın ölüm haberi hızla yayıldı. Ölümden haberdar olan Haçlılar, şiddetli bir taarruzla Mansûra şehrine saldırdı. Kısa bir süre direnen Eyyûbî ordusu bozguna uğradı. Hatta Fransa Kralı, Sultan’ın köşkünün kapısına kadar ulaştı. Bu kırılma noktasında, içlerinde henüz yirmili yaşlarında olan Baybars’ın da bulunduğu Bahrî Memlukler, çetin bir mücadele vererek savaşın gidişatını değiştirdi. Önce kuvvetli bir savunma, ardından karşı taarruzla savaşı kazanan az sayıdaki Memluk, birçok esir ele geçirdi. Bu savaş Memluklerin İslam dünyasında şöhretinin yayılmasındaki ilk basamaktı. Savaşta gösterdiği kahramanlıklardan dolayı artık Kahire’nin ara sokaklarında kulaktan kulağa Baybars’ın ismi fısıldanıyordu.

Baybars, bu askeri birlikte birçok savaşa katılmış özellikle bu topraklara saldırılar düzenleyen Haçlılara karşı verilen mücadelede Melikü‟s-Salih‟in ordusunda yer almıştır. Onlara karşı elde edilen başarılarda rol oynamıştır. Daha sonra askeri açıdan yetenekli olması ve görevinde gösterdiği başarılar onun Bahriye sınıfında emirliğe kadar yükselmesini sağlamıştır.

Melik ‟’Salih öldükten sonra oğlu Turan Şah başa geçmişti. Bu arada Fransa Kralı IX.Lui,Mansura‟ya doğru ilerlemeye devam etmiş. 1500 kişilik bir öncü Haçlı birliği Mısır ordusuna ani bir baskın düzenlemiştir. Bu baskında Müslümanlardan emir Fahreddin dâhil pek çok kişi hayatını kaybetmiştir.

Daha sonra Mansura‟ya kaçan Müslümanların ordusunun arkasından tedbirsizce şehre giren Haçlı birliği burada Eyyubi askerleri ile karşılaşmış ve bozguna uğratılmıştır. İçlerinde ileride sultan olacak olan Baybars‟ın da bulunduğu Memlûkler, şehirde Haçlıları kılıçtan geçirmişlerdir. 1250 yılında da Dimyat’ta Haçlı ordusunu tamamen bozguna uğratmışlardı.

Turan Şah, Mısır‟a gelerek devletin başına geçmiş fakat zor durumdaki Eyyubi devletini gerektiği gibi yönetememiş devletin gidişatını düzeltememiştir. Haçlılara karşı başarı kazanılmasında büyük paya sahip olan memlûklere iyi davranmamıştır. Turan Şah, babasının zamanında ki Memlûklu emirlerini görevinden alarak yerine kendine yakın kişileri yerleştirmiştir. Bu durum Baybars gibi ileri gelen Bahriye emirlerini rahatsız etmeye başlamıştır.

Turan şahın Memlûkler aleyhinde yürüttüğü faaliyetleri karşısında sessiz kalamayacaklarını Hilafet merkezinin gayrimüslimler tarafından işgal edilip, Hilafetin ilga edilmesinin ardından bütün umutların tükendiği bir anda ortaya çıkan ve İslam dünyasını koruma ve bütünleştirme yolunda önemli adımlar atan Türk lider, Hilafet umudunu da yeniden ayağa kaldırdı…

1258 yılında Bağdat Moğollar tarafından işgal edilmiş ve şehir yakıp yıkılmış, Halife Mutasım Billah ve ailesi de kılıçtan geçirilmek suretiyle Hilafet ortadan kaldırılmıştı. İslam dünyasının halifesiz kalması üzerine harekete geçen ve Kıpçak Türkü olan Mısır Sultanı Baybars, Hilafetin yeniden canlandırılması için çalışma başlattı.

Baybars’ın doğduğu yıllarda, İslam dünyasında kuvvetli “memluk” rüzgârları esiyordu. Hükümdarlar, beyler, çeşitli kademelerde bulunan devlet adamları farklı coğrafyalardan, özellikle de Türklerin yoğun olarak yaşadığı bölgelerden, kendilerine özel “memluk” isminde muhafız birlikleri topluyorlardı. Memluk; sözlük anlamı olarak, her ne kadar “buyruk altında köle” demek ise de İslam devletlerinde özel bir statüye işaret ediyordu. Abbasîlerden itibaren kaçırma, satın alma veya savaşta esir etme gibi yöntemlerle ele geçirilen çocuklar, belirli yollarla taşınıyor, ardından köle pazarlarında sergileniyor, oradan bir devlet yetkilisi tarafından satın alınarak “memluk” olarak yetiştiriliyordu. Bu işlemlerin her bir aşaması çok titiz biçimde yerine getiriliyor, “memluk” adayları köle pazarında çok hassas bir seçimden geçiriliyordu. Böylece yola köle olarak çıkan birisi, bir süre sonra geçirdiği eğitimin ardından devletin en üst kademelerine kadar yükselebiliyor, hatta sultan dahi olabiliyordu. Yine Ortadoğu’da bu memluklerin kurduğu devletler dahi vardı. Mısır’da kurulan Tolun Oğulları ve Ihşîdîler devletleri Türk Memlukler tarafından kurulmuştu.

Şehzade Turan Şah, babasının vefatından ancak iki ay sonra Mansûra’ya ulaşabildi. Şehre ulaşır ulaşmaz hemen babasına bağlı beylerden biat alan ve sultanlığını ilan eden Turan Şah, zaman kaybetmeden Dimyat’a, Haçlıların üzerine yürüdü. Dimyat yakınlarında bulunan Faraskus’da yapılan savaşta Haçlılar ağır bir yenilgi aldı. Binlerce Haçlı askerinin kırıldığı savaşta, Fransa Kralı San Lui de Bahrî Memluklere esir düştü. Fakat zaferi kendine mal eden ve önemli işler yapan Bahrî Memlukleri görmezden gelen Turan Şah, güçlü bir kadın olan annesiyle de ters düşünce kendi sonunu hazırlamış oldu. Bahrî Memluklerle anlaşan Şeceratu’d-Dûr bir suikastla oğlu Turan Şah’ı ortadan kaldırdı. Turan Şah’ın ölümüyle beraber Mısır’da Eyyubiler defteri kapandı; artık 2 asır sürecek Memlukler çağı başlıyordu.

Oğlunun yerine geçerek kısa bir süre tahtta kalan ve dirayetli bir yöneticilik sergileyen Şeceratu’d-Dûr, tüm çabalarına rağmen bir süre sonra tahttan feragat etmek zorunda kaldı. Abbasi Halifesi, Suriye’deki Eyyubiler ve kendisine bağlı beyler, kadın bir yöneticiyi kabullenemiyordu. Şeceratu’d-Dûr 30 günlük saltanatında; esir bulunan Fransa Kralı’nı büyük bir miktar fidye ve Dimyat’ı boşaltması karşılığında serbest bıraktı. Serbest kalan San Lui yine bir Haçlı seferinde Tunus’ta ölecekti. Sahipsiz kalan tahta, Memlukler tarafından Şeceratu’d-Dûr ile evlendirilen Bahrî Memluk İzzeddin Aybek geçti.

Tarihçiler tarafından ilk Memluk sultanı kabul edilen Aybek, saltanatı boyunca Suriye’de Mısır’daki değişimi kabul etmeyen Eyyubilere sultanlığını kabul ettirme, Kahire’de Eyyûbî hanedanlığına bağlı beyleri sindirme ve Filistin çevresinde Haçlılarla mücadele gibi önemli meselelerle uğraştı. Bu dönemde onun haricinde Bahrî Memlukler içerisinde üç isim daha siyasette etkili olmaya başladı: Aktay, Baybars ve Kalavun… Aybek, muhaliflerini susturmak için görünürde bir süre tahtı Eyyubi hanedanından 6 yaşındaki Musa isminde bir çocuğa bıraksa da, daha sonra Bağdat’a yönelen Moğol tehdidini ileri sürerek, tekrar sultan oldu.

Aybek’in Bahriyye Memlükleri’nin önde gelen reislerinden Aktay’ı öldürtmesi üzerine arkadaşlarıyla birlikte Dımaşk ve Kerek Eyyûbî meliklerinin yanına sığındı. Aybek’in yerine Mısır tahtına Kutuz geçince tekrar Kahire’ye döndü ve onun hizmetine girdi.

Sultan Kutuz devrinde Moğollar Suriye’yi işgal etmişlerdi. Yeni Sultan Nureddin Ali, 16 yaşında ve tecrübesiz olduğu için devlet işlerini asıl onun geri plandaki atabeyi Kutuz yürütüyordu. O, Aybek’in kendine has memluklerinden maharetli bir savaşçıydı. Harzemşah Sultanı Celaleddin’in yeğeni olan Kutuz, Moğollar tarafından çocukken esir edilmiş ve bir memluk adayı olarak Aybek’e satılmıştı. Yeni sultan Nureddin Ali ve atabeyi Kutuz, iki yıl boyunca sınır dışında buldukları çeşitli müttefiklerle Mısır’a saldıran Bahrî Memluklerle uğraşmak zorunda kaldılar.

Moğolların neredeyse yok ettiği Hilafet makamını, yeniden canlandırarak İslam âlemini fitneye düşmekten kurtaran büyük Türk İslam Sultanı Baybars’ve Bahrî Memlukler girdikleri birçok savaş ve mücadelede çok çeşitli başarılar elde edmişler, bu sürede isimlerini her tarafta duyurmuşlardı. Tam o günlerde Kahire’ye, İran Moğol Devleti olan İlhanlıların Bağdat’ı yerle bir ettiği haberi geldi. Ayrıntılar dehşet vericiydi: İlhanlı Hükümdarı Hülâgû, Bağdat’ta tam bir katliam ve kıyım yapmış, Abbasi halifesini feci şekilde idam etmiş, sayısı milyonlara varan insanı öldürmüş ve şehri askerlerine yağmalatmıştı. Moğol ordusu daha sonra Suriye ve Mısır’ı istila etmek için batıya yönelmişti.

Hülâgû, Bağdat’tan sonra Diyarbakır, Mardin ve Halep’i de yerle bir etti. Şam, yöneticileri tarafından barış yoluyla ona teslim edildi. Son Suriye Eyyûbî hükümdarı, fazla bir direniş gösteremeden Hülâgû’ya tabi oldu. Bu sırada Mısır’da Kutuz seferberlik ilan etmişti. Asker toplanıyor, vergiler artırılıyor, dört bir yana cihat daveti iletiliyordu. Hülâgû bir süre sonra Mısır’ın kapısı sayılan Gazze’ye ulaştı ve Memluk Sultanı Kutuz’a teslim olması için elçiler gönderdi. Sultan Kutuz, Baybars’ın teklifi ile bu elçileri öldürttü, cesetlerini de ikiye böldürerek, kellelerini mızraklara taktırıp şehrin kapılarına astırdı. Yine Baybars’ın ısrarı ile bir meydan savaşı yapmak düşüncesiyle yola çıktı. Bahtın yeli, yönünü Moğollar aleyhine değiştirmişti. Büyük Moğol Devleti hükümdarı Möngke Kaan öldüğü için Hülâgû, taht mücadelesine katılma düşüncesiyle Orta Asya’ya dönmek zorunda kaldı. Geride 10 bin kişilik bir orduyla meşhur komutanı Ketboğa’yı bıraktı. Hülâgû aslında Budist olmasına rağmen sevdiği eşlerinden biri Hıristiyan olduğu için Hıristiyanlarla iyi ilişkiler kuruyor, hatta zaman zaman onları destekliyordu. Kendi de Nastûrî bir Hristiyan olan Ketboğa, bölgedeki Ermeni ve Haçlılardan aldığı destekle ordusunun mevcudunu 20 bin kişiye kadar çıkardı. Bu sırada Kutuz tesir eden konuşmaları ile beylerini topluyor, halka cesaret veriyor, cihattan kaçanların sopayla dövülmesini emrediyordu.

Kutuz durumun kritik olduğunu ve devletin aklı başında ciddi bir sultana ihtiyaç duyduğunu söyleyerek, 12 Kasım 1259 tarihinde tahta geçti. Moğollara karşı sonuna kadar cihat yapacağını söyleyen bu yetenekli adam, korku içindeki Mısır halkının son umuduydu. Kutuz, tahta geçer geçmez Baybars’la anlaştı ve Bahrî Memluklerini Moğollara karşı oluşan kritik durum karşısında eski düşmanlıkları bir tarafa bırakarak yeniden Kahire’ye kabul etti.

AYNCALUT'TA MOĞOLLARI BOZGUNA UĞRATTI

Memlûkler¸ 1250 ile 1517 yılları arasında Mısır'da ve Suriye'de hüküm sürdüler. Kurdukları devletin en önemli özelliği¸ adının “Devlet-i Türkiye” yani Türkiye Devleti olmasıydı. İslâm ordularında¸ 9. yüzyılın başlarından itibaren yer alan ve çoğu Türk asıllı olan kölelerle askerler¸ 1250 yılında Eyyubi Hanedanı'nda ortaya çıkan yönetim boşluğundan istifade ederek Mısır'ı ele geçirmişlerdir. “Kölemenler” olarak da anılan bu devletin dünya ve İslâm tarihi açısından en önemli özelliği¸ bu hanedana dayanmak yerine hürriyetine kavuşmuş köleler olan askerlerin en güçlüsünün tahta çıkmasıydı ve tarihte bunun başka bir örneğine rastlanmamıştı. Suriye'de bulunan Baybars da burada Moğollarla mücadelelere girmiştir.

Baybars¸ Kutuz'a haber göndererek¸ Moğollarla mücadele için onun hizmetine girmek istediğini bildirmiştir. Kutuz ile Baybars'ın arası bozuk olsa da Moğol saldırısı söz konusu olunca bu durum göz ardı edilmiştir. Kutuz¸ Moğollar karşısında düşmanlığı unutup birlik olmaları gerektiğine karar vererek Baybars'ın teklifini kabul etmiştir.

MOĞOLLARIN YENİLGİSİ

Memlûklerin en büyük başarısı¸ İslâm dünyasını ciddi biçimde tehdit eden Moğollar ile Haçlıları yenerek bölgeden atmalarıydı. Moğollar¸ 13.yüzyılda Çin Seddi'nden Macaristan'a kadar her yeri kasıp kavurmuşlardır. Geçtikleri topraklarda canlı bırakmadıkları gibi¸ her şeyi yakıp yıktıkları için¸ insanlığa “Moğol İstilası” tabirini armağan etmişlerdir ve karşılarında hiçbir millet duramamıştır. Moğollar¸ sadece¸ Mısır ve Suriye'de devlet kurmuş olan Memlûk Türkleri tarafından durdurulmuşlardır. Moğol Hükümdarı Hülagu Han¸ Halep'i ele geçirdikten sonra Mısır yolu kendisine açılınca Kutuz'a elçi göndererek onu teslim olmaya çağırmıştır. Baybars'ın katılmasıyla daha çok güçlendiğini düşünen Kutuz Moğollara karşı direnmek konusunda kararlı davranmıştır. Baybars da teslim olunmasını istememiştir. Memluk ordusu 26 Temmuz 1260’da hazırlıklarını tamamlayarak Kahire’den ayrıldı. Kutuz¸ Baybars'ı hazırlanan ordunun öncü birliğinin komutanlığına getirmiş ve ona savaşın kazanılması koşuluyla Halep naipliği vaat etmiştir. Kutuz¸ Moğollarla savaşmaya karar verince hazırladığı orduyla yola çıkmıştır. Baybars keşif için öncüleriyle beraber ordudan ayrıldıktan sonra ani bir taarruzla civarda bulunan Moğol öncü birliklerini bozdu ve Gazze şehrini aldı. Bu ilk zafer Memluk ordusunda tekbirlerle karşılandı, ordunun morali yükselmişti.

Kutuz¸ Akka'da iken Moğol ordusunun yaklaşmakta olduğu haberini alınca ordusunu buradan güneydoğuya doğru sevk ederek Ayn Câlud'a ulaşmıştır. Kutuz ve Baybars, yaygın inanışa göre Talut ve Hz. Davud’un Calut’u yendiği yer olarak bilinen Ayn Calut’ta birleşti. Savaş öncesi komutanlarını toparlayan Kutuz onlara etkileyici bir konuşma yaptı. Askerlerine Müslümanların Moğollar eliyle neler çektiklerini anlattı. Onlara İslam’ın ve kendilerinin namuslarını korumak zorunda olduklarını söyledi. Kutuz’un konuşmasından etkilenen askerler sonuna kadar onun yanında savaşmaya söz verdiler. Bir süre sonra Moğol ordusu da görünmüştür. Ayn Câlud denilen mevkide iki ordu karşı karşıya gelmiş ve böylece savaş başlamıştır. Baybars idaresindeki öncü birlikleri, savaş meydanında bir kez daha Moğol öncülerini mağlup etti.

3 Eylül 1260 günü iki ordu asıl savaş için bir araya geldi. Bu tarih aynı zamanda ramazan ayının 25’inci günüydü. Savaşın gerçekleştiği vadinin yamaçlarını dolduran civar beldelerinin sakinleri, İslam ordusunun zaferi için dualar ediyordu. O gün, İslam’ın genel tarihi akışı içerisinde en hassas günlerden biri yaşanıyordu. Hemen hemen aynı sayıda askere sahip olan iki ordu, güneşin doğmasıyla beraber çetin bir mücadeleye başladı. Moğolların şiddetli saldırısı karşısında, Memluk ordusunun sol kanadı bozuldu. O tarafa yardım gönderen Kutuz, miğferini yere fırlatarak askerlerini İslam’ı kurtarmaya çağırdı. Onun bu tutumunun heyecanıyla galeyana gelen askerler şiddetli bir hücuma geçti. Komutan Baybars’ın Türklerin kadim taktiği olan hilal, sahte geri çekilmeyle, bu taktiği aslında çok iyi bilen Moğolları tuzağa düşürmesi, Moğol ordusunun sonunu getirdi. Memluk askerlerinin ortasında kalan Moğol ordusu imha edildi. Bu zaferde; savaş esnasında Memluk askerlerinin kullandığı “humbara” denilen el bombaları da önemli bir rol oynadı. Komutan Ketboğa savaş meydanında öldürüldü. Baybars savaş meydanından kaçan Moğolları Fırat nehrine kadar takip etti. Yakalananlar kılıçtan geçirildi.

Ayn Câlud Savaşı'nın kazanılması Memlûkler Devleti için bir dönüm noktası olmuştur. Moğolları yenen Memlûkler bu galibiyet sayesinde yeni kurulan devletlerini tehdit eden en büyük tehlikeyi durdurmuşlardır. Ayn Câlud Savaşı ile Moğolların yenilmez olmadıkları anlaşılmıştır.

Moğolların bir meydan savaşında aldığı ilk yenilgi olan Ayn Calut, İslam dünyasında Memluklere büyük bir saygınlık kazandırdı. Eyyûbî hanedanı ve onların İslam dünyasındaki etkisi kayboldu. Moğol istilası bu yenilgi ile beraber sona erdi ve Kuzey Afrika Moğol talanından kurtuldu. Yine tüm dünyada, dünya hâkimiyetine koşan Moğolların yenilemeyeceğine dair genel inanç yıkıldı. Savaşın kaybedilmesi ile beraber Moğollar, Filistin ve Suriye’den çekildi. Sultan Kutuz, zaferinin ardından büyük bir karşılamayla, savaştan birkaç gün sonra ramazan bayramının ikinci günü sabahı Şam’a girdi. Zafer haberi Şam’a, Kadir Gecesi ulaşmıştı.

Moğol istilaları sonucunda birçok yerde acımasızca insanların katledilmesi ile dehşete kapılan Müslümanlar¸ bu galibiyetle biraz olsun rahatlamışlardır. Moğolların hiç beklemedikleri bir anda aldıkları mağlubiyet¸ onların güçlerinin kırılmasına ve bir süredir devam eden ilerlemelerinin yavaşlamasına sebep olmuştur.

Bu arada Sultan Kutuz’un devlet idaresinde sert ve şiddetli bir yol izlemesi düşmanlarının çoğalmasına sebep oldu.

Burada gösterdiği başarılar sebebiyle Baybarsa Kutuz’Halep nâibliğini vermemiş,. Gerek bu verilen sözün tutulmaması, gerekse Bahriye Memluklerinin reisi Aktay’ın öldürülmesi işine karışması dolayısıyla Kutuz’a karşı kin iyice artmış, onun ortadan kaldırılması için bir suikast planı hazırlanmıştı.Savaştan önce kendisine Halep valiliği sözü verilen Baybars, Şam’da bu söz yerine getirilmeyerek gücendirildi. Yine Moğol tehlikesinin ortadan kalkmasıyla eski kinler yeniden alevlendi. Aybek taraftarı Kutuz ile Aktay taraftarı Baybars’ın arasına yeniden soğukluk girdi. Kutuz yaşanan gelişmeler neticesinde aslında niyeti Halep’e gitmekken Kahire’ye yöneldi. Ordu Kahire’ye yakın, Sâlihiyye’de konaklamak için durdu. Sultan Kutuz’u karşılamak için Kahire’de çok büyük bir merasim hazırlanmıştı. Kahire sokakları, İslam dünyasını darmadağın eden Moğol ordularına, Ayn Calut’ta ilk büyük yenilgilerini tattıran Memluk Sultanı Kutuz’u karşılamak için süslenmişti. 20 bin kişilik Moğol ordusunu kılıçtan geçiren sultanın şerefine her türlü hazırlık yapılmış, zaferin büyüklüğüne ve önemine yakışır ziyafetler, şenlikler tertiplenmişti.

Sonunda avlanmak üzere karargâhtan uzaklaşan Kutuz, tavşan avlamak için sahraya açıldığı bir zamanda onu gözetleyen Baybars ve iki arkadaşının yardımıyla öldürdü (23 Ekim 1260). Ardından Baybars sultanın otağına giderek kendisi için biat aldı. Taht için girişilen bu tarz siyasi suikastlara alışkın olan emirler, bu oldu-bittiği kabul etmek zorunda kaldı. Zaten bir devlette, aynı zaman diliminde böylesi iki önemli adamın olmasının, ikisinden birinin diğerini sindirmesiyle sonuçlanacağı az çok kestiriliyordu. Ama ordudan gelen haberler Kahire halkını hem şaşırtacak hem de endişelendirecek türdendi. Söylentiye göre, Mısır’ın girişinde bulunan El-Kusayr’a mevkiinde avlanmak için otağından ayrılan Sultan Kutuz, önemli Memluk komutanlarından; birçok başarılı işe imza atmış Baybars tarafından düzenlenen bir suikastla öldürülmüştü. Devletin ileri gelenleri ve ordu, Memluk geleneğine göre sultanı öldüren sultan olacağı için Baybars’a itaat etmişlerdi. 26 Ekim 1260 gece yarısı Baybars’ın maiyeti ile beraber, sultan olarak Kahire’ye girmesi tüm söylentileri doğru çıkardı. Ancak yeni sultanın aldığı yerinde tedbirler ve isabetli kararlar, Kahire halkına endişelerinde haksız olduklarını çok kısa bir sürede gösterecekti…

Kutuz’un cesedi, kabri halkın ziyaretgâh edinmemesi için, Baybars tarafından bilinmeyen bir yere defnettirildi. Kutuz’un katli üzerine Sâlihiye’de saltanat otağında toplanan Bahriye Memluklerinin ileri gelenleri Baybars’ı sultan ilân ettiler. Baybars Kahire’ye girip Kal‘atülcebel’e çıkarak el-Melikü’z-Zâhir unvanı ile 26 Ekim 1260’ta tahta geçti.

MEMLÜK DEVLETİ'NİN GERÇEK KURUCUSU OLDU

Baybars’ın tahta çıkışı ile Memluk tarihinde yeni bir dönem başladı. On yedi yıl kadar süren saltanatı sırasında Mısır ve Suriye’deki Memluk Devleti’nin gerçek manada kurucusu oldu. Başa geçer geçmez dışarıda Moğol ve Haçlı tehlikesine karşı koyarak nüfuzunu Nûbe ve Arap yarımadasına yayacak bir siyaset takip etti. İçeride ise ayaklanmaları bastırarak emniyet ve asayişi sağladı. Ayrıca Mısır ve Suriye’de kendisinden sonra da uzun müddet devam edecek olan idarî düzenlemelerde bulundu. Baybars icraatını yapabilmek için İlhanlılara karşı Altın Orda Hanlığı, Suriye’deki Haçlılara karşı da Bizanslılarla anlaşmaktan çekinmemiş, ayrıca Mısır ve Suriye’deki Memluk hâkimiyetini kuvvetlendirmek için Bağdat Abbasî hilâfetini Mısır’da yeniden kurmuştur.

Devrin halifesi¸ kendisine biat edilmesinden sonra Baybars'a kılıç kuşatarak saltanat menşuru vermiştir ve bütün İslâm beldelerinin ve fethedilecek yerlerin idaresini ona verdiğini açıklamıştır. Baybars¸ hutbelerde halifenin adının söylenmesini ve basılan paralara halifenin adının yazılmasını emretmiştir. Bu olay¸ Müslümanların gözünde saygınlıklarını arttırıp¸ İslâm âlemindeki konumlarını güçlendirmiştir. Baybars¸ saltanatını meşrulaştırmakla İslâm'ın savunuculuğunu üzerine almış¸ İslâm âleminin önderi olma görevini üstlenmiştir.

Baybars¸ saltanatını meşrulaştırmakla İslâm'ın savunuculuğunu üzerine almış¸ İslâm âleminin önderi olma görevini üstlenmiştir. Bu bağlamda¸ Müslüman-Türk devletleriyle ve özellikle de Anadolu Selçuklu Devleti ile iyi ilişkiler kurmuş ve Anadolu'daki Müslümanlara yardım etmiştir.

Baybars, 27 Ekim 1260 gecesi Kahire’ye girdi. Burada eşraftan ve devletin savaşa iştirak etmeyen ileri gelenlerinden biat aldı. Kendisi için belirlediği “el-Meliku’l-Kâhir” unvanını, çevresindekilerin bu unvanın uğursuz olduğunu söylemesi üzerine “el-Meliku’z-Zâhir” olarak değiştirdi. İlk iş olarak Bahrî Memluklerin olası zorbalıklarından çekinen halka güvence verdi ve savaş nedeniyle konulan ağır vergileri kaldırdı. Devletin kritik konumlarına güvendiği adamlarını atadı. Suriye ve Mısır’da Eyyûbî hanedanından yeniden sultanlığa oynaması muhtemel isimleri sindirdi. O, Memluk-Eyyûbî çatışmasıyla Suriye-Mısır ayrılığını engellemek istiyordu. Ardından karışık siyasi ortam nedeniyle ihmal edilen imar faaliyetlerine girişti. Kudüs ve civarındaki İslam eserlerinde önemli tadilatlar yaptırdı. Mescid-i Aksa ziyaretçileri ve yolcular için buraya büyük bir han inşa ettirdi. Önceki yıllarda yanan Hz. Peygamberin Medine’deki haremini ihya etti. Bütün ülkeyi muntazam bir yol şebekesi ile Kahire’ye bağlamak için kolları sıvadı ve ömrünün ilerleyen yıllarında bunu yerine getirdi. Devlete ait tersaneleri geliştirdi. Bunun yanında Kahire’ye haftada iki gün ülkenin dört bir yanından haber getiren sürat postalarını kurdu. Önceden beri yaptıklarıyla halkın gözünde kendine önemli bir yer edinen Baybars, bu konumunu iyice sağlamlaştırdı ve hakkındaki şüpheleri bertaraf etti.

BAŞA GEÇER GEÇMEZ HAÇLILARA HÜCUM ETTİ

Baybars Moğollar karşısında gösterdiği başarıları Haçlılar karşısında da gösterdi. Daha başa geçer geçmez Haçlılara hücuma başladı. 1261’de VI. Bohemond’un İlhanlılar ’la anlaşması üzerine Antakya’ya saldırdı, 1262’de de bu saldırısını tekrarladı. Baybars Haçlılara karşı topyekûn bir mücadeleye girişmek ve onları Ortadoğu’dan çıkarmak amacındaydı. 1265 ve 1266 yıllarında Suriye’ye iki sefer düzenleyerek Kayseriya, Yafa, Arsuf ve Sis şehirlerini ele geçirdi. 1266’da ise doğuda Akkâ üzerine hücum etti. Ancak buranın çok müstahkem olduğunu görünce Safed’e yöneldi, aynı yılın yazında Remle’yi aldı. Ayrıca Ermeni Kralı I. Hetum’un Moğollar ’la iş birliği yapması dolayısıyla Kalavun kumandasında büyük bir orduyu onun üzerine yolladı. 24 Ağustos 1266’da I. Hetum’un kuvvetlerine büyük bir darbe indirildi.

1270 yılında İsmailîler üzerine yürüyerek onları Mısır devletine vergi vermeye mecbur etti. Moğollara karşı birçok zaferler kazanan Sultan Baybars 1277 ‘de Elbistan civarındaki Moğol kuvvetlerini bozguna uğrattı ise de bunlar Moğolların sadece birkaç müfrezesi idi. Moğollar memleketlerinden hayli uzakta bulunan Baybars’tan intikam almak için müdafaasız Türk halkından binlercesini öldürdüler. Anadolu’da Türklere gösterdikleri zulüm ve baskıyı artırdılar.

HAÇLILARIN KURDUĞU İKİNCİ PRENSLİK ORTADAN KALDIRILDI

Memlük ordusu Adana, Misis, Tarsus, Sis gibi şehirleri yağmaladı. 1267’de Baybars Taberiye ve Akkâ bölgelerini vurdu. Nihayet 1268 Nisan ayı başlarında Antakya’ya hücum etti, kısa bir kuşatmadan sonra şehri zaptetti. Bu fetih Haçlılar’ın doğuda kurdukları ikinci prensliğin ortadan kaldırılması demekti. Baybars daha sonra 1271’de Tarablus prensliğine saldırarak birçok şehri ve kaleyi ele geçirdi. Ancak 1270’te Kıbrıs’ı fethetmek için gönderdiği donanmanın fırtınaya yakalanarak birçok geminin kaybolması, bu seferin başarısızlıkla sonuçlanmasına yol açtı. Baybars ayrıca Suriye’de Bâtınîler’in direnişlerini kırıp onları kendine bağladı. Onun bu başarıları üzerine 1271’de, ileride İngiltere tahtına geçecek olan Prens Edward kumandasında küçük bir Haçlı kuvveti Akkâ’ya geldi. Bunlar Suriye’deki Haçlılara pek yardımda bulunamadılarsa da Baybars ile Haçlılar arasında on yıllık bir barışı sağladılar.

SELÇUKLULAR'IN TALEBİ ÜZERİNE İLHANLILARI BOZGUNA UĞRATTI

Aynicâlût yenilgisinden sonra İlhanlıların 1265’te Fırat üzerindeki Birecik Kalesi’ne hücumları Baybars’ı bizzat sefere çıkmaya mecbur bırakmış. Onun bu hareketi üzerine İlhanlılar kuşatmayı kaldırarak geri çekilmişler. Aynı yıl Hülâgû’nun ölümü üzerine İlhanlı tahtına geçen Abaka Haçlılar’la anlaşarak 1269’da Halep yakınlarındaki Sâcûr’a kadar ilerlemişti.

Baybars buraya bir ordu sevk ettiği gibi kendisi de Suriye üzerine yürüdü. Henüz Dımaşk’a ulaştığı bir sırada da İlhanlıların bozguna uğrayarak geri çekildikleri haberini aldı. Ancak Abaka bu başarısızlıktan yılmadı. 1271’de Antep ve Hârim’e hücum etti; fakat Baybars’ın kuvvetleri İlhanlıları Harran’da yendi ve müttefikleri olan Haçlıları da bozguna uğrattı. Bunun üzerine Abaka barış istemek zorunda kaldı, buna rağmen bir taraftan da 1272’de askerî harekâtını sürdürdü. Birecik’i tekrar kuşattıysa da Baybars’ın geldiğini duyunca kuşatmayı kaldırdı. İlhanlı saldırıları üzerine Baybars sadece müdafaada kalmadı. Selçuklulardan gelen istekler üzerine harekete geçerek Nisan 1277’de Elbistan’da İlhanlıları ağır bir bozguna uğrattı.

Memlûklerin Anadolu'ya Gelmesi ve Elbistan Savaşı

Selçuklu Veziri Muinüddin Süleyman Pervane¸ İlhanlı Hanı Abaka'nın yanına gittiği sırada ayaklanan Selçuklu devlet adamlarından Hatiroğlu Şerafeddin¸ Memlûkleri Anadolu'ya çağırdı. (1275) Elbistan'a gelen Memlûk Emiri Bedreddin Begtut¸ Selçuklu beylerine gönderdiği mektuplarla¸ Anadolu'da İlhanlılara karşı birlik kurmaya çalışıyordu. Onun için komutanların kendisine yeminle bağlanmasını istedi ancak küçük çapta destek alabildi. Sultan Baybars¸ Selçukluları İlhanlı zulmünden kurtarmak için Anadolu'ya sefere çıktı. Bu sırada Selçuklu veziri Süleyman Pervane'nin¸ Moğollarla sıkı bir iş birliği halinde olması¸ Anadolu'da pek çok itibarlı ve hatta Moğol düşmanı şahısların Mısır'a göçmelerine sebep oldu. Bunlar orada Sultan Baybars'ı Moğollar üzerine cihada teşvik ettiler. Tabiî ki bu gelişmeleri iyi değerlendiren Süleyman Pervane¸ gizlice İlhanlılara karşı Memlûkler ile ittifak kurarak Baybars'ı yardıma çağırdı. Moğol ve Haçlılara karşı İslâm dünyasının savunucusu olarak yıldızı parlayan Baybars¸ ısrarlı davetler üzerine Anadolu'ya hareket etti. Moğollar Memlûk ordusunu Akçaderbend Geçidi'nin Elbistan ağzında bekliyordu. Öncü birliklerin yaptığı vuruşmayı Memlûkler kazandılar.

Moğol ordusunda 10.000 Moğol¸ Gürcü ve çok sayıda da Selçuklu askeri vardı. Moğol komutanlar Selçuklulara ve Gürcülere güvenmedikleri için o askerleri kendilerinden ayırmışlardı. İki ordu Elbistan Ovası'nın Kalfa Çayırı'nda karşı karşıya geldi. Yapılan savaş Memlûklerin zaferi ile sonuçlandı.(15 Nisan 1277)

Moğolların korktukları¸ savaş esnasında meydana gelmişti. Selçuklu askerleri savaşa katılmayarak seyrettiler. Bu durum¸ Moğol yenilgisini kolaylaştırdı. Üstün Memlûk ordusu karşısında Moğol ve yardımcı Gürcü birlikleri yenildi. Tümen kumandanları ve Noyanlar başta olmak üzere bütün Moğol ordusunun imhası ile sonuçlanan bu savaş neticesinde¸ bölgeye geçici bir süre için Memlûkler hâkim oldular.

Sultan Baybars¸ bu zaferden sonra¸ önce Zillihan'da dinlenmiş; daha sonra Hurman Kalesi'ne uğramış ve Ashabü'l-Kehf Mağarası'nın bulunduğu Efsus yakınlarından geçerek Kayseri'ye doğru ilerlemiş¸ Yalak (Yeşilkent)¸ Sarız¸ Yedioluk¸ Zamantı ve Karatay Kervansarayı üzerinden geçerek Kayseri'ye gelmiştir.

Selçuklu yöneticileri önceden şehri terk etmişlerdir. Bir süre burada kalan Sultan Baybars¸ Moğollara karşı savaşmak için davet mektupları gönderen Selçuklu Veziri Süleyman Pervane'nin kendisine katılmaması ve Selçuklu Sultanı Gıyaseddin Keyhüsrev ile beraber Tokat'a gitmesi üzerine Kayseri'yi terk ederek geldiği yoldan Suriye'ye geri dönme kararı almıştır.

Baybars'ın kısa sürede Kayseri'yi terk etmesinin sebebi; Selçuklu Veziri Pervane'nin ikiyüzlü siyaset uygulaması¸ erzak sıkıntısına düşmesi ve Moğol Hükümdarı Abaka Han'ın büyük bir ordu ile üstüne doğru gelmesidir. Baybars¸ dönüş yolculuğunu geldiği yolun biraz kuzeyinden yaptı. Alâeddin Kervansarayı¸ Yabanlu Ovası ve Zamantı Kalesi takip edilerek 30 Nisan'da Elbistan'a gelindi. Memlûk Sultanı Baybars¸ kendisini karşılayan Elbistan'ın ileri gelenlerine savaş alanında ölen Moğol askerinin sayısını sormuş¸ onlarda 6770 kişi saydıklarını belirtmişlerdi. Ancak bu sayı savaş meydanında öldürülenler olup¸ bu sayıya kaçarken telef edilenler dâhil değildi. Elbistan üzerinden geçerek Akçaderbend'e ulaşan Baybars¸ ordusunun ağırlıklarını ve Moğollardan aldığı ganimetleri hazinedarı Bedreddin idaresinde önce yollamış ve iki gün bekledikten sonra¸ geri kalan kuvvetlerle ilerleyerek Akçaderbend'in yanındaki kervansaraya gelmişti. Onun¸ buradan yolunu değiştirerek¸ sarp dağlar üzerinden ilerlediği görülmektedir. Baybars'ın bu şekilde hareket etmesinin sebebi¸ muhtemel bir Moğol saldırısı ve pusudan sakınmasıdır. Baybars¸ yine taktik icabı yolunu değiştirerek ülkesine¸ geldiği Antep üzerinden değil de Maraş tarafından gitti.

Abaka Han¸ 1277'nin Temmuz'unda Elbistan Ovası'na gelip savaş meydanındaki Moğol ölülerini görünce üzüntüsünden ağladı. Ölüler arasında hiçbir Selçuklu askerinin ve beyinin cesedine rastlamayınca gazaba geldi ve öfkesi bir kat daha arttı¸ tuzağa düştüklerine dair söylentilere inanmıştı. Bundan dolayı da kendisine Vezir Pervane'nin ihanet ettiğini gördü. Ancak ihaneti karşılıksız bırakamazdı. Öncelikle Anadolu Selçuklularını cezalandırmaya karar verdi. Çünkü Anadolu halkından ve Selçuklulardan Baybars ile anlaşıp onu çağırttıkları ve Moğolların yenilmelerine yol açtıkları için intikam alacaktı. Vezir Pervane'yi¸ 1277'nin Ağustos'unda¸ Van'ın kuzeyinde bulunan Aladağ'da idam ederek öldürttü. Başta Elbistan olmak üzere¸ Anadolu baştanbaşa yakılıp yıkıldı¸ binlerce insan öldürüldü. Anadolu'da 200 bin insan kılıçtan geçirildi. Moğollar¸ Baybars'tan alamadığı intikamın acısını Anadolu halkından çıkarmıştır. Moğollar¸ Elbistan Savaş'ından sonra Selçuklu sultanlarının¸ yöneticilerinin yetkilerini sınırlayarak ülkeyi genel valilerce idare etmeye başlamışlardır.

Anadolu’dan uzun zamandan beridir gelen yardım taleplerine kayıtsız kalamayan Sultan, bir sefere çıkmaya karar verdi. O hem mazlum Müslümanlara yardım etmek istiyor hem de Moğollara nihai bir darbe indirmeyi amaçlıyordu. Anadolu Moğollara tabi Anadolu Selçukluları tarafından yönetiliyordu. Halk Moğol zulmünden bıkmıştı. Baybars son ümit olarak görünüyordu. Anadolu Selçuklularının yönetimi Memlukler ile Moğollar arasında ikili oynayan vezir Muînuddîn Pervane’deydi. Pervane zeki ve ihtiraslı bir devlet adamıydı. Sultanları dahi sindirmiş, yönetimde ipleri elinde toplamıştı.

Sultan Baybars'ın bizzat geldiği Kayseri, Anadolu Selçuklularının iki başkentinden biriydi.Birkaç kez ertelenen Baybars’ın Anadolu seferi nihayetinde 1277 yılında gerçekleşti. Memluk kuvvetleri 12 bin kişi kadardı. Moğollar, onları destekleyen Gürcü, Ermeni ve Selçuklu kuvvetleri ile 18 bin kişiye kadar ulaşmışlardı. Moğol ordusuna Abaka’nın kardeşleri ve Muînuddîn Pervane komutanlık ediyordu. İki ordu bugünkü Kahramanmaraş’ın Elbistan ilçesinde karşı karşıya geldi. Memluk öncü kuvvetleri Moğol öncü kuvvetleriyle yapılan ilk savaşı kazandı. Ordunun motivasyonu artmıştı. 15 Nisan 1277 Cuma günü başlayan şiddetli savaş sonucunda Memluk ordusu çok parlak bir zafer kazandı.

Savaş esnasında Selçuklu kuvvetleri ya Memluklere katılmış ya da gönüllü olarak esir olmuşlardı. İki Moğol komutanı ölmüş, Muînuddîn Pervane ise Tokat’a çekilmişti. Bugün Kalfa Çayırı olarak bilinen savaş meydanı binlerce Moğol cesediyle dolmuştu. Savaş bitince Sultan Anadolu Selçuklularının iki başkentinden biri olan Kayseri’ye hareket etti. Burada kendisine çok büyük bir karşılama töreni hazırlandı. Çünkü Kayseri halkı onu beklenen kurtarıcı olarak görüyordu.

Burada Sultan Baybars, adına hutbe okutarak Anadolu Selçuklu tahtına oturdu. Baybars, Muînuddîn Pervane ve onun güdümündeki Anadolu Selçuklu Sultanı Gıyâseddin Keyhüsrev’i tahtlarına oturmaları için Kayseri’ye davet etti. Fakat Pervane olası bir Moğol intikamından çekinerek bu davete yanaşmadı. O hem Baybars’a hem de İlhanlı hakanı Abaka’ya iyi görünmeye çalışıyordu. Pervaneyi kararsız gören Sultan, ordunun merkezden uzak olunduğu için düşen motivasyonu ve yiyecek sıkıntısını da hesaba katarak, 15 gün kaldıktan sonra Kayseri’den ayrıldı.

Pervane’nin kararsızlığı yüzünden bu tarihi hamle boşa çıktı. Tekrar Elbistan’a uğrayan Baybars, burada bir müddet kalarak savaş meydanındaki Moğol cesetlerini seyretti. Sonra Şam’a doğru hareket etti. Sultan Şam’a ulaştığında Abaka’nın Elbistan’a geldiği haberi ona iletildi. Bunun üzerine o son ve kesin bir zafer için yine savaşa niyetlendi. Fakat Abaka’nın savaşa niyetli olmadığı ve nihayetinde kaçacağı düşünülerek bundan vazgeçildi. Savaş meydanını inceleyen Abaka, alanda hiç Selçuklu ölüsü görmeyince öfkelendi. Baybars’ın karşısına çıkmayı göze alamayarak öfkesini Anadolu halkından ve vezir Pervane’den çıkardı. Kayseri ve Sivas gibi birçok büyük şehir yakıldı, yerle bir edildi.

İLME VE ÂLİMLERE DEĞER VERDİ

Şam’a özel ilgi gösteren ve burada sık sık zaman geçiren Baybars, buraya bir saray inşa ettirmişti. Bu saraya mermerlerinin renkliliğinden dolayı alaca manasında “Ablak” deniliyordu. Yine Şam’a Zâhiriyye isminde büyük bir medrese yaptırmıştı. Bu medresede Hanefî ve Şâfiî fıkhı beraber okutuluyordu. Kendi ilmi dünyası zayıf olan Baybars, ilim adamlarına çok önem vermiş, onlara çok iyi davranmıştı. Büyük hadis âlimi Nevevî ile sık sık mektuplaşmış, mutasavvıflara özel ihtiramda bulunmuştu. Kendisi de “Hızır” isminde bir şeyhe bağlanmıştı. Mısır’da dört mezhepte kadı tayini uygulamasını o başlatmıştı. İçkiyi ve fuhşu yasaklamıştı. O, Müslümanlığında samimi ve sefahatten uzak bir hayat yaşamıştı. Polo oyununu çok seven Baybars, her fırsatta bu oyunu oynamıştı. Hatta bu oyun için Kahire dışına bir meydan dahi yaptırmıştı. Seferlerinde toplam 40 bin kilometre yol kat etmiş; Moğollarla 9, Ermenilerle 5, Haçlı kalıntılarıyla 21 savaş yapmıştı. Bu savaşların birçoğuna bizzat katılmış ve en ön safta savaşmıştı. Sultan Baybars, öldüğünde arkasında artık oturmuş bir Memluk devleti bırakmıştı. O birçok savaş mültecisine sığınak olmuştu. Dağılan İslam dünyasını yeniden toparlamış, Haçlı ve Moğol belalarını bertaraf etmişti. Bunalan İslam dünyası onunla derin bir nefes almıştı. “Çöl panteri” olarak bilinen Baybars’ın ismi üzerine nice efsaneler ve destanlar yayılmıştı. Belki bugün bile Kahire’nin ara sokaklarında onun cömertliğinden, halkına olan sevgisinden, samimi dindarlığından bahseden ve fetihlerin babası oluşunu anlatan hikâyeciler hala geziniyordur...

HÜLAGU HAN’IN ÖLÜMÜ VE ANADOLU

İlhanlı hükümdarı Hülâgû, Ocak 1265’te öldü. Yerine oğlu Abaka geçti. Nastûrî bir Hristiyan olan Abaka, Bizans İmparatorunun kızıyla evlenerek, Bizans’la da ittifak kurdu. Altın Orda devleti üzerine giden Abaka büyük bir yenilgi aldı. Baybars o zamanlarda Moğollara bağlı olan Ermeni krallığı ile uğraşmaktaydı. O, Ermeni krallığının üzerine yakın arkadaşı Kalavun’u gönderdi. Kalavun, Ermeni Krallığına ağır bir darbe vurarak başkentleri Sis’e (bugünkü Adana’nın Kozan ilçesi) kadar girdi. Birkaç sene sonra Baybars, bizzat bir sefere çıkarak Ermeni krallığını büyük ölçüde fethetti. Müteakiben Antakya üzerine yürüyen Baybars, burayı çetin bir mücadeleden sonra ele geçirdi. O, çok büyük ganimet elde ettiği bu fetihle aynı zamanda bölgedeki en büyük Haçlı varlığına da son vermişti. Kuzey Afrika üzerine sefere çıkan sultan, bölgedeki Bâtınî İsmâilî varlığını ortadan kaldırdı. Moğol Hakanı Abaka, zaman zaman Baybars’a tahkir edici mektuplar gönderiyor ve ona aslında bir köle olduğunu hatırlatıyordu. Baybars bu mektuplara misliyle mukabele ediyor, nihai hesaplaşma için gün saydığını belirtiyordu.

HİLAFETİN MISIR'A TAŞINMASI

1258 yılında Bağdat Moğollar tarafından işgal edilmiş ve şehir yakıp yıkılmıştır. Halife Mutasım Billah ve ailesi de kılıçtan geçirilmiştir. Abbasi hanedanından olan Ebu’l-Kasım Ahmed, Moğolların Bağdat katliamından kurtularak Irak’ın batısında bulunan Arap kabilelerin yanına sığınmıştı. İslâm dünyası Bağdat‟ın Moğollar tarafından işgal edilmesi ve Abbasi halifesi Mutasım Billah‟ın öldürülmesinde en sonra halifesiz kalmıştı. Baybars, İslâm dünyasında halifelik makamının önemini bildiğinden Abbasi hilafetini Kahire‟ye getirmeye karar vermiştir. Böylece saltanatına meşruiyet kazandırmak, devlet içinde istikrar ve dış düşmanlara karşı da siyasi güç kazanmak istemiştir.

Ebu’l-Kasım Ahmed ise 1261 yılında bir mektup göndererek Mısır’a, Memlûk Sultanı Baybars’ın yanına gelmek istediğini bildirmişti. Zaten daha önce Ebu’l-Kasım Ahmed’i Mısır’a getirmeye karar vermiş olan Baybars, durumdan haberdar olunca Ebu’l-Kasım Ahmed’in Kahire’ye getirilmesini emretti.

Kahire’ye gelen Ebu’l-Kasım Ahmed, Baybars tarafından devlet erkânı ve halktan kişilerin de katılımı ile büyük bir törenle karşılandı (Haziran, 1261). Bu törene Kahire’de bulunan İslâm dini mensuplarının yanı sıra diğer dinlerin mensupları da iştirak ettiler. Daha sonra bir toplantı tertip edilerek, ilmi bir heyet önünde, şahitlerin tanıklığı ile Ahmed’in Abbasi hanedanından olduğu tespit edildi ve ona “Mustansır” unvanı verildi. Bunun üzerine yeni halife için büyük bir biat töreni düzenlendi. Düzenlenen merasimin ardından Ebu’l-Kasım Ahmed, Halife ilan edildi. Başta Baybars olmak üzere orada bulunan herkes de Halifeye biat etti. Halife, kendisine biat edilmesinden sonra Baybars’a kılıç kuşatarak, saltanat menşuru verdi ve bütün İslâm beldelerinin ve fethedilecek yerlerin idaresini ona verdiğini açıkladı. Baybars, hutbelerde Halifenin adının söylenmesini ve basılan paralara Halifenin adının yazılmasını emretti.

Halife Ahmed, Sultan Baybars’ı İslam dünyasının yegâne hükümdarı olarak ilan etti, ona hil’at giydirdi. Yeni halifenin herhangi bir askeri veya siyasi işlevi yoktu. O daha çok ruhani ve sembolik bir anlam taşıyordu. Sultan Baybars, yeni halifeyle beraber İslam dünyasındaki yerini sağlamlaştırmak istemişti. Yine aynı dönemde, bölgedeki istikrarsızlık ve çatışmalar nedeniyle kesintiye uğramış olan Kâbe’ye örtü gönderme geleneği yeni halife Mustansır eliyle yeniden başladı.

Baybars, böylelikle İslâm’ın savunuculuğunu üzerine almış ve İslâm âleminin önderi olma görevini üstlenmiş oldu. Halifeliğin Mısır’da olması Memluklerin İslâm dünyası üzerindeki etkinliğini artırdı. Bu bağlamda Müslüman Türk devletleriyle ve özellikle bu devletlerden biri olan Anadolu Selçuklu Devleti ile de iyi ilişkiler kurdu. Osmanlıların Memlûk Devleti’ni sona erdirip Halifeliği de ele geçirmesine kadar Hilafet makamı Mısır’da varlığını sürdürdü.

Halife Ebu’l Kasım Ahmed’in ölümünden sonra, Baybars yine Abbasi soyundan Ebu‟l-Abbas Ahmed‟i Mısır‟a çağırarak onu halife ilan etmiş (Kasım 1262) ve herkes ona biat etmiştir. Mısır Abbasi halifelerinin ikincisi olan bu halife de devlet yönetimini tümüyle Baybars‟a teslim etmiştir. Baybars bu halifenin Bağdat‟a gitmesine müsaade etmemiştir. Baybars tarafından yetkileri sınırlanan Mısır‟daki Halifeler devlet siyasetine müdahale etmemişlerdir.

Baybars‟ın halifeliği Mısır‟da yeniden tesis etmesiyle halifelik Memlûklere geçmiş ve Osmanlıların Memlûk Devleti‟ni sona erdirip halifeliği de ele geçirmesine kadar halifelik makamı Mısır’da varlığını sürdürmüştür. Halifeliğin Mısır‟da olması Memlûklerin çok işine yaramış İslâm dünyası üzerindeki etkinliğini artırmıştır.

YABANCI DEVLETLERİN RAĞBETİ

Baybars, daha o günlerde çok büyük bir şöhrete mazhar olmuştu. İslam dünyasında isminin etrafında efsaneler dönüyor, beyler ve emirler kendi rızalarıyla gelip ona tabi oluyordu. Mekke emiri Ebu Numeyy de Baybars’a bağlılığını bildirdi ve onu hacca davet etti. Baybars, çevresine ava çıktığını ilan ederek gizlice hacca gitti. 1269 hac mevsiminde görevini ifa eden Sultan, bizzat omuzunda gül suyu taşıyarak Kâbe’nin yıkanmasında görev aldı. Ardından başkent Kahire’ye geri döndü. Hac yolcularına sık sık zarar veren Kıbrıs adası üzerine bir donanma gönderse de, bu donanma şiddetli bir fırtınadan dolayı başarısız oldu. Kuzey Suriye’yi her fırsatta taciz eden Moğollardan sıkılan Baybars kesin bir zafer kazanmak istese de, Moğol orduları onun karşısına çıkmak istemiyordu. Sultan, birkaç defa Moğol üzerine sefere çıkmış olmasına rağmen, karşısında kimseyi bulamadı. En son seferinden sonra Kahire’de onun için büyük bir karşılama töreni yapıldı. Tarihçi İbni Şeddad’ın ifadesiyle bu tören o güne kadar Baybars’tan başka hiçbir İslam hükümdarına nasip olmamıştı. Törende Yemen, Alman, Altın Orda, Bizans ve Cenova elçileri, Baybars’ın huzurunda yer öptü.

Kuzey Sudan’a ordu gönderen Baybars buraları fethetti ve Dongola gibi birçok önemli şehri ele geçirdi. Bu bölgeler ilk defa İslam hâkimiyetiyle tanışıyordu.

DEVLET İDARESİ

Devlet idaresine getirdiği yenilikler ve kurduğu müesseselerle Memlük Devleti’nin gerçek kurucusu sayılan Baybars, haleflerinin gelecekte takip edecekleri siyasetin ana hatlarını çizmiş, halk hikâyelerine konu teşkil edecek kadar büyük şöhret kazanmıştır. Samimi bir Müslüman olan Baybars aynı zamanda Cengiz yasasını ve töresini de uygulardı. Düzenli ve çalışkan bir devlet adamı olarak ülkenin idaresini sıkı kontrolü altında tutar, adalete, hak ve hukuka büyük önem verirdi. Dört büyük Sünnî mezhep mensuplarının işlerini görmek için her mezhebe ait ayrı ayrı kadıların başına kādılkudâtlar tayinini ilk önce o gerçekleştirmiştir.

Devlete merkeziyetçi bir yapı kazandırmaya çalıştığı gibi bütün ülkeyi düzenli bir yol şebekesiyle Kahire’ye bağladı. Mükemmel bir posta teşkilâtı kurdu, ordusunu yeni silâhlarla donattıktan başka İskenderiye, Kahire, Dimyat tersanelerini genişletti. “Hâdimü’l-Haremeyn” sıfatını kullanan ve önceleri taşıdığı “Rükneddin” unvanını, hıristiyan ve müşrik Moğollar’a karşı kazandığı zaferler dolayısıyla “Seyfeddin” şeklinde değiştiren Baybars’ın, ayrıca Suriye’nin çeşitli yerlerine Türkmenler’i yerleştirdiği, Türk Memlükleri çoğalttığı, Türk-Moğol geleneklerine değer verdiği, Berke Han’ın kızı ile evlendiği ve veliaht olarak ilân ettiği oğluna Türk adı verdiğine göre millî şuura sahip olduğu anlaşılmaktadır.

Baybars’ın hayatı hakkında en önemli kaynaklar, onunla ilgili olarak yazılan üç hususi tarihtir. Bunlar İbn Abdüzzâhir’in er-Ravżü’z-zâhir fî sîreti’l-Meliki’ẓ-Ẓâhir, İbn Şeddâd’ın Sîretü’l-Meliki’ẓ-Ẓâhir Baybars ve Şâfi‘ b. Ali’nin Ḥüsnü’l-menâḳıbi’s-sırriyyeti’l-müntezeʿa mine’s-sîreti’ẓ-Ẓâhiriyye adlı eserleridir. İbn Abdüzzâhir’in eserinin British Museum’daki eksik bir nüshası (Add., 23, 331) Fâtıma Sâdık tarafından İngilizce tercümesiyle birlikte neşredilmiş (Baybars I of Egypt, Dacca 1956), Abdülazîz el-Huveytır daha sonra bu nüsha ile Süleymaniye Kütüphanesi nüshasını (Fâtih, nr. 4367) esas alarak eserin tenkitli neşrini yapmıştır (Riyad 1396/1976). İbn Şeddâd’ın eserinin ikinci kısmını (Edirne Selimiye Ktp., nr. 1507) Şerefettin Yaltkaya Türkçe’ye tercüme etmiş (Baypars Tarihi, İstanbul 1941), Edirne Selimiye Kütüphanesi’nde (nr. 2306) bulunan nüshanın “Târîḫu’l-Meliki’ẓ-Ẓâhir” başlığını taşıyan kısmı da Ahmed Hutayt tarafından neşredilmiştir (Die Geschichte des Sultan Baibars, Wiesbaden 1983). Eserin III. kısmı Süleymaniye (Fâtih, nr. 4392), V. kısmı da Topkapı Sarayı Müzesi (Revan Köşkü, nr. 1607) kütüphanelerinde bulunmaktadır (bk. Şeşen, I, 120). Şâfi‘ b. Ali’nin eserini neşreden Abdülazîz el-Huveytır (Riyad 1976), Baibars The First (London 1978) adıyla başka bir eser de kaleme almıştır.

SULTAN BAYBARS'IN VEFATI

Baybars Moğollar’ı bozguna uğrattıktan sonra Antakya üzerinden Şam’a döndüğü bir sırada ansızın hastalandı,14 gün süren bir dizanteri rahatsızlığının ardından 17 Haziran 1277’de hayata gözlerini yumdu. Naaşı önce Şam Kalesi’ne, ardından da türbeye dönüştürülen Selahaddin Eyyûbî’nin babasının sarayına defnedildi. Ölümü üzerine devletin başına 17 yaşındaki oğlu Melik Said geçti.

    Hayatının en verimli çağında, saltanatının en parlak ve kudretli bir zamanında ölen Baybars, Ortaçağ Türk İslam tarihinin en büyük simalarından biridir. Çok güçlü bir vücuda, sağlam bir iradeye, benzeri görülmemiş bir cesarete ve parlak bir zekâya sahip idi.

    En önemli ve cesur hareketlerinde bile daima ihtiyatlı hareket eder, en küçük bir tedbiri bile almakta ihmalkârlık göstermezdi. Harplerin en tehlikeli anlarında bir nefer gibi ön saflarda çarpışır, en büyük tehlikelerden dahi çekinmezdi. Dinine çok bağlı bir Müslümandı. Ehl-i sünnet mezheplerine mensup halkın hizmetlerinin eksiksiz şekilde görülebilmesi gayesiyle; her mezhep için ayrı ayrı atanan mezhep kadılarının başına Kadı-ul Kudatlar (Başkadı) tayin edilmesi usûlünü ilk olarak o ortaya koymuştu. Mükemmel bir posta teşkilatı kurarak, ülkesindeki haberleşmeyi en iyi şekilde temin etmiştir. Ayrıca geniş bir casus teşkilatı kurmuş ve casusları kontrol eden casuslar kullanmıştı. Devrin her türlü kara ve deniz harp mühimmatının yapımına büyük ehemmiyet vermiş, tersaneler kurdurmuştu.

    Kahire'de 1266-69 arasında yaptırdığı cami, Memlük sultanlarının Kahire’de yaptırdığı camiler arasında günümüze ulaşanların en eskisidir. Baybars Camii, aynı zamanda bânisinin pek çok hayır eseri arasında en büyük ve sanat tarihi bakımından en değerli olanlarından biridir…

    Mısır’da kurulan Türk devletlerinden biri olan Memlûkler Devleti sultanlarından Baybars, on yedi yıl süren saltanatında birçok düşmanla savaşmak zorunda kalmış, düşmanlarını bertaraf ederek devletini dönemin güçlü devletlerinden biri haline getirmeyi başarmıştır.

    Baybars sultanlığı boyunca Haçlılara karşı verdiği mücadeleyi kararlılıkla sürdürerek Antakya başta olmak üzere Haçlıların elinde olan birçok şehri ele geçirmiştir. Böylelikle onları bu topraklardan tamamen atamasa da güçlerini büyük oranda kırmıştır. Baybars, Suriye ve Mısır üzerinde kurulan devletini başarılı faaliyetleriyle hem siyasi hem de devlet teşkilatı açısından sağlam bir temele oturtmuştur.

  BİBLİYOGRAFYA
    İbn Abdüzzâhir, er-Ravżü’z-zâhir fî sîreti’l-Meliki’ẓ-Ẓâhir (nşr. Abdülazîz el-Huveytır), Riyad 1396/1976, s. 9-13, 29-39, ayrıca bk. İndeks.Ebü’l-Fidâ, el-Muḫtaṣar fî aḫbâri’l-beşer, İstanbul 1286, III, 208 vd.Makrîzî, es-Sülûk, I, 435-639.İbn Tağrîberdî, en-Nücûmü’z-zâhire, VII, 101 vd., 175-258.G. Wiet, L’Egypte Arabe, Paris 1926, s. 431 vd.a.mlf., “Baybars I”, EI2 (İng.), I, 1124-1126.Saîd Abdülfettâh Âşûr, eẓ-Ẓâhir Bâybârs, Kahire 1963.a.mlf., el-Ḥareketü’ṣ-ṣalîbiyye, Kahire 1986, II, 1084-1085, 1092, 1130-1131.Ramazan Şeşen, Nevâdirü’l-maḫṭûṭâti’l-ʿArabiyye fî mektebâti Türkiyâ, Beyrut 1975, I, 120.Abdul-Aziz Khowaiter, Baibars The First: His Endeavours and Achievements, London 1978.Robert Irwin, The Middle East in the Middle Ages, the Early Mamluk Sultanate 1250-1382, Kent 1986, s. 37-61.Runciman, Haçlı Seferleri Tarihi, III, 264-296.Kâzım Yaşar Kopraman, “Mısır Memlûkleri (1250-1517), Mısır’da Memlûk Devleti’nin Kuruluşu”, Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi, İstanbul 1987, VI, 455-466.Abdülkādir el-Mağribî, “el-Melikü’ẓ-Ẓâhir Bâybârs”, MMLADm., XII/3-4 (1946), s. 137-140; XII/5-6, s. 227-235; XII/7-8, s. 329-337.M. L. Bates, “The Coinage of the Mamluk Sultan Baybars I: Additions and corrections”, American Numismatic Society Museum Notes, sy. 22 (1977), s. 161-181.M. R. Broome, “The Silver Coins of Baybars I. Without mint name”, a.e., sy. 24 (1979), s. 219-223.Jonathan M. Bloom, “The Mosque of Baybars al-Bunduqdārī in Cairo”, AIsl., XVIII (1982), s. 45-78.M. Fuad Köprülü, “Baybars I”, İA, II, 357-363.Andre Clot¸ Kölelerin İmparatorluğu ve Memlûklerin Mısır'ı¸ Çev. Ilgaz Turhan¸ İstanbul 2005.Bilge Umar¸ Türkiye'deki Tarihsel Adlar¸ İstanbul 1993.Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi¸ Haz. Hakkı Dursun Yıldız¸ İstanbul¸ 1986.Gülay Çalık¸ Sultan Baybars ve Haçlılarla Mücadelesi¸ Ankara 2008.İlyas Gökhan¸ Başlangıçtan Kurtuluş Harbine Kadar Maraş¸ Ankara 2011.Osman Turan¸ Selçuklular Zamanın da Türkiye¸ İstanbul 1993.Osman Turan¸ Selçuklular Tarihi ve Türk İslâm Medeniyeti¸ İstanbul 1993.Oğuz Mete Öztürk¸ Geçmişten Günümüze Türk Devletleri Tarihi¸ İstanbul¸ 2007.

    Ebubekir TANRIKULU Hoca

    Kadiriye-i Halisiye-i Hayriyyenin

    Hadimul Fukarası