Abdulkadir Meragi

TÜRK MUSİKİ BESTEKARI ABDÜLKĀDİR-i MERÂGĪ KİMDİR, HAYATI, ESERLERİ, VEFATI

    (D.H. 20 Zilkade 754-M.17 Aralık 1353-Meragi-G.Azerbaycan V.H. 838.-M.1435.Herat-Afganistan)

    Büyük bestekâr, hanende, mucit, şair, ressam, hafız ve hattat Ünlü Türk mûsiki nazariyatçısı, bestekâr ve icracı...

    DOĞDUĞU YER, KÜNYESİ VE AİLESİ 

    Dünya tarihi, XI. yüzyıldan itibaren Anadolu’ya yayılmaya başlayan Oğuz boylarının serüvenleri ile çalkalanmaktadır. XIII. yüzyılın sonunda kurulan Osmanlı Devleti gelişimini sürdürürken tarih, iki Türk hükümdarı Timurlu Hakanı Timur (H. 1370-1405) ile Osmanlı Hakanı Sultan Yıldırım Bâyezid’in (H. 1389-1402) Ankara ovasında karşı karşıya gelişine sahne olur. Yıldırım Bâyezid Han’ın yenilerek esir düşmesiyle neticelenen bu savaşın, Osmanlıların gelişmesini yarım yüzyıl kadar ertelediği, tarihçilerin ortak görüşüdür. Ankara Savaşı’nın ardından Osmanlı hükümdarları Çelebi Mehmed (h. 1413-1421) ve oğlu Sultan II. Murad’ın (H. 1421-1444, 1446-1451) Anadolu birliğini yeniden kurma çabaları müspet yolda gelişmekte ve bu arada Osmanlıların tekrar Tuna boylarına seferlere devam ettikleri görülmektedir.

    Bu dönemde doğuda Timurluların Türkistan İmparatorluğu dünyanın en büyük devleti durumundadır. Timur’un ölümünden (1405) bir müddet sonra yerine geçen oğlu Şâhruh (H. 1409¬1447) devletin başkentini Semerkant’tan Herat’a nakleder ve artık Herat devrinin en büyük kültür merkezi olma yolunda ilerlemektedir. Batıda ise ilim, edebiyat ve sanat merkezli kültürel faaliyetleri ve bu sahada destekleyici çalışmalarıyla tanınan Sultan II. Murad Han önce Bursa’yı ardından da Edirne’yi önemli merkezler haline getirdi.

    Netice olarak Şâhruh, Hüseyin-i Baykara Devri’nin; Sultan II. Murad ise oğlu Fatih Sultan Mehmed Han Devri’nin (H. 1444-1446, 1451-1481) hazırlayıcıları oldular. 1453’te İstanbul’un fethi ile Osmanlı Devleti, taht şehrini Edirne’den İstanbul’a taşır. Fatih Sultan Mehmed, babasının başlattığı ilim ve kültür hamlelerini devam ettirir ve onu da oğlu Sultan II. Bâyezid Han (H. 1481-1512) takip eder. Aynı şekilde Hüseyin-i Baykara da (H. 1470-1506) Herat’ta, sarayındaki şiir, edebiyat ve sanat ortamıyla kültürel gelişimin sembolü olmuş ve huzurunda düzenlenen “Hüseyin Baykara Meclisleri”, “Hüseyin Baykara Divanı” adlı akademik toplantılar, daha sonraki devirlerde bu konular etrafında tertiplenen ilim meclislerinin de adeta simgesi haline gelmiştir.

    İşte bu kültür ortamının yetiştirdiği ender şahsiyetlerden biri de ünlü mûsiki bilgini, bestekâr, nazariyatçı, şair, ressam (musavvir), hafız, hattat ve hanende (güyende) Hace Kemâleddin Abdülkâdir bin Gaybî el-Merâgî’dir.

    Bugün İran sınırları içinde bulunan Güney Azerbaycan’ın Merâga şehrinde Hicri,20 Zilkade 754-Miladi.17 Aralık 1353 tarihindedoğdu. (Dânişmendân-ı Âẕerbâycân, s. 258)

    Doğduğu şehre nisbetle Merâgī adıyla tanındı. Kendi ifadesine göre babası, birçok ilimde söz sahibi ve zamanın değerli bir mûsikişinası olan Gıyâseddin (Cemâleddin) Gaybî’dir. Yerli ve yabancı kaynaklarda Farabî ile İbni Sina’dan sonra en ünlü sayılan isimlerdendir. İslam musiki geleneğinde “üstad-ı salis” denen Abdülkadir Meragi’nin eserlerinin 14. yüzyıldan beri yaşıyor olması tarihte nadir görülenbir durumdur. Meragi’nin “salis”liği musiki teorisinde Farabi ve İbn Sina’dan sonra geliyor olmasından. Yoksa İslam geleneğinde tek bir musiki üstadı seçilecekse bu hiç kuşkusuz Abdülkadir Meragi’dir.

    Meragalı Abdulkadir, Meragalı, İbn-i Gaybî, Hoca Abdulkadir, Hace, Abdulkadir bin Gaybiyü’l-Hafız el-Meragî adlarıyla da tanınır. “Hoca lakabıyla da anılan musikinin en büyük üstadı kabul edilen Meraği’nin besteleri, XV. asır Türkiye’sinde okunup çalındıktan sonra, klasik bestekârlarımızca örnek kabul edilmiştir. Bestekârlık sahasında Abdülkadir’i aşmak, belki ancak Itri (1640-1712) ile mümkün olabilmiştir. Osmanlı dışı Türk âleminde yaşayıp da bu derecede radikal etkide bulunan nadir şahsiyetlerden biridir.”

   Itrî’den önceki klasik Türk müziği bestecilerinin en büyüğü olarak kabul edilir. Müzik kuramı yazarlarının da en önemlisi sayılan Abdülkadir Meragi (Batı kaynaklarında İbni Gaybî diye geçer) aynı zamanda güzel sesli bir hafız, iyi bir hattat ve ozandır. 

    EĞİTİMİ VE HOCALARI

    İlk müzik derslerini, dönemin değerli bilgin ve müzikçilerinden olan babası Gıyaseddin Gaybî’den aldı. Sonra döneminin belli başlı bilginlerinin ve sanatçılarının öğrencisi oldu. Babasından söz ederken, “Birçok ilim dalında üstün bilgisi vardı, bilhassa müziğin pratik ve teorik dallarında üstattı” demesi, aynı zamanda nasıl bir çevrede yetiştiğini göstermektedir. Abdülkadir Meraği, çeşitli ilimlerde mükemmel bir tahsil görmüş, genç yaşında yetenekli bir müzisyen olarak tanınmıştır. Kıraat ilmi, şiir, edebiyat, celi hat, Arapça, Farsça öğrenmiştir. Anadili Türkçe gibi konuşurdu. Danişmendan-ı Azerbaycmı 'da Abdülkadir'in dört yaşında okula gittiğini, sekiz yaşında Kuran'ı ezberlediğini, daha sonra da sarf, nahiv ve beyanla meani öğrenmiştir.Babası Gıyaseddin Gaybi, oğlu Abdülkadiri alimlerin ve ariflerin meclisine götürüyordu. Mevlana Gaybi buralarda güzel nağmelerle Kur'an tilavet ediyor, Ayrıca gönülde yer eden şiirleri, heyecanlı nağmelerle okuyordu. Öyle ki böyle yaptığı meclislerde, herkes onun hakkında hayır dualarda bulunuyordu.

    Genç yaşta babasını yitirince, Meraga’dan ayrılıp Tebriz’e giderek İlhanlıların hizmetine girdi. Orada önce  Sultan Hüseyin’e, ardından Ahmed Celâyerî’ye nedim (sohbet arkadaşı) oldu. O dönemde, müzisyen Rızaeddin Rıdvan Şah tarafından düzenlenen bir müzik yarışmasını kazanarak adını duyurdu.

    Şeyh Üveys’in ölümünden sonra tahta geçen oğlu Sultan Celâleddin Hüseyin (1374-1382) zamanında da sarayda bulundu ve hükümdardan yakın ilgi gördü. Abdülkādir’le ilgili bütün kaynaklarda söz konusu edilen ve kendisinin de anlattığı “nevbet-i müretteb”in bestelenmesi hadisesi bu hükümdar zamanında olmuştur. 29 Şâban 778’de (11 Ocak 1377) bizzat hükümdarın da bulunduğu, devrin tanınmış âlim, mûsikişinas, saz ve söz icracılarının katıldığı mûsiki toplantılarının birinde, beste türlerinin en zoru kabul edilen nevbet-i mürettebin bir tanesinin bir ayda bile zor bestelenebileceğinin ileri sürülmesi üzerine, Abdülkādir günde bir adet nevbet-i müretteb besteleyebileceğini iddia ederek bunda ısrar etti. Bu iddiasını, aynı yılın ramazan ayında her gün birer adet olmak üzere otuz eser besteleyip arefe günü de bunların hepsini birden icra etmekle ispatladı.Beste yarışmasını kazanınca, hükümdarın yakınları arasına girdi.  Bu başarı onun şöhretini arttırmakla kalmamış, kendisine mûsikide günümüze kadar devam eden sarsılmaz bir yer temin etmekte de önemli rol oynamıştır.(Maḳāṣıdü’l-elḥân, Nuruosmaniye Ktp., nr. 3656, vr. 86a-87a)

    1380-1381’de Sultan Hüseyin’in arzusu üzerine yirmi dört zamanlı “darb-ı rebî‘” usulünü tertip etti. Hüseyin’den sonra Celayirli tahtına çıkan ve başkenti Bağdat’a taşıyan Sultan Ahmet’in de gözde sanatçılarından oldu. 

    Sultan Hüseyin’in vefatından sonra, onun Bağdat’ta bulunan kardeşi Şehzâde Şeyh Ali’ye intisap etti. 

    1382 yılında Şeyh Ali’nin, kardeşi Ahmed Bahâdır ile yaptığı savaşı kazandığı gün onun isteği ile kırk dokuz zamanlı bir usul meydana getirerek zaferin hâtırası olmak üzere buna “darb-ı fetih” adını verdi. Aynı yıl Şeyh Ali’nin saltanat mücadelesinde yenilmesinden sonra Celâyir hükümdarı olan Sultan Ahmed Bahâdır’ın (1382-1410) himayesine girdi. Kendi ifadesine göre, meclis ve sohbetlerinde bulunduğu yirmi yıl süresince bu hükümdardan çok büyük yakınlık gördü ve yanında parlak bir mûsiki hayatı geçirdi. Bağdat’ta geçen bu günlerde otuz zamanlı “devr-i şâhî” adlı usulü vücuda getirdi. (Şerh-i Kitâbü’l-Edvâr, Topkapı Sarayı Müzesi Ktp., III. Ahmed, nr. 3470, vr. 40b-41b).

    1386’da Timur’un Azerbaycan’ı zaptetmesi üzerine Ahmed Bahâdır ile beraber Bağdat’a gitti. Bölgedeki siyasî mücadeleler sebebiyle giderek ağırlaşan hayat şartları ve hâmisi Ahmed Bahâdır’ın Mısır’a gitmek zorunda kalması, Merâgī’yi Mâverâünnehir’e geçmek mecburiyetinde bıraktı. 1398’de Timur tarafından verilen bir nişan ile Semerkant’a gönderildi. Timur’un veliahtı Gıyâseddin Muhammed Mirza’nın nedimi oldu. Onun arzusu üzerine 200 zamanlı “devr-i mieteyn” usulünü tertip etti. Bu devrede şehzadelerin saraylarında hürmet gördü ve şehrin ileri gelen kişileri arasında yer aldı; Câmiʿu’l-elḥân’ı da burada yazdı (1405). Timur’un ölümünden sonra tahta geçen torunu Sultan Halîl’in (1405-1409) himayesine girdi. “Devr-i kumriyye” adlı sekiz zamanlı usulü bu hükümdarın isteği üzerine yaptı.

    Sultan Halîl’in iktidar mücadelesinde kardeşi Şâhruh’a yenilmesinden sonra, zamanın ilim ve sanat merkezi haline gelmiş olan başşehir Herat’a geçti. Maḳāṣıdü’l-elḥân’ı 1418’de burada yazdı. Sultan Şâhruh (1405-1447) ve oğlu Baysungur Mirza’ya Câmiʿu’l-elḥân ve Maḳāṣıdü’l-elḥân’dan ithaflı nüshalar takdim etti. Herat’ta özellikle Baysungur Mirza’dan yakın ilgi gördü. Fakat onun genç yaşta ölümü (20 Aralık 1433) ile bir müddet hâmisiz kaldı. Daha sonra Şâhruh’a intisap ederek sarayındaki meclislere katıldı. Herat Sarayı’nda geçirdiği günlerde sultanın adaletinin bir ifadesi olarak “devr-i adl” adını verdiği yirmi sekiz zamanlı yeni bir usul tertip etti.

   1393’te Bağdat’ı ele geçiren Timur tarafından, birçok bilgin ve sanatçıyla birlikte Semerkand’a götürüldü ve Timur’un en değer verdiği sanatçılardan biri haline geldi. 1399’da Timur’un Tebriz’de oturan oğlu Miranşah’ın çevresine girdi. Miranşah’ın uygunsuz davranışlarını, çevresindekilerin etkisine yoran Timur, oğlunu yoldan çıkardıkları gerekçesiyle çevresindekilerin öldürülmesi emrini verince, Abdülkadir, son anda kaçmayı başararak, yeniden Sultan Ahmet’in eline geçen Bağdat’a sığındı.

    Kur’an’dan Bir Sure

    Ama 1401’de ikinci kez Bağdat’ı kuşatan Timur’un eline düştü. Yargılanarak, ölüm cezasına çarptırıldı. Ceza yerine getirileceği sırada Kur’an’dan bir sure okumaya başlayınca sesinin güzelliği ve müzikteki ustalığı sayesinde bağışlandı. Timur’un sarayında tekrar eski yerini aldı. Meragî, bir süre sonra Semerkant’a gitmek için Timur’dan izin istediğinde, Timur tarafından bizzat yazdırılan bir nişane belgesi kendisine verilerek yolcu edildi.Timur ölünce yerine geçen torunu Sultan Halil Mirza’dan, o ölünce de Sultan Şahruh Mirza’dan himaye gördü.

    Musiki alanında istisna bir kabiliyet olan Meragi hakkında Timur, “dünyadaki yüksek kültür sahiplerinin en büyüğü, insanlığın hocası, musikinin hem nazariyat, hem bestekârlık ve icra sahalarında bir eşi gelmemiş üstad, ayrıca hattat, şair, hatib, hafız, nedim, meclis adamı, olgunluk sahibi, yakışıklı ve güzel. Kendisi benim yakınımdır, her bakımdan takdirime mazhar olmuştur, tarafımdan bütün üstadlara üstün tutulmuştur, herkesçe kendisine benim ona yaptığım muamelenin yapılmasını isterim” ifadeleriyle bu istisna kabiliyetin hakkını teslim etmiştir. Timur’un hiç kimse hakkında bu şekilde bir ferman vermemiş tir.

    Abdulkadir Meraği'nin Kişiliği 

    Eşsiz kişiliği ve üstün vasıfları ile yaşadığı dönemde ünlü siyaset adamlarının ve şairlerinin övgüsüne mazhar olması onun mükemmel bir şahsiyete sahip olduğunun en belirgin göstergesidir. Onun kişiliği hakkındaki bilgileri, yaşadığı dönemde kendisi hakkında kaleme alınmış olan methiye yazılarından elde ediyoruz. 

    TÜRK MÜZİĞİNE HİZMETİ

    İbn-u Gaybî adıyla müzikte ilk klâsik dönemin görkemli eserlerini veren büyük besteci ve müzik bilgini Abdulkadir Meraği, aynı zamanda Türk müziğindeki Klâsik dönemin de başlatıcısı sayılır. Özellikle ûdi olarak bilinirdi ve güzel sesi ile daha genç yaşında bütün İslam dünyasında büyük ün yapmıştı. Merâgi'nin Abdülkādirzâde diye tanınan, üç oğlundan en küçüğü olan Abdülaziz, Fatih Sultan Mehmet’e “Nakavetü'l-Edvâr” adlı müzik teori kitabını,ithaf etmiş ve İstanbul'a gelerek saraya alınmıştır. Abdülaziz'in Abdülkādirzâde Derviş Ûdî lakabıyla tanınan oğlu, Meraginin torunu Mahmud Çelebi de II. Bayezid’e aynı türden “Makasıdü’l-Edvâr” adlı eserini sunmuştu. 

    Meragî, anadili Türkçeden başka Arapça ile Farsçayı da çok iyi bilmekteydi. Kaynaklar ayrıca bestekâr, hanende, nazariyatçı, şair, ressam, hafız ve hattat yönleri ile de tanındığını gösteriyor. Eserlerinde çoğunlukla Farabi’den etkilenerek beslendiği görülmektedir. Müzik sanatını modern bir fizikçi gibi düşünmesi, kendisinden 500 yıla yakın bir süre sonra yaşayan Batılı bir bilgin olan Helmholtz’u derinden etkilemiştir. Helmholtz, “Fiziologie der Tonemphfindungen” adındaki büyük eserinde Meragi’nin bütün eserlerini okuduğunu, derinlemesine inceleyerek ondan çok yararlandığını söyler. Ünlü tarihçi Hammer de, Meragi’nin eserlerinden yararlanmıştır. Müzik alanındaki ustalığından dolayı, kendinden söz eden bütün yazar ve araştırmacılar onun için; “Geçmiş zamanları yücelten bir kimse” ya da “Mûsikî nazariyatında en yetkili kişi” gibi nitelemeler kullanmışlardır.  

    “Urmevî Okulu”, musikimizi nazariyat alanında ilk kez sistematik bir incelemeye alan okuldur. Bu okuldan önce, musikimizde bir nazari sistemin olmadığını görüyoruz. Safiyüddin Abdülmümin Urmevî’nin kurup başlattığı bu sistemin ikinci büyük mimarı, kendisinden yaklaşık 70 yıl sonra gelen Abdulkadir Merâgî olmuş; okulun temelleri, uygulamalardaki esaslara göre atılarak mükemmel bir anıta dönüşmüştür. Bu mükemmellik, o kadar etkili olmuştur ki, musikimiz, sarsılmadan, çok az bazı değişikliklerle, 700 yıl bu sistem içinde yaşamını sürdürmüştür.

    Kimi çalgı aletlerini de bulan Meragî, eserlerini “Ebced Notası” ile kaydederek günümüze gelebilmelerini sağlamıştır. Ancak bu kayıtlar hem kendisinin nota kayıtlarına yeterli özeni göstermemesi, hem de kaynakların günümüze kadar gerekli titizlikle korunmaması nedeniyle çoğunluğu kayıptır.

    Günümüze, Abdülkadir Meragi’nin olduğu ileri sürülen 40 kadar beste kalmıştır. Bilinen bestelerinin başlıcaları şunlardır: Rast Sofyân Kâr-ı Hayder-Nâme, Rast Devr-i Hindi Kâr-ı Muhteşem, Rast Muvaşşah, Rast Fer Nakış Beste, Rast Devri Hindi Nakış Beste, Rast Hafif Nakış Beste, Rast Nakış Aksak Semai, Rast Nakış Yürük Semai, Pençgâh Hafif Kar-ı Murassa, Pençgâh Aksak Semai, Acem Yürük Muhammes Kar, Acem Nakış Yürük Semai, Irak Düyek Kar, Irak Yürük Nakış Semai…

    Müzik kuramı üzerine eserleri de vardır. Oğlu Nureddin Abdurrrahman’a hediye ettiği “Cami-ül Elhan” (1405) adlı kitabının elyazması bir örneği İstanbul Nuruosmaniye Kitaplığı’nda bulunmaktadır. Farsça yazılmış olan bu eserin içinde kimi bestelerinin notaları da vardır. 

    Maḳāṣıdü’l-elḥân’ın bir kısım nüshalarının Osmanlı Hükümdarı Sultan II. Murad Han’a (1421-1451) ithaf edilmiş olması, öteden beri bazı araştırmacılarda Abdülkādir’in Osmanlı ülkesine gittiği kanaatini uyandırmışsa da eserlerinde bu konuya hiç yer verilmemiştir. Ayrıca zamanın gelişen siyasî olayları, iki bölge arasında böyle bir ziyaretin mümkün olamayacağını gösterdiğinden, başka deliller bulununcaya kadar onun Anadolu’ya geldiğini kabul etmek zordur. Ömrünün son yıllarında, iç ayaklanmalar sebebiyle Şâhruh’un devamlı sefere çıkmasından dolayı beklediği ilgiyi göremedi. İlerlemiş yaşından doğan hassasiyetin de tesiriyle, hükümdara hitaben bir “arzuhal” hazırladı. Ancak bunu sunamadan, Herat’ta çıkan bir veba salgınında, yaklaşık seksen iki yaşında vefat etti ve orada defnedildi.

    Merâgī, zamanının bütün makamlarına vukufu, birkaç yeni usul tertip edecek ve bütün formlarda olağan üstü besteler yapabilecek derecede kabiliyeti, pek çok mûsiki aleti, özellikle ud çalmaktaki mahareti ile dikkati çekmiş ender sanatkârlardan biri olduğu için nazariyeci, besteci ve icracı olarak haklı bir şöhret kazanmıştır. Bu bakımdan Türk mûsiki tarihinin önde gelen birkaç simasından biridir. Ressam, aklâm-ı sitte*de hattat, aynı zamanda Arapça, Farsça, Türkçe şiirleri olan bir şairdir. Türkçe şiirlerinden on kadarı günümüze intikal etmiştir. Ayrıca kıraat ilminde söz sahibi bir hâfız ve Abdülkādir-i Gûyende diye tanınmış güzel sesli bir hânende idi. Sâz-ı kâsât-ı çînî, sâz-ı elvâh, sâz-ı murassa‘-ı gayibî (kanûn-ı mezkûr-ı gayibî) adlı çalgıları icat etmesi, eski birkaç sazı geliştirerek yeniden mûsiki âlemine kazandırması, şöhretini arttıran diğer özellikleri arasında yer almaktadır.

    Merâgī’nin pek çok eser bestelediği ve kendinden sonra gelen bestekârlara ışık tuttuğu muhakkaktır. Nitekim yazma güfte mecmualarında, bestesinin Hâce Abdülkādir’e ait olduğu belirtilen birçok güfteye rastlanmaktadır. Bu bestelerden sadece otuz kadarının notası günümüze ulaşabilmiştir. Ancak, aradan geçen yüzyıllar içinde ağızdan ağıza nakil sırasındaki muhtemel değişmelerden dolayı bu eserlerin bütünüyle ona aidiyeti kesinlik kazanmamıştır. Bestelerinin notalarını ihtiva ettiğini bildirdiği Kenzü’l-elhân adlı eseri yakın zamana kadar bulunamamıştı. Ancak Murat Bardakçı, son araştırmasında Tahran’da (Melik Ktp., nr. 6317/2) aynı isimde bir eserle karşılaştığını, fakat yeterince tetkik imkânı verilmediği için muhtevası hakkında fikir sahibi olamadığını ve eserin gerçekten Kenzü’l-elhân olup olmadığı konusunda kanaat edinemediğini bildirmektedir (bk. Maragalı Abdülkadir, s. 148-149).

    Abdülkādir-i Merâgī’nin eserlerinde bulunan mahdut bilgiler, çağın kaynaklarında görülen müphem ifadeler, Şerâfeddin Ali Yezdî, Devletşâh-ı Semerkandî, Muînüddin Muhammed İsfizârî, Gıyâseddin Muhammed Hândmîr gibi sonraki müelliflere ait eserlerde rastlanan yetersiz bilgiler, hakkında incelemeler yapmış olan M. Ali Terbiyet, R. Yekta, H. G. Farmer gibi bazı araştırıcıları birtakım tutarsız yakıştırmalar ve yersiz yorumlara sevketmiştir. Bu yanlışlıkların düzeltilmesiyle onun hayatı ve sanatı hakkında daha fazla bilgi sahibi olmak, yeni kaynakların bulunması ile mümkün olacaktır.

    İslam dünyasının müzik alanında en büyük isimlerinden olan Abdülkadir Meragi (Hace İbn ül-Gaybi de denir), Sultan Ahmet Celayir, Timur ve Şahruh'un saraylarında yaşamış, R. Uslu'nun tespit ettiği gibi oğlu Abdülaziz'i, kendisine ithaf ettiği Makasıd adlı eseriyle birlikte II. Murat'ın sarayına göndermiş, yüzlerce müzik eseri bestelemiştir. Müzik eserleri beş asrı aşkın zamanı aşarak, 17. yüzyıla kadar meşkle, ondan sonra yazılı kültürle birlikte günümüze ulaşmıştır. 

    Merâgi, zamanının bütün makamlarına vukufu, birkaç yeni usul tertip edecek ve bütün formlarda olağan üstü besteler yapabilecek derecede kabiliyeti, pek çok mûsiki âleti, özellikle ud çalmaktaki mahareti ile dikkati çekmiş ender sanatkârlardan biri olduğu için nazariyeci, besteci ve icracı olarak haklı bir şöhret kazanmıştır. Bu bakımdan Türk mûsiki tarihinin önde gelen birkaç simasından biridir. Ressam, aklâm-ı sitte'de hattat, aynı zamanda Arapça, Farsça, Türkçe şiirleri olan bir şairdir. Türkçe şiirlerinden on kadarı günümüze intikal etmiştir. Ayrıca kıraat ilminde söz sahibi bir hâfız ve Abdülkādir-i Gûyende diye tanınmış güzel sesli bir hânende idi. Sâz-ı kâsât-ı çînî, sâz-ı elvâh, sâz-ı murassa'-ı gayibî (kanûn-ı mezkûr-ı gayibî) adlı çalgıları icat etmesi, eski birkaç sazı geliştirerek yeniden mûsiki âlemine kazandırması, şöhretini arttıran diğer özellikleri arasında yer almaktadır

    Merâgi'nin pek çok eser bestelediği ve kendinden sonra gelen bestekârlara ışık tuttuğu muhakkaktır. Nitekim yazma güfte mecmualarında, bestesinin Hâce Abdülkādir'e ait olduğu belirtilen birçok güfteye rastlanmaktadır. Bu bestelerden sadece otuz kadarının notası günümüze ulaşabilmiştir. Ancak, aradan geçen yüzyıllar içinde ağızdan ağıza nakil sırasındaki muhtemel değişmelerden dolayı bu eserlerin bütünüyle ona aidiyeti kesinlik kazanmamıştır. Bestelerinin notalarını ihtiva ettiğini bildirdiği Kenzü'l-elhân adlı eseri yakın zamana kadar bulunamamıştı. Ancak Murat Bardakçı, son araştırmasında Tahran'da (Melik Ktp., nr. 6317/2) aynı isimde bir eserle karşılaştığını, fakat yeterince tetkik imkânı verilmediği için muhtevası hakkında fikir sahibi olamadığını ve eserin gerçekten Kenzü'l-elhân olup olmadığı konusunda kanaat edinemediğini bildirmektedir (bk. Maragalı Abdülkadir, s. 148-149).

    Abdülkādir-i Merâgī'nin eserlerinde bulunan mahdut bilgiler, çağın kaynaklarında görülen müphem ifadeler, Şerâfeddin Ali Yezdî, Devletşâh-ı Semerkandî, Muînüddin Muhammed İsfizârî, Gıyâseddin Muhammed Hândmîr gibi sonraki müelliflere ait eserlerde rastlanan yetersiz bilgiler, hakkında incelemeler yapmış olan M. Ali Terbiyet, R. Yekta, H. G. Farmer gibi bazı araştırıcıları birtakım tutarsız yakıştırmalar ve yersiz yorumlara sevketmiştir. Bu yanlışlıkların düzeltilmesiyle onun hayatı ve sanatı hakkında daha fazla bilgi sahibi olmak, yeni kaynakların bulunması ile mümkün olacaktır.

    VEFATI

    Meragî, Semerkant’tan sonra 1421’de Bursa’ya geldi ve henüz tahta çıkan II. Murat’a bir müzik eserini sundu. Kendisi de müzisyen olan II. Murat’ın kendisine büyük iltifat göstermesine rağmen, Osmanlı ülkesi o dönemde çok karışık olduğu için Meragî Herat’a döndü. orada veba salgınında seksen iki yaşında vefat etti. V.H. 838-M.1435) Rabbim rahmetiyle muamele eylesin. Amin.

    ESERLERİ

    Hepsi mûsiki ile ilgili olan eserleri şu şekilde sıralanabilir: 

    1. Câmiu’l-elhân;(Nağmeler Derlemesi-1405). Farsça yazılmış bu yapıt makamlar, usuller, çalgılar, şarkı söyleme tekniği ve eski müzik ustaları üstüne bilgiler verir.

    Mûsiki nazariyatı ile ilgili olarak bir mukaddime, on iki bab ve bir hâtimeden meydana gelen eser 1405’te kaleme alınmıştır. Müellif nüshalarından biri Nuruosmaniye Kütüphanesi’ndedir. (nr. 3644). Eser, Takī Bîniş tarafından neşredilmiştir. (Tahran 1366 hş./1987)

    2. Maḳāṣıdü’l-elḥân;(Nağmelerin Maksadı-1421). Farsça yazılmış bu kitapta makamlar ve çeşitli çalgılar üstüne bilgiler verilir (bu çalgıların bazılarını Abdülkadir Meragi bulmuştur).

    1418’de Herat’ta yazılmış olan bu eser de bir mukaddime, on iki bab ve bir hâtimeden meydana gelmiş bir nazariyat kitabıdır. Çeşitli nüshaları vardır.1434’te istinsah edilen bir nüshası, Topkapı Sarayı Müzesi Kütüphanesi’nde (Revan Köşkü, nr. 1726) bulunmaktadır. Bu eser de Takī Bîniş tarafından yayımlanmıştır (Tahran 1344 hş./1966). 

    3. Kenzü’l-elhân;(Nağmeler Hazinesi). Abdülkadir’in öteki kitaplarında adı geçen bu yapıtın makamlar, çalgılar, usuller üstüne bilgiler veren ve ebcet notasıyla yazılmış besteler içeren bir eserdir. Ancak bugüne kadar hiçbir nüshası elde edilememiştir. 

    4. Risâle-i Fevâid-i Aşere. Her biri ikişer fasıllık “fâide” adını verdiği on kısımdan müteşekkil bir nazariyat kitabı olup müellif nüshası Nuruosmaniye Kütüphanesi’ndedir (nr. 3651/II). 

    5. Şerh-i Kitâbü’l-Edvâr;(Makamlar Kitabı). Türkçe yazılmış tek kitabıdır. Makamlar, usüller ve çalgılar üstüne bilgiler içerir. Safiyyüddin Abdülmü’min el-Urmevî’nin Kitâbü’l-Edvâr* adlı mûsiki nazariyatı ile ilgili kitabına yazdığı şerhtir. Müellif nüshası Nuruosmaniye Kütüphanesi’ndedir (nr. 3651/I). 

    6. Zübtedü’l-edvâr. İlk defa Rauf Yekta Bey’in bir makalesinde (bk. “Eski Türk Mûsikîsine Dair Tarihî Tetebbûlar I: Kökler”, MTM, I/3, s. 460) adından bahsettiği bu eserin, Fethullah-ı Şirvânî’nin müellif hattından 6 Şevval 845 tarihinde kopya ettiği nüshaya dayalı kıymetli bir yazması, Tahran’da Sipehsâlâr Kütüphanesi’ndedir (nr. 565). Ayrıca, Tahran’daki Melik Kütüphanesi ve Millî Kütüphane’de birer nüshası mevcuttur.

    Bu eserlerden ilk ikisi Batı Türkistan’da, diğerleri Azerbaycan’da Celâyirli ülkesinde iken Farsça kaleme alınmıştır. Eserlerin, muhteva bakımından gittikçe olgunlaşmak üzere, birbirinin aynı olduğu söylenebilir. Nitekim Câmiʿu’l-elḥân ve Maḳāṣıdü’l-elḥân’ın muhtevaları mukayese edildiğinde bu husus açıkça ortaya çıkmaktadır. Abdülkādir-i Merâgī’nin Kitâbü’l-Edvâr adlı Türkçe bir eserinden de (Leiden University Library, Or. 1175) bahsedilmektedir (bk. İA, I, 84).

    Merâgī’nin Abdülkādirzâde diye tanınan, üç oğlundan en küçüğü olan Abdülaziz, yazdığı Nekavetü’l-edvâr* adlı mûsiki eserini Fâtih Sultan Mehmed’e ithaf etmiş ve İstanbul’a gelerek saraya alınmıştır. Abdülaziz’in Abdülkādirzâde Derviş Ûdî lakabıyla tanınan oğlu Mahmud da Sultan II. Bayezid zamanında Osmanlı ülkesinde yaşamış ve mûsikiye dair Maḳāṣıdü’l-edvâr adlı bir eser yazmıştır.

    Halen TRT repertuvarında Abdülkadir Meragi'ye ait, kayıtlı 25 eser mevcuttur. Yılmaz Öztuna'nın Büyük Türk Musikisi Ansiklopedisi'nde verdiği sayı ise 29'dur. Abdülkadir Meragi'ye ait olduğu kabul edilen günümüze ulaşmış eserlerin pek çoğu şaheser olarak değerlendirilebilecek türdendir. Bunlar arasında özellikle Mahur Kâr, Nihavend-i Kebir Kâr, Rast Kâr-ı Muhteşem, Rast Kâr-ı Haydarname, Segah Kâr-ı Şeş-Âvâz yüksek sanat değeri taşımaktadır. En fazla tanınan eseri ise "Âmed nesîm-i subh-dem" sözleriyle başlayan Rast makamındaki nakış bestesidir. Kitapları zamanın müzik teorisiyle ilgilidir.

    BİBLİYOGRAFYA
    Abdülkādir-i Merâgī, Câmiʿu’l-elḥân, Nuruosmaniye Ktp., nr. 3544, vr. 48b-50a, 54b-55a, 118a; a.mlf., Maḳāṣıdü’l-elḥân, Nuruosmaniye Ktp., nr. 3656, vr. 1b-2a, 3a, 86a-87a, 102b-103a; a.mlf., Risâle-i Fevâʾid-i ʿAşere, Nuruosmaniye Ktp., 3651/II, vr. 91a-92b, 96b-98b, 105b, 107b-108a; a.mlf., Şerḥ-i Kitâbü’l-Edvâr, TSMK, III. Ahmed, nr. 3470, vr. 40b-41b; Devletşah, Tezkiretü’ş-şuarâ (trc. Necati Lugal), Ankara 1963, I, 348; 1967, II, 12, 94; Zebîhullah Safâ, Târîḫ-i Edebiyyât der Îrân, Tahran 1346 hş., IV, 108-109; Hândmîr, Ḥabîbü’s-siyer, Tahran 1362 hş., III, 578, 582; IV, 13-14; Müneccimbaşı, Sahâifü’l-ahbâr, İstanbul 1285, III, 57; Raûf Yektâ, Esâtîz-i Elhân: II, Hâce Abdülkādir Merâgī, İstanbul 1318; Hammer (Atâ Bey), III, s. 27; M. Ali Terbiyet, Dânişmendân-ı Âẕerbâycân, Tahran 1314 hş., s. 258-264; Muhammed Takī Dânişpejûh, Fihrist-i Mîkrôfîlmhâ-yı Kitâbḫâne-i Merkezî ve Merkez-i Esnâd-ı Dânişgâh-ı Tahrân, Tahran 1363 hş., s. 166; Takī Bîniş, Câmiʿu’l-elḥân, Tahran 1366 hş.; G. Sarton, Introduction, New York 1975, III/2, s. 1570-1571; Murat Bardakçı, Maragalı Abdülkadir, İstanbul 1986; Rauf Yekta Bey, “Eski Türk Mûsikîsine Dair Tarihî Tetebbûlar I: Kökler”, MTM, I/3, s. 457-463; H. G. Farmer, “Abdalqādir Ibn Gaibī on Instruments of Music”, Oriens, XV, Leiden 1962, s. 242-248; a.mlf., “Abdülkadir”, İA, I, 83-85; a.mlf., “ʿAbd al-Ḳādir b. G̲h̲aybī”, EI2 (İng.), I, 66-67; M. Kemal Özergin, “Hâce Abdülkâdir Marâgî’nin Manzum bir Arzıhâli”, Kemal Çığ’a Armağan, İstanbul 1984, s. 131-156; Ehad Arpad, “Abdülkadir Merâgî”, Küçük Türk-İslâm Ansiklopedisi, İstanbul 1974, I, 25- 26.Murat Bardakçı - Maragalı Adülkadir.Kubilay Kolukırık - Abdülkadir Meragi Hayatı Kişiliği ve Musiki Yönü.Vural Sözer / “Müzik ve Müzisyenler Ansiklopedisi”  (1986),Yılmaz Öztuna / Büyük Türk Musikisi Ansiklopedisi (1990), Faruk Yener / Müzikte Kim Kimdir? (1987), M. Nuri Uygun / “Safiyyüddin Abdülmü’min Urmevî ve Kitâb’ül Edvârı” (l 1999), Uğraş Ozan Yarman / Türk Musikisi ve Çokseslilik (s. 303, 2001), Cinuçen Tanrıkorur / Osmanlı Dönemi Türk Mûsikîsi (2003), Timuçin Çevikoğlu  (Mostar, Sayı: 10 – Aralık 2005), İhsan Işık / Ünlü Sanatçılar (Türkiye Ünlüleri Ansiklopedisi, C. 1, 2013) - Encyclopedia of Turkey’s Famous People (2013)