Türk mûsikisi bestekârı. Dinî eserleri içinde özellikle cami mûsikisinin şaheserleri arasında bulunan segâh tekbiri ve salât-ı ümmiyyenin bestekarı, hattat, şair, derviş, veli...
DOĞDUĞU YER KÜNYESİ VE AİLESİ
Buhûrîzâde Mustafa Itrî Efendi, Osmanlı döneminde yetişmiş en büyük sanat ve düşünce adamlarından biridir. Bestekâr, hânende, şair ve hattattır.
İstanbul’da Mevlânâkapı civarındaki Yayla (eski adıyla Yaylak) semtinde doğdu. Asıl adı Mustafa olup kaynaklarda doğum tarihi hakkındafarklı bilgiler var.. Ancak Rauf Yektâ Bey’in 1640 yılında, Suphi Ezgi’nin ise 1630’da doğduğuna dair tahminleri müellifler tarafından dikkate alınmış ve daha sonraki yayınlarda bu tarihler arasında doğmuş olabileceği kaydedilmiştir.
Şiirlerinde kullandığı Itrî mahlası ve Buhûrîzâde lakabıyla tanınmıştır. Çiçekçilik ve meyvecilikle uğraştığı için bu mahlası almış, Şeyhülislâm Esad Efendi’nin Atrabü’l-Âsar’ı ile bazı şairler tezkerelerinde bulunan bilgilere ve kulaktan kulağa gelen bir takım söylentilere dayanır.Itri ismi bile mevlevihanede çiçek yetiştirme merakından ileri geliyor. Itır, iki çenekliler grubundan mora yakın pembe renkte hoş kokulu bir çiçektir ki “ıtır” kelimesi sıklıkla güzel koku anlamında kullanılır.
EĞİTİMİ VE HOCALARI
İyi bir medrese eğitimi alarak, daha sonra Enderun'a girerek müzik eğitimi gördüğünü, ayrıca özel hocalardan dersler almıştır. Eserlerinden de iyi bir öğrenim gördüğü, Arapça ve Farsça öğrendiği anlaşılır. Zamanının değerli birçok hocasından icazet almış, bunlar arasında öne çıkanlar, Derviş Ömer, Kasımpaşalı Koca Osman, Küçük İmam Mehmed Efendi ve Hâfız Post gibi üstatların rahlei tedrisinden geçmiştir. İbrahim Alâeddin Gövsa, mûsiki hocasının Vakıf Halhalî diye tanınan Nasrullah Efendi olduğunu söyler.Sadettin Nüzhet Ergun'a göre Itrî’nin müzikteki ustası, devrin ünlü bestekârı, tanburîsi ve hanendesi olan Hafız Post'tur. Diğer hocaları ise Koca Osman ve Derviş Ömer'dir. (Türk Meşhurları, s. 196).
TASAVVUFLA İLGİSİ
Itri’nin iyi bilinen bir özelliği Mevlevi tarikatına intisaplı olmasıdır.. Rauf Yektâ Bey, onun Câmî Ahmed Dede’ye intisap etmiş, (ö. 1078/1667) Onun şeyhliği esnasında Yenikapı Mevlevîhânesi’ne devam ettiğini, âyinlerden aldığı ruhanî neşeyle Mevlevî olduğunu ve mevlevîhâneye gelen üstatlardan da faydalandığını, dervişlerden ney üflemeyi öğrendiğini ifade eder. (Türk Musikisi Klasiklerinden Mevlevî Âyinleri, II/7, s. VII).
Ustaları arasında 17. yüzyıl bestecileri vardır. Mevlevi tekkelerinde okunmak üzere bir ayin ile bir naat (peygambere övgü) bestelemiş olması da, Mevlevi olduğunun bir kanıtıdır. Uzun yıllar Enderunda müzik öğretmenliği ve hanendelik (şarkıcılık) yaptıktan sonra, elli yaşına doğru emekli oldu ve Saraydan ayrıldı. Ancak, müzikteki ünü Lale Devri'nde daha da artarak sürdü.
Hayatı boyunca birçok padişah ve devlet adamından himaye görmüş olup, bunlardan en önemlileri IV. Mehmet ve Gazi Giray Han'dır. Devlet adamlarına yakınlığı nedeniyle bir dönem esirciler kethüdalığı yapmış, sarayda da musiki dersleri vermiştir.
Kırım Hanı I. Selim Giray’ın Çatalca’da bulunan çiftliğindeki mûsiki toplantılarında büyük itibar gören Itrî, IV. Mehmed döneminde (1648-1687) sarayda mûsiki hocası ve hânende olarak görev yaptı. Kaynaklarda IV. Mehmed’in onu sık sık saraya davet ederek bestelediği eserleri bizzat kendisinden dinlediği kaydedilmektedir. Hükümdarın huzurunda icra edilen küme fasıllarına hânende olarak katılan Itrî, bu dönemde kendi isteği üzerine esirciler kethüdâlığı ile görevlendirildi. Onun bu görevi, esirler arasındaki kabiliyetli ve güzel sesli gençleri bulup yetiştirmek ve geldikleri ülkelerin mûsikisi hakkında bilgi edinmek amacıyla istediği rivayet edilmektedir.
IV. Mehmed, II. Süleyman, II. Ahmed, II. Mustafa ve III. Ahmed gibi beş hükümdar devrini yaşadı. Sarayda padişahın huzurundaki fasıllara davet edildi. “Hanende Buhûrîzâde", "Hanende Buhûrîzâde Mustafa Çelebi", "Muallim-i Hanende-i Hümâyûn", "Hânende-i Harem-i Hümâyûn" ve "Musâhib-i Şehriyârî" gibi resmî unvanlar da aldı.
Itrî'nin bestelenen gazellerinin sayısı binden fazladır. Bunlardan ancak kırk ikisi günümüze ulaşabilmiştir. Bunların on âdeti dinî, dört âdeti saz eseri, yirmi sekizi de dindışı söz eserleridir. Neyzenlikte de ünlü olan Itrî, aynı zamanda usta bir şarkıcıdır. Ancak daha çok devrinin en büyük bestekârı sıfatıyla ün kazanmıştı. Itrî dinî ve tasavvufî müzikten söz ve saz müziğine ve basit türkü ve şarkılara kadar her türde eser verdi.
Bütün bunların yanında Itrî, zamanının tanınmış şairlerindendi. Divan ve âşık tarzlarında şiirleri vardır. Şiirlerine şuara tezkirelerinde, yazma şiir derlemelerinde rastlanır. Mürettep (düzenlenmiş) bir Divan’ı olduğu söylenmekle birlikte, bugün için bu divan kayıptır. Salim'e göre, divan sahibi olan Itrî'nin na't, tahmis, muamma, tarihleri ve hece vezniyle yazılmış türküleri de vardır.
Fakat o, şiiri kendisine esas iş edinmedi. Bu yüzden müzik adamlığının yanında şairliği gölgede kaldı. Dönemin şairlerinden Nailî ve Nâbî gibi şâirlerden etkilendi. Kaynaklarda yer alan na't, gazel, muamma, tarih, kıta ve beyitlerinde aruzu düzgün kullandığı, dile hâkim olduğu, sade, açık ve kendinden emin akıcı bir üslûba sahip bulunduğu görülür. Şairliğinin ve hattatlığın yanında neyzenliği, öğretmenliği, musahipliği, meyvacılığı ve çiçekçiliği de vardı.
Mustafa Itrî Efendi aynı zamanda ta‘lik hattında söz sahibi bir hattattır. Bu sahadaki hocası, ta‘lik üstadı Tophâneli Mahmud Nûri Efendi’nin talebelerinden Siyâhî Ahmed Efendi’dir. Sadettin Nüzhet Ergun, Halil Edhem Arda’nın özel kütüphanesinde bulunan Hâfız Post Mecmuası hakkında bilgi verirken bu mecmuaya Itrî’nin ta‘lik hattıyla yapmış olduğu bazı ilâvelerden bahseder.(Antoloji, I, 50, 133).
Itrî’nin bir mûsikişinas olarak asıl önemli yönü bestekârlığıdır. Türk mûsikisinin cami, tekke ve klasik mûsiki alanlarında peşrev, saz semâisi, kâr, beste, semâi, âyin, na‘t, durak, tevşîh, tekbir, salâ ve ilâhi olmak üzere hemen her formunda eser vermiş nâdir sanatkârlarından olan Itrî’nin eserleri alışılmışın dışında bir melodi örgüsüne sahiptir. Çoğunlukla Fuzûlî, Nev‘î, Şehrî, Nâbî gibi şairlerin ve arkadaşı Nazîm’in manzumelerini, nâdir olarak da kendi güftelerini bestelemiştir.
ASIRLARCA DEVAM EDEN TEKBİR VE SALATU SELAM
Dini musikinin de çok önemli eserleri yine Itrî'ye aittir. Bunlar arasında Segâh Bayram Tekbiri, Segâh Salat-ı Ümmiye, Cuma Salatı, Dilkeş-haveran Gece Salası, Rast Mevlevi "Na't-ı Mevlana" bütün İslam Dünyasında meşhurdur.Camilerde cumhur müezzinliği çerçevesindeki birtakım uygulamaların ve bunların mûsikiyle ilgili düzenlemelerinin, teravih namazı esnasında makam değiştirme kurallarının da Itrî tarafından konulmuştur.
Segâh Tekbiri, Osmanlı döneminde yetişmiş en büyük sanat ve düşünce adamlarından Bestekâr, Hânende, Şair ve Hattat; Buhûrîzâde Mustafa Itrî Efendi tarafından kaleme alındı.
“Allah her şeyden yücedir, Allah her şeyden yücedir. Allah’tan başka ilâh yoktur. O Allah her şeyden yücedir, Allah her şeyden yücedir. Hamd Allah’a mahsustur.”
Şehit cenazelerinde 85 yıldır okunan Şopen’in (Frederic Francois Chopin) Cenaze Marşı yerine şehit yakınlarının tepkisi ve talebi üzerine Itri’nin Segâh Tekbiri’nin okunması, İçişleri Bakanlığı’nın 81 il valiliğine gönderdiği yazıda resmi cenaze törenlerinde icra edilmesi emredildi.
Şehitlerin, milletin manevi dünyasında özel önemi ve yeri olduğu ifade edilerek, “Şahs-ı manevilerine, ailelerine ve milletimize ait kahramanlıklarının sağladığı üzerimizdeki sorumlulukları bizim için ebedidir.” denildi.
MEVLEVİ DERGÂHLARINDA OKUNAN
Ayrıca mevlevîhânelerde âyin-i şeriften önce okunan, sözleri Mevlânâ Celâleddîn-i Rûmî’ye ait olan ve “Na’t-ı Mevlânâ” adıyla bilinen rast na‘t sağlam melodik yapının olgun bir göstergesidir. Öte yandan âhenkli bir ses örgüsüyle işlenen segâh âyini de Mevlevî âyinlerinin en güzel örneklerindendir.
Klasik Türk mûsikisi alanında ise Hâfız-ı Şîrâzî’nin, “Gülbün-i iyş mîdemed sâkī-i gül‘izâr kû?” mısraıyla başlayan Farsça gazeli üzerine bestelediği nevâ makamındaki kârı bu formun şâheserleri arasında yer alır. Kârların çoğunlukla terennümle başlamasına karşılık burada doğrudan güfteye girilmesi de eserin bir diğer özelliğidir. Ayrıca “Câm la‘lindir senin âyîne rûy-i enverin” mısraıyla başlayan hisar bestesi, “Her gördüğü perîye gönül mübtelâ olur” mısraıyla başlayan bûselik bestesi, “Gamzen ki ola sâkī-i çeşm-i siyeh-i mest” mısraıyla başlayan bestenigâr bestesi, “Dil-i pür ıztırâbım mevce-i seylâbdır sensiz” mısraıyla başlayan hisar ağır semâisi ile Nef‘î’nin, “Tûtî-i mûcizegûyem ne desem lâf değil” mısraıyla başlayan güftesine yaptığı segâh yürük semâisi klasik Türk mûsikisinin en seçkin eserlerindendir.
Itrî'nin Neva Kâr'ı Klâsik Türk Musikisi repertuvarının en yetkin eseri olarak kabul edilmektedir. Makamsal geçkiler, ezgilerin zengin ve orijinalliği bu eseri bir başyapıt haline getirmiştir.
Itrî, Şeyhülislam Esad Efendi’nin belirttiğine göre, bini aşkın beste yapmış olan çok verimli bir bestecidir. Bunların büyük bir çoğunluğu unutulmuş ya da kaybolmuştur; bugün ancak kırk dolayında yapıtı bilinmektedir. Günümüze kalan pek az yapıtıyla bile bugün de Klasik Türk müziğinin en başta gelen birkaç ustasından biri kabul edilmesi, sanatında ki olağanüstü özelliklerin bir sonucudur.
MÛSİKİ DEHASI
Hükümdarın huzurunda icra edilen küme fasıllarına hânende olarak katılan Buhûrîzâde Mustafa Itrî, bu dönemde kendi isteği üzerine esirciler kethüdâlığı ile görevlendirildi. Onun bu görevi, esirler arasındaki kabiliyetli ve güzel sesli gençleri bulup yetiştirmek ve geldikleri ülkelerin mûsikisi hakkında bilgi edinmek amacıyla istediği rivayet edilir. Şeyhî, Sâlim, Safâyî gibi tezkire müelliflerine göre bu görevde iken, bazı kaynaklara göre ise ayrıldıktan bir süre sonra vefat etti.
MEVLEVÎHÂNEDE NEY ÜFLEMEYİ ÖĞRENDİ
Türk mûsiki tarihinin en önde gelen birkaç simasından biri olan Buhûrîzâde Mustafa Itrî Efendi hânendeliği, şairliği ve hattatlığının yanı sıra özellikle bestekârlığı ile tanındı.
Rauf Yektâ Bey, onun Câmi Ahmet Dede’nin (öl. 1671) şeyhliği esnasında Yenikapı Mevlevihane’sine devam ettiğini, ayinlerde aldığı ruhanî neşeyle Mevlevî olduğunu ve Mevlevihane’ye gelen ustalardan da faydalandığını, dervişlerden ney üflemeyi öğrendiğini ifade eder.
Itrî’nin ney üflediğine ve Galata Mevlevihane’sinde bir süre neyzenbaşılık ettiğine dair bir hikâye vardır, anlatırlar: Sultan Dördüncü Mehmet zamanında, İstanbul Galata Mevlevihane’sine Derviş Çelebi Şeyh olarak tayin edilir. Geleneklere uyarak Şeyh’in posta oturacağı gün “mukabele” denilen bir ayin (merasim) düzenlenir. Ayinden önce, Dergâh şeyhini tebrik için gelenler, değerli hediyeler de getirirler.
Ayinin yapılacağı “Semahane” bu hediyelerle dolup taşar. Ayin başlamak üzeredir, derken kapıdan soluk soluğa saz gibi sararmış, boynu bükük, fakirliğine fakir bir genç derviş girer. Herkesin gözü bu dervişe takılır. Bu da kim diye bir birine bakışırlar.
Derviş, ince bir tevazu ve edeple Şeyh’in elini öper, sonra da koynundan bir ney çıkararak: “Bu neyden başka dünyalığım yok. Bu niyazımı (saygı ve duamı) bir hediye olarak kabul buyurunuz efendim.” der ve Şeyh’e uzatır. Şeyh, ney’i alır, öper, dervişe sorar: “Adın nedir senin?”
“Derviş Mustafa kulunuz. Itrî’de derler.”
“Bu ney senin mi?”
“Eyvallah!”
“Üfler misin?”
“Eyvallah!…”
Itrî ney’ini üflemeye başlar. Birden bire sesler susar, tüm davetliler kulak kesilir ney’e. Itrî üfledikçe coşar, coşturur, ney inledikçe hıçkırıklar artar, gönüller düğüm düğüm çözülür, ruhlar yumuşar, kanlar korlaşır, koca salonda çıt çıkmaz. Neden sonra Itrî’nin artık nefesi tükenmiştir. Başı Şeyh’in dizlerine düşer. Şeyh, onu alnından öperek ayağa kaldırır.
“Biz postun bahtında, sen dostum gönül tahtında oturuyorsun. Tanrı aşk derdini artırsın. Aferin Itrî…” diye iltifatlar eder. O günden sonra, bir süre dergâhın neyzenbaşısı olarak, Naat-ı Mevlânâ’yı burada besteler.
GÜZEL SESLİ BESTEKÂR
Huzûr-ı hümâyun fasıllarına hânende olarak katılması, Enderun’daki hocalığı yanında padişahın onu zaman zaman sadece kendisini dinlemek amacıyla huzura çağırması, sesinin bulunduğu mecliste diğer hânendelere ağız açtırmayacak derecede güzel olduğunu gösterir.
Sade ve açık ifadelerle yazdığı manzumelerinden Itrî’nin güçlü bir şair olduğu anlaşılıyor. Şuarâ tezkirelerinde ve güfte mecmualarında na‘t, gazel, muamma, tahmîs, nazîre, tarih ve kıtalarının yanı sıra hece vezniyle yazılmış türkülerine de rastlanır. Muamma hallinde de üstad olduğu belirtilen Itrî’nin şairliği üzerinde, manzumelerine tahmîs ve nazîreler yazdığı çağdaşı ünlü şair Nâbî’nin tesiri olduğu kanaati yaygındır.
BESTEKÂRLIĞI
Itrî, Türk Mûsikîsi içinde yetişmiş en kudretli bestekârların başında gelir. Klâsik mûsikîmiz onun kişiliğinde doruk noktasına ulaşmıştır. Merâgalı Hoca Abdülkâdir’le şekillenen formlar onun dâhiyane buluşları ile erişilmesi güç bîr kalıba dökülmüş, yüzyıllar boyunca kendisinden sonra gelen büyük bestekârların hemen hemen hepsini etkilemiştir. Makamlarımızın seyir ve karakterine vukufu, eşsiz ritm anlayışı ve form bilgisi, melodik cümle yapısı içinde uygulamış olduğu modülasyon tekniği gibi özellikleriyle bulunduğu yüceliğe hakkiyle ulaşmıştır.
Elimizde sayılı örneği bulunan bu eserlerin analizinden dinî ve dindışı eserlerinde, her iki mûsikî türünün sanat anlayışında bir bütünlük, fakat duyuş ve anlayış açısından dinî heyecanla dindışı duyguları birbirine karıştırmadığı dikkati çeker, ilâhi bir vecd içinde mistik ilhamları melodilerle süslerken, aşıkane söylenmiş şiirlere yine aşıkane duyguların seslerle örülmüş mûsikî cümlelerini ustaca giydirir. Bu dönemin sanat anlayışına göre bestelemiş olduğu en ağır, en tantanalı eserlerinin yanı sıra, bizzat kendi şairane tabiatından kaynaklanan, hece vezni İle söylemiş olduğu bir şiirine yaptığı bir şarkı ile bu beste formunun ilk örneklerinden birini vermiştir.
Hakkında bilgi veren bütün kaynakların bildirdiğine göre Itrî, bin kadar eser bestelemiş, notasızlık nedeni ile bunlardan pek azı günümüze gelebilmiştir. Çok az da olsa her biri birer sanat abidesi olan bu eserler, her zaman için bu özelliği koruyacak ve bu sanatı bilenlerin hayranlığını sonsuzluğa kadar çekecektir.
Eserlerine güfte olarak Fuzulî, Nev’î, Şehrî, Nabî ve yakın arkadaşı olan Nazîm’in, bazılarında da kendi şiirlerini kullanmıştır. Dinî mûsikîmizin âyin, na’t, tevşih, durak, ilâhi, salât, tekbir gibi her formunda eser vermiştir. Segâh makamındaki Mevlevî Âyini, Beste-i Kadîmler ve Derviş Mustafa Dede’nin bayatı makamındaki âyininden sonra beşinci âyindir. Bundan başka Na’t-ı Mevlânâ, Kurban Bayramı Tekbir’i, Cuma Salası, ilâhi gibi eserleri en büyüğünden en küçük formuna kadar “taklidi kabil olmayan” eserlerdir. Bu eserler “mistik bir heyecanın, bir neşvenin seslendirilmiş en içten, en başarılı birer mahsulüdür.” Bir Kurban Bayramı tekbiri bile onu yalnız yaşadığı çağda değil, bugün de bütün İslam dünyasında bütün tazeliği ile yaşatıyor.
Bugün elimizde on tanesi dinî olmak üzere dört saz eseri ile muhtelif formlarda yirmi sekiz söz eseri bulunuyor. Dindışı eserlerininin bazıları şunlardır: Nühüft makamında peşrev ve saz semaisi, Bestenigâr Darb-ı Fetih Beste, Segâh Ağır ve Yürük Semailer, Bayati Çenber Beste, Pençgâh makamında iki Murabba, Nikriz makamında bir başka Murabba, Nimsakîl Neva Kâr, Arazbar Muhammes Kâr, Irak Ağır Semai, Nühüft Ağır Semai, Hisar Murabba ve Semai, Buselik Murabba, Rehavi, Dügâh, Uşşak ve Isfahan makamlarından birer Murabba ile Rehavi ve Bayati peşrevleri v.b. Bu eserlerin çoğu bu yüzyılın başında Rauf Yekta Bey, Dr. Suphi Ezgi ve Sadeddin Arel gibi bilginlerimiz tarafından, o zamanlar hayatta bulunan eski mûsikîşinasların hafızalarından notaya alınmıştır.
Dindışı eserlerinin başında gelen neva makamındaki kâr’ı başlı başına bir sanat olayıdır. Bu eser onun olgun ve engin sanat anlayışının eşsiz bir örneği olarak klâsik mûsikî repertuarımızın başında gelir. Hattâ, eserin şöhreti daha sonraki çağlarda Divan Edebiyatı’nın bir mazmûm’u, bir esprisi haline gelmiştir. Enderûnlu şair Vasıf Osman Bey II. Sultan Mahmud’a sunduğu bir manzumede,
“Seninçün beslemiş güller bu günâgün ezhârı”
“Senin zevkin için meşk eylemiş bülbül Neva Kâr’ı”
der. Güfte, Şark’ın en meşhur ve en lirik şairlerinden biri olan Şirazlı Hâfız’ın iki gazelinden alınan aşıkane yedi mısradır; manâsını şöyle özetleyebiliriz:
“Ayş ve işret fidanı yetişiyor, gül yanaklı sakî nerede ?
Bahar rüzgârı esiyor, lezzetli şarap nerede ?
Her taze gül dâima bir gül yanaklıyı hatırlatmakta
Fakat, söz dinleyecek kulak, ibret alacak göz nerede ?
Muhabbet meclisinde başka güzel kokuya ihtiyaç yoktur.
Ey güzel nefesli sabah vakdi ! Sevgilinin mis kokulu zülfü nerede ?
Ey güzel ! Yüzüne örttüğün örtüyü kim çeker ?
Ey Cennet Kuşu (yâni sevgilim) sana yeni suyu kim verir?”
“Neva Kâr’ın beste yapısı kısaca şöyledir: Birinci Bend, Lâzime denen ve tekrar eden terennüm kısmı, ikinci Bend -ki bu da aynı melodidir ve yalnız güfte değişir- bundan sonra yine Lâzime, terennüm, Miyan Hâne denen kısım ve bunu takip eden muhtelif makam ve usûllerden ibaret çeşitli terennüm devreleri, sonra birinci Bend’in melodilerine intikal ve Lâzime terennüm kısmı ile son bulur.”
“Eser, önce neva makamının en kuvvetli ve çok işitilen devrelerinin etrafında dolaşıp toplandıkları nağmeden, yine neva sesinden başlar; doğrudan doğruya makamın yine karakteristik bir nağmesi olan (Karar Perdesinde biter. Bundan sonra sıra ile bu iki ses etrafındaki dörtlü aralığın diğer sesleri ile tekrar neva perdesine doğru çıkar ve burada “Karar” duygusu veren bir “Asma Karar” yapar. Bu melodik devre Neva Kâr’ın muhtelif kısımlarında tekerrür eden tem, yâni ana fikirdir. Itrî bu melodi ile bize, neva makamının melodik karakterini âdeta bir çırpıda duyurabilmiştir. Burada başlayan melodi, tekrar karar nağmesi olan Dügâh perdesinden harekete başlar ve bu nağmenin oktavı, yâni sekizinci sesi olan Muhayyer perdesine çıkar ve tiz Çargâh’a uzanır. Bu perdeden tekrar pestlere doğru iner ve Çargâh’ta kalır ki, bu iniş tizden peste doğru bir Çargâh makamı modülasyonu, yâni geçkisidir.”
“Bundan sonra çargâh makamının dominantı ve rast makamının tiz karar perdesi olan gerdaniye perdesinin şu iki hususiyetinden istifade ederek, yeni bir melodik hareketle rast makamı seyrini gösteren ikinci bir modülasyon yapar. Rast ve neva makamlarının müşterek dominantı, yâni en kuvvetli nağmesi olan neva perdesi üzerinde muvakkat bir duruştan sonra (Mülâzime-Terennüm), yâni tekerrür eden terennüm kısmına geçilir. Bu kısım dügâh ve muhayyer arasındaki sekiz ses içinde neva makamının melodik seyrini ve hususiyetlerini duyuran en ölçülü ve en hesaplı nağmelerle bezenmiştir. Burada neva üzerinde buselik makamı modülas-yonları bestekârın çok işine yaramıştır.”
“Kâr’ın ikinci bend’i aynı melodiler ve mülâzime ile tekrar edilir. Yukarıda da söylediğimiz gibi değişen ancak güftedir. Bu kısımlarda ritm, nim sakîl ritmidir ve ağırca bir tempo ile başlar. Sonra eserin miyanhâne kısmı gelir. Burada tem, hüseyni ve muhayyer sesleri arasındaki (dörtlü) üzerine nakledilmiş ve muhayyer perdesinin karar ve dominant perdesi olmak hususiyetlerinden istifade edilerek şehnaz makamına geçilmiştir. Bunu takiben Nim Sakîl ve Ağır Devrirevan usûlleri ile ölçülmüş terennüm kısımları gelir ki, bu kısımlarda ritm değişmelerinden, şehnaz ve hicaz makamlarının yakınlıklarından istifade edilerek her iki makamın seyirlerini gösteren çok güzel melodi devre ve cümleleri ibda edilmiştir.”
“Bundan sonra remel usûlü ile ve şehnaz makamından bestelenmiş bir kısım gelir. Bunu yürük semai usûlünde ve hicaz makamındaki terennüm kısmı takip eder. Burada güzel ve ustalıklı bir modülasyon vardır. Hicaz makamının karar nağmesinden pestlere doğru inen bir neveser geçkisi ve tekrar hicaz makamına dönüş… Sonra Devrikebir usûlünde ve yine aynı makamda bir terennüm kısmı daha gelir; sonra hicaz ve hüseyni makamlarının müşterek dominantı olan hüseyni perdesinden istifade edilerek hüseyni makamına ve çargah perdesinde muvakkat bir duruştan faydalanılarak, muhammes usûlünde ve saba makamında diğer bir terennüm kısmına geçilir. Saba üçlüsünde icra edilen bu kısmın melodi figürleri biraz sonra çargâh-hüseyni üçlüsü içine maharetle nakledilmiştir. Bundan sonra işitilen melodi bend’lerde tekrar edilen melodidir. Bunu Mülâzime-Terennüm dediğimiz kısmı takip eder ve eser bu kısımlarla sona erer.”
“İşte Batılıların (Travay Tematik) yâni (Tema üzerinde çalışma) dedikleri bestekârlık yolu 280-300 sene, hattâ daha uzun seneler önce bizim mûsikîmizde başlamış bulunuyordu. Necil Kâzım Akses bir gün bana Neva Kâr’ın notasını rastgele katladıkça yeni yeni kontrpuan’lar ortaya çıkıyor- demişti.”
“Bunun gibi, (Gel ey nesim-i sabâ hatt-ı yardan ne haber?) güfteli ısfahan makamındaki beste’sinde, meyandan sonra gelen terennüm kısmı pek maharetli, pek ustalıklı ses motif ve desenleriyle örülmüş modülasyonlarla Itrî’nin bestekârlık kariyerine yakışır bir niteliğe büründürülmüştür.” Sözün kısası; “Neva Kâr, Segah Âyin, Rast Na’t gibi her biri kendi vadisinde birer şaheser olan eserleri dinlerken tutuşmayan zevk, titremeyen gönül tasavvur edilemez.”
SÖZ SAHİBİ HATTATTIR
Türk güzel sanatlarının hemen hemen hepsinde hüner sahibi olan Itrî, Taliyk türü yazıda usta bir hattattı. Bu sahadaki hocası, ta‘lik üstadı Tophâneli Mahmud Nûri Efendi’nin talebelerinden Siyâhî Ahmed Efendi’dir. Mustakîm-zâde yazı sanatımızda “Hattat-ı Fahir” olduğunu söyler.
Sadettin Nüzhet Ergun, Halil Edhem Arda’nın özel kütüphanesinde bulunan Hâfız Post Mecmuası hakkında bilgi verirken bu mecmuaya Itrî’nin ta‘lik hattıyla yapmış olduğu bazı ilâvelerden bahseder.
EDEBÎ KİŞİLİĞİ
“Itrî’nin hayat ve sanatı hakkında bize bilgi veren kaynaklar, onun mûsikîşinaslıktan başka (şiir bahçesinde güzel sesli bir bülbül) olduğunu, Itrî mahlası ile nice eserler ve tertipli bir divanının bulunduğunu, şairler arasında isim ve şöhret yaptığını bildiriyor. Bu (tertipli Divan) bugün ortada yoktur. Fakat yazma mecmualarda na’t, gazel, şarkı, tarih manzumeleri, Nabî’nin bazı gazellerini tahmis, bazılarına nazire’leri vardır.
Bütün bunlardan Itrî’nin de Divan Edebiyatının icabettirdiği bilgileri bilen, bu edebiyatın estetik ve esprisini anlamış, kavramış bir şair olduğunu öğrenmekteyiz. O da başkaları gibi, edebî kabiliyetini geçmiş zamanlardan kendi zamanına kadar gelerek nazım alanında kök salmış nevilere göre geliştirdiği, his ve hay ellerle ördüğü mısralardaki, beyitlerdeki renkleri, desenleri o devrin modasına uydurmayı başarmıştır. Çünkü rengi, deseni başka türlü olan sözlere o zamanlarda kimse değer ve önem vermezdi. Itrî’nin bir şair olarak yetişmesinde, olgunlaşmasında çağdaşı Urfa’lı Yusuf Nabî’nin nüfuz ve tesirinin olduğu, onun manzumeleri üzerine tahmis etmek, nazire’ler söylemek yolu ile başkalarınkinden fazla eğilmesinden anlaşılır”
“Meselâ, Nabî’nin (Bülbül) redifti gazelinin beyitleri üzerine geçirdiği üçer mısra söyleniş tarzları, manâ münasebetleri, düzen ve bağlanışları bakımından birbirlerini ne güzel tamamlamışlardır.
”Berk-i gül-i gülzârı hıyâm eyledi bülbül
Gülşende yine ayş-i müdâm eyledi bülbül
Hasıl bu ki tahsil-i meram eyledi bülbül
Hûn-i dil-i mey, gancayi câm eyledi bülbül
Bezm-i gülü nâleyle tamâm eyledi bülbül
Dünyayı harab etse n’ola sıyt-ü sadâdan
Ol goncanın açıldığının işitti sabâdan
Uşşâka yine zemzemebahş oldu mevâdan
Her nâlede bir nahl-i güle kondu safâdan
Her nağmede tebdil-i makam eyledi bülbül
Taht-ı çemen olunca yine goncaya temlik
Ezhât-ı bahar eylediler cümlesi tebrik
Kasd etti ki rahat ola şeb-i târik
Gevhâresini gerçi nesim eyledi tahrik
Amma ki güle hâbı haram eyledi bülbül
Etmiş yine nûş-i arak-ı şebnem o nalân
Olsa n’ola divâne vü mecnûn ü perişan
Ol goncayı gördükte olub vâlih ü hayran
Etti sözün âmihte-i şekve-i hicran
Mest olmağile halt-ı kelâm eyledi bülbül
Terk etti dil ü dîde yine rahat ü hâbı
Itrî n’ola azm-i çemene etse şitâbı
Olmuş yine zencir-i cünûn gülşenin âbı
Dün geldi sabâ sahn-ı çemenden dedi
Nabî Hâk-i reh-i destura selâm eyledi bülbül
“Her müslüman gibi şair Itrîde Peygamber’e karşı olan sevgi ve saygısını şu manzume ile dile getirmiştir:”
Sayesi düşmez yere bir böyle nahl-i Tursûn
Mihr-i âlemgîrsin baştan ayağa nursun
Târik-i gülzâr-ı âlem, mâlik-i milk-i âdem
Münkirine mahz-ı matem, mü’minine sûrsun
Sensin ol Şeh kim Süleymanlar kapında mûrdur
On sekiz bin âleme hükmetmeğe me’mûrsun
El benim dâmen senin ey Rahmeten lilâlemin
Şöhretim isyan benim, sen afvile meşhursun
Padisah-ı evvelin ü kıblegâh-ı âhirin
Evvel ü âhır imam ül-enbiyâ mezkûrsun
Ya Resulallah umarım diyesin jtiz-i ceza
Gerçi cûrmüm çoktur amma Itrîye mağfursun
“Sofiyane bir nesve ile söylediği bir gazeli. Bu gazele Mevlevî Fasih ile Enis’in nazireleri vardır:”
Bakmazsa rûh-i dilbere a’-da safa nazar
Sen sun’-i Hak’kı eyle temâşâ safa nazar
Mihr u mehe bakar mı cemâlin gören dedim
Baktı dedi ol âyine-sima safa nazar
Tûtî-i âyine-dili ol sine şöyledir
Olsun hezâr bağda guyâ safa nazar
Dil nâzır-ı gubâr-ı derindir dedim, dedi
Caizse kühl-i dide-i bîna safa nazar
Dildar hal ü hatt-ı lebin göterip dedi
Hubb u gubar u bade müheyya safa nazar
Yoktur nazir hüsnüne birdir iki değil
Mislin görürse nerkis-i şehlâ safa nazar
Geh vasi ü gâh hicr ü gehi nuş u gâh nîş
Hal-i cihan böyle azizâ safa nazar
Bu nev zuhur sahid-i nazmın görüp eğer
Itrî nazire derse ehibbâ safa nazar
“Halk geleneğine göre şiir söylemek zevkinin Itrî’de, hattâ Nedim’den bile daha sade, daha samimî bir ifadesi vardır:”
Aşık oldum bin can ile,
Gözlerim doldu kan ile,
Geçti ömrüm hicran ile,
Terk eyledin âhir beni.
Kerem eyle dostum bana,
Dil ü canım verdim sana,
Bakmaz oldun benden yana.
Terk eyledin âhir beni.
Niçin yanıma gelmezsin.
Hatırım ele almazsın,
Semt-i vefayı bilmezsin.
Terk eyledin âhir beni.
Canıma kâr etti elem,
Cürmüm nedir, suçum bilmem,
Ben senin kurbanın olam,
Terk eyledin âhır beni.
Itrî’ye rahm eyle canım,
Nice demdir ki giryânım,
Nedir cürmüm a sultanım,
Terk eyledin âhır beni.
VEFATI
İstanbulda Hicri 1124,Miladi 1712 yılında Hakkın rahmetine kavuştu. (İsmâil Belîğ, Şeyhî ve Sâlim gibi dönemine daha yakın kaynaklarda 1123 (1711), Esad Efendi ve Müstakimzâde gibi diğer bazı kaynaklarda 1124 (1712) olarak verilmektedir.
Mezarı Edirnekapı Şehitliği'nde bulunmaktadır. Yıllarca ihmal edilmiş Itri nin kaybolan Edirnekapı Mezarlığındaki kabri, bulunmuş, Kuveyt Türk tarafından restore edilerek yeniden ziyarete açılmıştır.Seksen yıla yaklaşan bir hayatın son senesi üzerine kapanan sahife şu mısralarla biter:
BİBLİYOGRAFYA Evliya Çelebi, Seyahatnâme, I, 634; Mücîb, Tezkire, İÜ Ktp., TY, nr. 3913, s. 28; Safâyî, Tezkire, Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2549, vr. 229a-b; Kantemiroğlu, İlmü’l-mûsikî, I, 106; a.mlf., Osmanlı İmparatorluğunun Yükseliş ve Çöküş Tarihi, Ankara 1979, II, 242; Belîğ, Nuhbetü’l-âsâr, İÜ Ktp., TY, nr. 1182, vr. 62b-63a; Şeyhî, Vekāyiu’l-fuzalâ, s. 468-469; Sâlim, Tezkire, İstanbul 1315, s. 479-481; Esad Efendi, Atrabü’l-âsâr, İÜ Ktp., TY, nr. 6204, vr. 7b-8a; a.e. (nşr. Veled Çelebi, Mekteb Mecmuası, sy. 2, İstanbul 1311), s. 79-81; Müstakimzâde, Tuhfe, s. 745-746; Mustafa Safvet, Nuhbetü’l-âsâr, İÜ Ktp., TY, nr. 6189, vr. 81b; Tevfîk, Mecmûatü’t-terâcim, İÜ Ktp., TY, nr. 192, vr. 71b; Sicill-i Osmânî, I, 483; Rauf Yektâ, “Itrî”, Türk Musikisi Klasiklerinden Mevlevî Âyinleri, İstanbul 1934, II/7, s. VII-VIII; a.mlf., “Itrî’nin Medfeni”, Tevhîd-i Efkâr, İstanbul 20 Kânunusâni 1922/21 Cemâziyelevvel 1340, s. 3; a.mlf., “Itrî”, a.e. (15 Şubat 1922/17 Cemâziyelâhir 1340), s. 3; Ezgi, Türk Musikisi, I, 113; Ergun, Antoloji, I, 50, 122, 124, 128-136, 174-179; Semire Oskay, Itrî ve Bestelediği Şiirler (lisans tezi, 1948), İÜ Ed.Fak. Genel Ktp., T, nr. 276; Baki Süha Ediboğlu, Ünlü Türk Bestekârları, İstanbul 1962, s. 11-18; Ruşen Ferid Kam, “Rahmetli Üstadım Necati Lugal ve Büyük Bestekârımız Itrî Hakkında”, Necati Lugal Armağanı, Ankara 1968, s. 59-64; a.mlf., “Itrî Mustafa Efendi”, Dârülelhan Mecmuası, sy. 2, İstanbul 1340, s. 65-67; a.mlf., “Radyomuzda Itrî”, Radyo Mecmuası, sy. 9-10, Ankara 1942, s. 7; Yılmaz Öztuna, Itrî, Ankara 1987; a.mlf., BTMA, I, 374-376; Rüştü Şardağ, Mustafa Itrî Efendi, Ankara 1989; Lâika Karabey, “Itrî Mustafa Efendi, Buhurizade”, MM, sy. 15 (1949), s. 8-9; Hayri Yenigün, “Itrî”, a.e., sy. 116 (1957), s. 233-234, 249; sy. 117 (1957), s. 261, 281; Osman Şevki Uludağ, “Itrî-Eserleri”, a.e., sy. 161 (1961), s. 136-137; Halil Can, “Dînî Musikî: Itrî Zamanı”, a.e., sy. 317 (1976), s. 21-24; İsmail Baha Sürelsan, “Itrî”, MK, sy. 4 (1977), s. 17-26; Ekrem Karadeniz, “Buhûrîzâde Mustafa Itrî Efendi”, TK, sy. 194 (1978), s. 44-53; Gövsa, Türk Meşhurları, s. 196; Mehmet Aksoy, “Itrî, Mustafa Çelebi (Buhûrîzâde)”, TDEA, IV, 313-314; Bülent Aksoy, “Itrî”, DBİst.A, IV, 114-115.AMDŞ (s. 235-236), Atrabu'l-Âsâr (v. 26), Yılmaz Öztuna / Büyük Türk Musikisi Ansiklopedisi (c. 1, sayfa: 374-376, 1990), Kâtib Çelebi / Fezleke-i Tarih (c. 2, sayfa: 45, 1286-1287), Nev'îzâde Ata Ataullah Efendi / Hadâyıku'l-Hakâyık fî Tekmilleti 'ş-Şakâyık I (yay: Abdülkadir Özcan, sayfa: 383, 1989.), İsmail Paşa / İzâhu'l-Meknûn fı'z-Zeyl alâ Keşfî'z-Ziinûn an Esâmi 'l-Kütüb ve 'l-Fünûn (yay: Kilisli Rifat-Şerafeddin Yaltkay (c. 1, sayfa: 519, 1945-1947), Şemseddin Sami / Kâmûsü'I-Â'lâm (c. 4, sayfa: 3161, 1306-1316), Lugat-i Tarihiyye ve Coğrafıyye (c. 5, sayfa: 43), Y. Öztuna / Itri (1987), Müstakimzâde Sa'dettin Efendi / Meceüetü'n-Nisâb / (Süleymaniye Kütüphanesi Halet Efendi, nu. 628, sayfa: 320), Rüştü Şardağ / Mustafa Itrî Efendi (1989), Mustafa Safâ'î / Nuhbetü 'l-Âsâr min Fevâ 'idi 'l-Eş 'âr (Süleymaniye Kütüphanesi Esad Efendi 2549, v. 185a-186a), İsmail Beliğ Efendi / Nuhbetü'l-Âsâr li-Zeyli Zübdeti'l-Es'âr (Beliğ Tezkiresi, sayfa: 356,1985/1998), Mehmed Süreyya / Sicill-i Osmânî (Tezkire-i Meşâhir-i Osmaniyye, c.3, sayfa: 483, 1308-1315), ŞŞ (c. 2, 554), Türk Ansiklopedisi (c. 19, sayfa: 485-487, 1943-1986.), Türk Dili Edebiyatı Ansiklopedisi (c. 4, sayfa: 313-314, 1976), TDV İslâm Ansiklopedisi (c. 19, sayfa: 220-221, 1999), H. İpekten - M. İsen - R. Toparlı - N. Okçu - T. Karabey / Tezkirelere Göre Divan Edebiyatı İsimler Sözlüğü / (sayfa: 222, 1988), Müstakimzâde S. Sadeddin / Tuhfetü'l-Hattatin (sayfa: 745, 1928), İbrahim Alâeddin Gövsa / Türk Meşhurları Ansiklopedisi (c. 1, sayfa: 128-131,1945), Sadeddin Nüzhet Ergun / Türk Musikisi Antolojisi (c. 1, s. 50, 122, 124, 128-136, 174-179, 1943), Nail Tuman / Tuhfe-i Nailî (c. 2, sayfa: 688,1999), Mirzazâde Mehrned Salim / Tezkiretü'ş-Şu'arâ (sayfa: 499-500, 1899), Şeyhî Mehmed Efendi / Vekâyi'u'l-Fuzalâ (yay: Abdülkadir Özcan, c. 2, sayfa: 554, 1989), Cemâl Kurnaz / "Klâsik Türk Musikisi Bestekârlarında Hece Vezniyle Şiir Yazma Eğilimi" (Türküden Gazele, Halk ve Divân Şiirinin Müşterekleri Üzerine Bir Deneme, s. 219-220, 1997), B. S. Ediboğlu / Ünlü Türk Bestekârları (s. 11-18, 1961), Ruşen Ferit Kam / "Rahmetli Üstadım Necati Lugal ve Büyük Bestekârımız Itrî Hakkında" (Necati Lugal Armağanı, s. 59-64, 1968), Ekrem Karadeniz / "Buhûrîzâde Mustafa Itrî Efendi" (Türk Kültürü, sayı: 194, s. 44-53, 1978), Semire Oskay / "Itrî ve Bestelediği Şiirler" (lisans tezi, İÜEFK Tnu.276), TDOE-TDE Ansiklopedisi (c. 5, 2004), İhsan Işık / - Ünlü Sanatçılar (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi, C. 5, 2013) - Encyclopedia of Turkey’s Famous People (2013).
Hz.Muhammed S.A.V.
Aşere-i Mubeşşere
Oniki İmam
İslamda İz Bırakanlar
Mürşitlerimiz
Abdulkadir Geylani
Mezheb İmamlarımız
Hadis İmamlarımız
Aşır Dua Salavat Esma
Zikir Tefekkür Rabıta
Kutsal Mekanlarımız
