Harun Er-Raşid Abbasi Halifesi

   (D.H.148. M. 20 Mart 763. Rey-iran - V.H.192.M. 24 Mart 809.Tus. İran)

    Harun Reşid beşinci ve en tanınmış Abbasi halifesi, H. 148-M.20 Mart 763 İran'da bulunan Rey şehrinde doğdu. Babası Halife Mehdi-Billah, annesi Hayzüran bint Ata olup, Cafer-i Mansur’un torunuydu. Peygamber(s.a.v)Efendimizin amcası Hz. Abbas(r.a)'ın da yedinci göbekten torunudur. Küçük yaştan itibaren iyi bir eğitim aldı. Aralarında İmam Mâlik ve yedi kıraat imamından biri olan Ali ibni Hamza el-Kisâî (Rahimehumellâh)ın da bulunduğu devrin büyük âlimlerinin rahle-i tedrîsâtından geçti. Hayatı boyunca ilimden hiçbir zaman kopmadı. Ulemaya hürmet etti ve onlarla daima meşveret hâlinde bulundu.

    Künyesi; Ebû Ca‘fer Hârûn er-Reşîd b. Muhammed el-Mehdî-Billâh b. Abdillâh el-Mansûr.

    Genç yaştan itibaren seferlere katıldı ve iyi bir kumandan olarak yetişti. Bu alanda gerçekleştirdiği başarılar neticesinde babası tarafından “Reşîd” unvanıyla taltif edildi.

    786'da halife olan kardeşi Hadi'nin ölmesi üzerine halifeliğe geçti. Hayatının çoğunu Bağdat'ta ve hilafetinin sonlarında yerleştiği Rakka şehrinde geçirdi. H.109.M. 24 Mart 809, Tus, İran’da vefat etti..Defin tarihi ve yeri: İmam Rıza Türbesi, Meşhed, İran.Kardeşleri: Hâdî, Abassa, İbrahim bin el-Mehdî, ʿAbbāsa.Çocukları: Memûn, Mutasım, Emîn, Kasım, Ahmed Al-Sabti

    İslam dünyası dışında en fazla tanınan halifesi Harun Reşid Bizanslılara karşı zaferler kazanıp İslam'ın daha geniş topraklara yayılmasını sağladı. Harun Reşid, küçük yaştan itibaren Kur'an, hadis, şiir, müzik, hukuk, İslam tarihi konularında sarayda iyi bir eğitim gördü. Reşid'in özel hocası, aile olarak devlette uzun süre vezirlik yaptı. Harun Reşid'in halifelik döneminde Abbasiler çok büyük askerî, siyasal, kültürel ve bilimsel gelişmeler kaydettiler. Harun Reşid ve halifelik döneminde kendi hayatı ve saray hayatı hakkında birçok söylentiler, hikâyeler ve masallar yazıya kaydedilmiş ve bunlar popüler halk arasında yaygınca söylenip zamanımıza gelmiştir. Bunlardan bazıları gerçek olmalarına rağmen büyük bir kısmı da temelinde bazı gerçekler yatmakla beraber büyük ölçekte hayal mahsulleridir.

    Gençlik Yaşamı

    775-785 döneminde üçüncü Abbasiler halifesi olarak hüküm süren babası Mehdi'nin üçüncü oğludur. Annesi Hayzuran adında Yemen asıllı bir cariyedir. Fakat annesi çok güçlü karakteri ile kocasının ve sonra oğullarının halifelik yapma dönemlerinde Abbasi devleti politikasına büyük etkisi olmuştur. Annesi ve babasının en çok sevdikleri oğulları olan Harun'un çocukluğu Bağdad'da büyük bir lüks içinde Abbasi sarayında geçmiştir. Hocası Bermaki ailesinin Abbasiler zamanında çok önemli mevkilere geçmesini sağlayan Yahya bin Halid Bermaki idi. Harun, Yahya bin Halid'in üç oğlu olan Fadıl, Cafer ve Muhammed'in çocukluk arkadaşı idi. Fadıl ile Harun sütkardeşi idiler ve Cafer'de Harun'un çok yakın arkadaşı idi.

    Harun babası Mehdi halifelik döneminde Bizans-Abbasiler Savaşı (775-783) sırasında 781 ve 782'de açılan seferlerde Abbasi ordularına komuta etmiştir. 782'deki seferde Abbasiler ordusu büyük kısmı ile Boğaziçi kıyılarına (modern Üsküdar)a kadar yetişmiştir. Bu seferde ordusunun Batı Anadolu'ya gönderilen bir kısmı Trakya Theması askeri valisi olan Mihail Lachanodrakon'un komuta ettiği bir Bizans ordusuna karşı yenilgiye uğramıştır. Harun ve komutasındaki ordu ile büyük ganimetle geri dönmekte iken Bizans imparatoru naibi olan Atinalı İrini temsilcileri ile Abbasilerin lehinde bir barış anlaşması yapılmasını sağlamıştır. Bundan sonra Harun'a Mısır, Suriye ve Güney Kafkasya ve Azerbaycan eyaletlerinden oluşan Bati bolgelerinin genel valiligi verilmiştir. Bu genel valilik yapmakta iken en yakin danışmanı ve bu büyük bölgenin gerçek idarecisi eski hocası olan Yahya bin Halid Bermaki olmuştur. Babası 784'de öldükten sonra halifelik, ağabeyi olan Hadi'ye geçmiştir. Hadi ile Harun'un iyi geçinemedikleri bildirilir. Örneğin babalarının halifeliği sırasında iki kardeşin Dicle'yi dar bir köprüden geçmeleri gerekince Hadi'nin yaveri olan emir Harun'un ilk olarak geçmesini önlemek için "Veliahtın senden önce geçmesini bekle" diye Harun'a sert bir emir vermiş; Harun "Başüstüne Emir senin" yanıt vermiş ama Halife olduktan sonra bu yaveri idam ettirmiştir.

    Hadi, kendi öldükten sonra halifeliğin kardeşi Harun'a değil de kendi genç oğluna geçmesi için istişarelere geçti. Bağdad'daki bütün Abbası bürokratları, zamanının halifesine Hadi'ye dalkavukluk nedeniyle, kabule hazır olduklarını bildirmişlerdir. Fakat Bermakiler Harun'un veliahtlıktan atılmasını kabul etmediler. Başvezir olan Yahya Bermaki Halife Hadi'ye bu kararın akla uygun olmadığını ve ortaya fitne çıkarabileceğini söyleyerek onu uyardı. Hadi bir müddet düşünceden sonra bu konuda kendinin doğru olduğunu telkin eden bürokratlara uyarak küçük oğlunu vârisi olarak ilan etmiştir. Kendini uyaran Yahya Bermaki'yi de hapse attırmıştiır. Bu haberi alan Harun Abbasiler Batı eyaletleri genel valiliği idari görevlerini bırakarak yarı emekli bir hayat yaşamaya koyulmuştur. Fakat Hadi ancak 784-786 döneminde halifelik yapmıştır. 786da Musul civarında bir kırsal köşkde iken hastalanmış ve ölmüştür. Bu beklenmedik ölümün üzerine çeşitli söylentiler çıkmıştır.

    Ailesi ve Vârisleri

    Harun Reşid iki defa evlilik yapmıştır. Harun, amcası Cafer Bin El-Mansur'un kızı, Zübeyde Ha-tun'la 781 yılında evlendi. Zamanının politik alanda en güçlü kadını olarak ün yaptı. ikinci hanımı da,'Umm-ul-Aziz’dir. Hareminde yaklaşık hizmet eden 2.000 cariye bulunduğu bildirilir.

    1. Harun Reşid'in onbiri cariyelerden olan, on üç oğlu ve dört kızı bulunmaktaydı. Tabari bunlardan şunların adını vermektedir: Ebu Abbâs Abdallah: 813-833 döneminde Memun adı ile Abbasi Halifesi.

    2. Ebû Abdallah Muhammed: Eşi "Zübeyde"'nin tek oğlu ve 809-813 döneminde Emin adı ile Abbasi Halifesi.

    3. Kasım Muteman: Halife Memun tarafindan vâris ve veliaht seçilmiştir.

    4. Alî: 'Umm-ul-Aziz'in tek oğlu.

    5. Sâlih

    6. Ebu İshak Muhammed: 833-842 döneminde Mutasım adı ile Abbasi halifesi.

    7. Ebu İsa Muhammed

    8. Ebu Yakub Muhammed

    9. Ebu Abbas Muhammed

    10. Ebu Süleyman Muhammed

    11. Ebu Ali Muhammed

    12. Ebu Ahmed Muhammed

    Harun Er Reşid'in Halifeliğe Geçişi

    20 yaşında halife olan Harun Reşid'in 23 sene kadar süren iktidarı Abbasiler'in en parlak dönemi olarak tarihe geçti.

    Harun Reşid, halife olur olmaz, hocası Yahya Bermeki'yi geniş yetkilerle vezir yaptı. Yahya Bermeki, oğulları Cafer ve Fazıl'la birlikte devlet içerisinde düzen, intizam ve gelişme sağladı. Fakat Bermeki ailesinin gücü artınca Harun Reşid, yakınlarının tesiriyle onlara cephe alarak 803 yılında bu sülaleyi ortadan kaldırdı.

    Önceki halife ve Harun Reşid'in ağabeyi olan Hadi halefi olarak oğlu Cafer'in veliahdlığını ilan etmişti ve bunu Harun Resid'e kabul ettirip onun Abbasiler Batı eyaletleri genel valiliğinden ayrılıp bir köşke çekilmesine neden olmuştu. 786'da Harun Reşid halifeliğe gelir gelmez yeğeni Cafer'i kendisine biat etmeye zorlamıştır ve oğlu Memun'u veliaht şehzade olarak kabul etmiştir.

    Tahta geçtiği gün, bir Fars kölesi olan cariyesi Meracil'den olma ilk oğlu Abdullah doğdu. Halife Reşid bu doğumu iyi bir işaret olarak nitelendirdi. Bir süre sonra hanımlarından Zübeyde Bint Cafer'den ikinci oğlu Muhammed El-Emin dünyaya geldi. Harun ilk başta oğlu Abdullah'a El-Memun lakabını vererek ve oğlu Memun'u veliaht şehzade olarak kabul etmiştir ve böylece kardesi Hadi'nin oğlu Cafer sanki sahneden çekilmiştir. Fakat Memun'un annesi bir cariye Emin'in annesi Zübeyde'nin bir Farsli asilzade asilli olması dolayısıyle ve bu nedenle annesi ve yandaşlarının hoşnutsuzluğuyla karşılaşınca, fikrini değiştirerek 802'de henüz beş yaşını tamamlamamış olduğu halde El-Emin'i veliaht tayin etti. Daha sonra iki oğlu arasında şöyle bir paylaşım yaptı: Emin veliahd olarak İmparatorluğun batısına (Irak ve Suriye) genel vali olarak hükmedecek, Memun tertipte ikinci sırada gelerek Abbasiler ülkesinin doğusuna (Horasan)'a genel vali olacaktı.

    Anadolu’ya Yönelik Akınlar

    768 yılında beşinci Abbâsî halifesi olarak tahta çıktı. Tahta çıktığı ilk devre, Bizans hâkimiyeti altında bulunan Anadolu’ya yönelik seferler açısından büyük önem taşır. Onun döneminde Abbâsî devleti, Anadolu’nun Afyon civarına kadar olan bölümüne hâkim oldu. Ordu Ankara’ya kadar ilerlemeyi başardı; hatta İstanbul’u kuşatma başarısı gösterildi.

    Abbâsî Devleti Anadolu’da Abbâsî ve Bizans arasındaki mücadele şiddetini kaybetmeksizin sürdü. Abbâsî hâkimiyeti altında bulunan bazı bölgeler zaman zaman Bizans tarafından geri alındı. Abbâsî orduları 790’da Antalya’da, bir kez daha karşı karşıya geldiği Bizans ordusunu bozguna uğrattı. Bu mağlubiyetler karşısında Bizans sulh talebinde bulundu ve ağır vergi ödemeyi kabul etti.

    Harun er-Reşîd’in halifeliğinde gerçekleşen başarılı seferler vesilesiyle devletin toprakları alabildiğine genişledi. O devirde Abbâsîler kadar geniş bir coğrafyaya hükmeden bir başka devlet mevcut değildi.

    Halife Harun er-Reşid’in saltanatı sırasında birtakım üzücü hâdiseler vuku bulduğu gibi maatteessüf pek çok iç çekişme de yaşandı. Bu olumsuzluklar sebebiyle devletin gücü dışarıya yönelik hamleler açısından zayıfladı.

    Bizans'a Karşı Başarılı Seferler

    Harun Reşid, İslam devletinin en büyük rakibi olan Bizans'a seferler yaptı, donanmayı güçlendirerek 790'da Kıbrıs ve Girit'i vurdu ve Antalya açıklarında karşısına çıkan Bizans donanmasını mağlup etti. Harun Reşid hilafetinin ilk döneminde Hazreti Ali'nin soyundan olan bazı isimlerle de mücadelede bulundu.

    Reşid, sık sık isyan çıkaran Magripli Berberileri kontrol etmek amacıyla bölgede iç işlerinde serbest bir valilik yönetimi kurdu.

    Defalarca isyanları bastırılan Hariciler, Herat ve Sistan’a hâkim olarak Fars bölgesine kadar yayıldı, kendilerine Muhammere denilen bir grup da isyanlar neticesinde Cürcan'a hakim oldu.

    Halife Harun Reşid, 796 yılında oğlu Emin'i Bağdat'ta vekil bırakarak Rakka'ya gitti ve burada bir saray yaptırdı.

    Harun Reşid, Bizans İmparatorluğu'na karşı 797’de bizzat yönettiği orduyla Safsaf Kalesi'ni aldı; kumandanlarından Abdülmelik b. Salih Ankara'ya kadar ilerledi. İmparatoriçe İrene barış isteğini kabul etti ancak 802 yılında I. Nikephoros'un imparator olmasıyla antlaşma bozuldu.Bizans Kralı Nikephoros Halife Harun Er-Reşid'e şu mesajı yolladı :"Bizans Kiralı Nikephoros'dan, Arap Kiralı Harun'a; İşbu dibaceden sonra, gerçek şudur ki: Benden önceki sele¬fim kraliçe, seni satrançtaki şah yerine, kendini ise piyon yerine koyarak esasen senin ona ödemen gereken miktarlarda sana pa¬ralar ödemiş bulunmaktadır. Bu ise kadınların dayanıksız ve ap¬tal olmalarından kaynaklanan bir sonuçtur. Dolayısıyla bu mesajım sana ulaşır ulaşmaz, O'nun sana ödemiş bulunduğu malla¬rı derhal bana iade et ve canım bu suretle elimden kurtarmaya bak. Aksi halde aramızdaki sorunu kılıç halleder!"

    Harun Nikephoros'un mesajını okuyunca beynine kan sıçradı Öfkesi o dereceye vardı ki hazır bulunanlardan hiç biri ne O'nur yüzüne bakabiliyor ne de kendisiyle konuşmaya cesaret edebili¬yordu. Huzurunda bulunanlar O'ndan korkmaya başladılar. Sonra bir kalem isteyerek Bizans Kiralına hitaben şunları yazdı:

    "Bismillahirrahmanirrahim,

    Emirülmü'minin Harun'dan Rum köpeği Nikephoros'a, seni kâfire kadının oğlu! Mektubunu okudum. Cevabım, haber almana gerek kalmadan bizzat gözlerinle göreceksin!"

    Mektubu yollamasının ardından hemen sefere çucarak Herka-la kapısına vardı ve şehri fethetti. Valisinin kızını ve çok miktarda ganimet ele geçirdi. Ayrıca şehri yakıp yıktı. Bunun üzerine Kral Nikephoros her yıl belli bir miktar haraç ödemek üzere barış talebinde bulundu. Reşid de bunu kabul etti. Ancak savaştan dönüp Rakka'ya ulaşınca kâfir herif verdiği sözden cayarak hıyanette bulundu. Çok da şiddetli bir soğuk vardı. Ordudaki yetkililer soğuktan kırılacakları korkusuyla olup bitenleri Reşid'den gizlediler. Ancak ertesi yıl (yani 188'de) komutan İbrahim Bin İsrail bir yaz ordusu başında Safsaf yoluyla Bizans topraklarına girdi. Bu sefer karşısına Kral Nikephoros'un kendisi çıktı. Fakat yenilerek üç yerinden de yaralandı. Ordusundan ise kırkbin kişi öldürüldü.189 yılında da Halife Reşid'in oğlu Kasım Mercidabik'da ordusuyla nöbet beklemeye koyuldu. Reşid de o yıl Bizanslıların elinde bulunan bütün müslüman esirleri tazminat ödeyerek kurtardı. Öyle ki ellerinde bir tek müslüman esir bile kalmadı.

    Halife Harun'ur-Reşid hicri 190 yılında tekrar Bizanslılarla savaşmak üzere sefere çıktı. Fakat bu kez Nikephoros O'na boyun eğerek kendi şahsı ve oğlu için dahi Abbasi devletine vergi ödemeye razı oldu. Ödediği yıllık cizye miktarı 15 bin dinardı. Nikephorus bu arada müslümanlar tarafından esir alınarak cariye edinilmiş bir hanınım serbest bırakılması ricasında bulundu. Bu hanım Harkala Beyi'nin kızıydı. Reşid bu ricayı kabul etmeye karşılık Herkala Kentinin yeniden imar edilmemesini ve her yıl Abbasi Devletine 300 bin dinar vergi ödenmesini şart koştu. Sonra Halife Reşid merkeze dönerek sonraki akınları sevk ve kornuta etmek üzere Ukba Bin Cafer'i gö¬revlendirdi.

    Bu arada Kıbrıslılar Abbasilerle olan antlaşmalarım tek taraflı olarak bozdular. Bunun üzerine komutan Ma'yuf Bin Yahya onla¬ra karşı bir savaş düzenleyerek çok miktarda kadınlarını esir alıp erkeklerini öldürdü.

    Hicri 191 de de komutan Yezid Bin Muhalled El-Hubeyri 10 bin kişilik bir ordunun başında Bizans topraklarına yürüdü. Ancak Bizanslılar Tarsus'a iki merhale mesafede O'nu elli kadar adamıyla birlikte pusuya düşürerek öldürdüler. Geriye kalan askerleri de bozguna uğradılar.

    Bunun üzerine Halife Harun yaz ordularının başına komutan Herseme Bin A'yun'u tayin ederek kuvvetlerine 30 bin kişi daha ekledi. Kendisi de El-Hades denilen stratejik bir noktaya çıktı. Ta ki akınların yapıldığı mıntakalara yakın bulunmuş olsun. Sonra kiliselerin yıkılması emrini vererek, gerek Bağdat'da, gerekse diğer kentlerde gayrimüslimleri, müslümanlardan farklı bir şekilde giyinmek mecburiyetinde tuttu.

    Ondan sonra da Bizans topraklarında ilerleyerek Şevval ayında Herkala'ya girdi ve şehri tahrib etti. Kadınlarını esir aldı. Ordusunu da Aynzarba'ya ve El-Kenise'tus-Sevda'ya kadar Bizans topraklarında ilerlemesi için salıverdi.

    Haruriur-Reşid Suriye ve Mısır sahillerinde güvenliği koru¬mak üzere Hamid Bin Ma'yuf'u görevlendirmişti. Bu komutan bir ara Kıbrıs'a girerek kadınları esir alıp hepsini sattı.

    Hicri 192 de de Harun serhadlere komutan olarak Sabit Bin Malik'i tayin etmişti. Bu da Bizans topraklarına girerek Matmura Kentini fethetti. Ondan sonra Bizanslılarla müslümanlar arasında barış akdedildi

    Halife, 803 ve 806 yıllarında da büyük bir orduyla Bizans topraklarına girdi. Bu seferlerde Ereğli, Konya, Niğde ele geçirildi ve Nikephoros’un barış isteği, hem kendi hem de oğlu adına cizye vermesi şartıyla kabul edildi.

    803 yılında iktidarında geniş yetkiler verdiği Bermeki ailesiyle arası açıldı. Cafer öldürülürken Yahya ile Fazl hapsedildi. Harun Reşid, halifeliğinin son altı yılında Bermekilerin yokluğunu hissetti, hatta Yahya el Bermeki’ye hapiste olduğu dönemde de akıl danıştı.

    Horasan'da halka zulmeden vali Ali bin İsa bin Mahan'ı uyarmak için 805'te Rey şehrine kadar gitti. Halife ve saray erkânına değerli hediyeler sunarak onları kandıran Ali bin İsa, halifenin Bağdat'a dönmesinin ardından kötü muamelelerine devam etti.

    Ali b. İsa'nın valiliği sırasında bölgede meydana gelen önemli bir olayda 808'de Rafi b. Leys'in isyanıdır. İsyanın son derece tehlikeli bir hal alması üzerine halife yanına iki oğlu Me'mun ve Salih'i alarak sefere çıkan halife Harun Reşid, Tus şehrine varınca hastalandı. 24 Mart 809'da vefat etti ve aynı yerde toprağa verildi.

    Harun Er Reşid'in Adaleti ve Şahsiyeti

    Harun er-Reşîd, devleti her yönden kalkındırdı. Saltanatı devresinde Bağdat’a hastaneler, rasathaneler ve medreseler yapıldı. Bilim, sanat ve edebiyat alanında öyle gelişmelere imza atıldı ki, o dönemde teknoloji de dâhil her konuda diğer medeniyetlerin üzerinde bir medeniyet inşa edildi. Örneğin, gönderdiği çalar saat, o devirde çok geri olan Avrupa’da korku uyandırdı. Batılılar, Abbâsîlerin gösterdiği gelişimi büyük bir şaşkınlıkla takip ettiler.

    Harun er-Reşîd’in bu derece başarılı olması, ilim sahibi olup takva hayatını benimsemesi, ilme ve ulemaya hürmet göstermesiyle bağlantılı olarak değerlendirilmelidir. İmamı Ebû Yûsuf (Rahimehullâh)ı sarayında bulundurup onunla istişare etmesi, halifeliğe liyakatini de gösteren bir durumdur.

    Harun er-Reşîd’in, devrinin sûfîleriyle olan münasebeti, büyük zâhidlerle olan bazı görüşmeleri sûfî tabâkât-terâcim kitaplarında yer alacak kadar sıkıdır. Nitekim Ebû Nu‘aym (Rahimehullâh) onun Abdullah ibnü’l-Mübârek, Hâtim el-Âsâm, Fudayl ibni İyâd, Fadl ibni er-Râbi‘, Abdurrezzâk ibni Hemmâm, Sufyan ibni Uyeyne, İbnu’s-Semmâk, Behlûl-i Dânâ ve Ebû İshâk el-Fezârî (Rahimehumullâh) ile birlikte pek çok zâtla geçen menkıbeleri, Hilyetü’l-Evliyâ nâm eserinde kaydetmiştir. İmam Mâlik, İmam Ebû Yûsuf, İmam Muhammed eş-Şeybânî, İmam eş-Şâfiî ve İmam Kisâî (Rahimehumullâh) ile olan bazı görüşmeleri de muhtelif kitaplarda derç edilmiştir.

    O, bütün bu meziyetleriyle tebaasına adalet dağıttı, huzur ortamı tesis etti. Halkı tarafından da o kadar sevdi ki, en çok sevilen sultanlardan biri olarak tarihe geçti.

    HARUN REŞİD’E ETKİ EDENLER

    Behlül Dânâ (Divane) adıyla bilinen büyük bir zat ise Halife Harun Reşid zamanında yaşamış, halifenin hep yanında olmuştur.Behlûl-i Dânâ hazretleri, Hârûn Reşîd’e nasîhat verirdi. Bağdad evliyasının meşhurlarındandır. Asıl ismi Vehib bin Ömer Sayrâfî’dir. Behlûl-i Dânâ adıyla şöhret buldu. Halife Hârûn Reşîd’in kardeşi olduğuna dâir rivâyetler varsa da aslı yoktur. 805 (H.190) senesi Bağdât’ta vefât etti. Dicle kenarında Şunûziyye Kabristanına defnedildi... 

    Herkese ders olacak hikmetli sözleri çok meşhûrdur... 

    Ehlullahtan Behlûl Dânâ, bir gün halife Harun Reşit ile karşılaşır. Kendisini tanıyan hükümdar, bu zata: "Ey Behlûl! Nereden geliyorsun böyle?” diye sorar. O, hiç düşünmeden: "Cehennemden geliyorum” cevabını verir. Harun Reşit, şaşırarak tekrar sorar: "Ne işin vardı orada?" Behlûl Dânâ anlatır: "Efendim; ateş lâzım olmuştu. Cehenneme gideyim de biraz isteyim dedim. Fakat oradaki memur bana "Burada ateş yoktur” dedi. "Nasıl olur, Cehennem ateş yeri değil mi?” diye sorunca: "Evet; gerçekten burada ateş yoktur. Her gelen, ateşini Dünyadan getirir» cevabını verdi.” Dehşete kapılan Harun Reşit büyük bir üzüntüyle sordu: "Behlûl! Ne yapayım ki, oraya ateş götürmeyeyim?” Behlûl Dânâ, hızla uzaklaşırken haykırdı: "Adâlet! Adâlet! Adâlet.

BEN BİR ŞEY YAPMADIM!

    Bir gün halka doğru yolu göstermek için söylediği sözlerden rahatsız olanlar, Hârûn Reşîd’e gidip; “Sultanım, bizim yaptıklarımızın ona ne zararı var? Bizi kendi hâlimize bıraksın. Sonra her koyun kendi bacağından asılır” gibi sözlerle şikâyet ettiler... Bunun üzerine Hârûn Reşîd, Behlül Dânâ’yı çağırtıp, halkın isteğini bildirdi. Behlül Dânâ hiç sesini çıkarmadan sarayı terk etti. Birkaç koyun alıp kesti, bacaklarından mahallenin köşe başlarına astı... Aradan günler geçtikçe, asılan hayvanlar kokuyordu. Kokudan rahatsız olan aynı kişiler Hârûn Reşîd’e gidip, durumu anlattılar. Behlül Dânâ’yı çağırtıp, sorduğunda; Bir kötünün herkese zararı olduğunu herhalde anladılar. Ben bir şey yapmadım, her koyunun kendi bacağından asıldığını onlara gösterdim, diye cevap verdi...

HIRSIZIN MEZARLIKTA İŞİ NE?

    Bir gün Behlül-i Dânâ’nın evine hırsız girmiş, evde ne bulduysa götürmüştü. Doğruca kalkıp kabristâna gitti ve kapısına oturdu. Bunu görenler; Niçin hırsızın peşinden gitmedin de buraya geldin? Dediler. Onlara; Yolunu şaşırmış o adamcağızı burada bekliyorum, diye cevap verdi. 

    Bu söze oradakiler kahkaha ile güldüler ve Hay Allah iyiliğini versin, o adamın burada işi ne? Dediler. Bunun üzerine Behlül hazretleri; Siz hiç merak etmeyin o mutlakâ bu kapıya gelecek. Ecel onu buraya getirecektir, buyurdu. Bu sözler, hırsızın kulağına kadar gitti. Bunları duyan adam kabristana gitti ve Behlül-i Dânâ’nın huzurunda tevbe etti, kısa bir zaman sonra vefat etti...

    Behlül Dânâ bir gün devrin halîfesi Hârûn Reşîd ile karşılaştı. Halîfe; “Seni gördüğüme çok sevindim. Uzun zamandır seninle konuşmayı arzu ediyordum” dedi. Hazret-i Behlül gülerek: “Benim böyle bir arzum yoktu” cevâbını verdi. Buna rağmen Hârûn Reşîd kendisinden nasîhat istedi.“Ne nasîhatı istiyorsun? Şu sarayına bak, bir de kabirlere bak! Bunlardan ibret almayan, nasîhat almayan nelerden alır! Hâlin ne olacak, ey müminlerin emîri! Yarın Cenâb-ı Hakk'ın huzûruna çıkacaksın. Büyük küçük yaptığın her şeyden suâl olunacaksın. Bunlara nasıl cevap vereceksin iyi düşün! Bu hesap zamânında aç ve susuz olacaksın, çıplak bulunacaksın. Orada bulunanlar sana bakıp gülecekler. Perişan hâlin orada meydana çıkacak, başka nasîhatı ne yapacaksın?” dedi. Adâleti ile meşhûr olan Hârûn Reşîd onun nasîhatlerinden çok istifâde ettiğini bildirdi.

TAHTTA OTURMANIN ZORLUĞU

    Hz. Behlül bir gün Hârûn Reşîd'in taht odasını boş buldu ve çıkıp tahta oturuverdi. Bunu gören askerler onu kamçı ile dövmeye başladılar. Askerler vurdukça o:“Vah Hârûn Reşîd. Vah Hârûn Reşîd!” diyordu. O esnâda halîfe geldi ve manzara karşısında donup kaldı. Askerleri uzaklaştırdıktan sonra:“Ey Behlül! Bu ne hâl?” diye sordu. Behlül:“Senin için ağlıyorum. Burada tahtı boş bulup bir an oturdum. Bu kadar kırbaç yedim. Sen ise senelerdir bu tahtın üzerinde oturuyorsun. Hâlin ne olur diye düşündüm.”Hârûn Reşîd:“Peki ne yapmam lâzım?” dedi. Behlül:“Mademki bu yükün altına girdin. Zulme meyletme. Adalet üzere ol. Böylece tahtında otur” buyurdu.

AKŞAM NAMAZINA GELENLER

    Halîfe Hârûn Reşîd, bir Ramazan günü Behlül'e, akşam namazında camiye gitmesini ve namaza gelen herkesi iftara davet etmesini söyledi. Akşam oldu, namaz kılındı, namazdan sonra Behlül 5-10 kişilik bir grupla çıka geldi. Hârûn Reşîd şaşırdı:“Akşam camiye bu kadar insan mı geldi?”Behlül cevap verdi:“Siz bana camiye gelenleri değil, namaza gelenleri iftara çağır dediniz. Namazdan sonra cami kapısında durdum, çıkan herkese hocanın namaz kıldırırken hangi sureyi okuduğunu sordum. Doğrusunu yalnız bu getirdiğim kişiler bildi. Camiye gelen çoktu ama namaza gelen bu kadarmış.”

ÇARŞI PAZAR AĞALIĞI

    Behlül Dânâ, bir gün Hârûn Reşîd'den bir vazife istedi. Halîfe Reşîd de ona çarşı pazar ağalığını verdi. Behlül hemen işe koyuldu. İlk olarak bir fırına gitti. Birkaç ekmek tarttı; hepsi de normal gramajından noksan geldi. Dönüp fırıncıya sordu:“Hayatından memnun musun, geçinebiliyor musun, çoluk-çocuğunla ağzının tadı var mı?”Adam her soruya olumsuz cevap verdi. Behlül bir şey demeden ayrıldı ve bir başka fırına geçti. Orada da birkaç ekmek tarttı ve gördü ki bütün ekmekler gramajından fazla geliyor, eksik gelmiyor. Aynı soruları bu fırının sahibine de sordu ve her soruya olumlu cevap aldı.

    Bundan sonra başka bir yere uğramadan doğru Harun Reşid'in huzuruna çıktı ve yeni bir vazife istedi. Harun Reşid, “Behlül daha demin vazife verdik sana, ne çabuk bıktın?” dedi. Behlül açıkladı:“Çarşı pazarın ağası varmış! Benden önce ekmekleri tartmış, vicdanları tartmış, buna göre herkes hesabını ödemiş, ceza ve mükâfatları verilmiş, bana ihtiyaç kalmamış.”

SON SÖZ

    Her sultan Hârûn Reşîd değildir.Onun benzeri de değildir.Sultanların yanında bulunanlar da her zaman Behlül Dânâ olamaz.Bazıları onlara özenerek, etrafında birtakım Behlül'ler bulundurabilir.Lakin onların şapkası yoktur. Dânâ bulmak her sultana nasip olmaz.

    Mütevazı ve âlimlere hürmet gösteren hükümdar

    Musiki ve edebiyata önem veren Harun Reşid, şair ve âlimleri de himaye etti. Kendisinin de şiirleri bulunan Harun Reşid'in hitabeti ve sesi de düzgündü.

    Mühründe "el-azametü ve'l-kudretü lillah" (Büyüklük ve kudret Allah'ındır) yazılıydı. Mütevazı bir insan olan Harun Reşid, özellikle âlimlere büyük hürmet gösterdi.

    Dindar bir insan olan Harun Reşid, defalarca hacca gitti. Hacca giderken 100 kadar âlimi aileleriyle birlikte götürür, haccedemediği seneler ise yerine 300 kişi gönderirdi. Cömert bir insan olan halife Harun Reşid, her gün kendi malından bin dirhem sadaka verip, halkın durumuyla yakından ilgilendi.

    Harun Reşid, devletin idari yapısında bazı yenilikler yaptı. Divan-ı Harb’e bağlı olarak Divan-ı Arz'ı kurup, böylece askeri uzmanların orduyu her zaman teftiş ederek her an savaşa hazır tutmalarını sağladı.

    Onun döneminde Abbasiler, Arap coğrafyasının yanı sıra İran, Azerbaycan, Mısır, Kuzey Afrika ve Akdeniz'in belli bölgelerine hâkim oldu.

    Akdeniz sahili boyunca çeşitli yerlerde kuvvetli haberleşme teşkilatı kurdu.

    Harun Reşid devrinde Abbasi Devleti çok kuvvetlendi. İçte ve dışta itibarı arttı. Bütün komşu devletler tarafından üstünlüğü tartışılmaz bir şekilde kabul edildi. Devlet muazzam bir istikrara kavuştu. Adalet ve medeniyet yaygınlaştı. Halk refaha ve huzura kavuştu.

    Harun Reşid ilim sahibi ve cömert olup güzel konuşurdu. Halifeliği müddetince, bir sene hacca, bir sene de cihada giderdi. Günde yüz rekât namaz kılardı. Hiçbir iyiliği karşılıksız bırakmazdı. Misafirlerin eline su dökecek kadar mütevazıydi. İlim ve sanatı severdi. Edebiyata meraklı olup, âlimlere, ediblere ve fakirlere yardımda bulunurdu. Sarayı ilim ve fikir adamları ile sanatkârlar ile doluydu. Bunlar zaman zaman halifenin huzurunda toplanır ve karşılıklı müzakerelerde bulunurlardı. Bunlar arasında büyük İslam âlimi İmam-ı A’zam’ın talebesi Ebu Yusuf şair Ebu Nüvas, dil âlimi Ebu Ubeyde, tarihçi Vakidi, nahiv âlimi Sibeveyh, kıraat âlimi Selim el Mukri ile evliyanın büyüklerinden Fudayl bin Iyad başta gelmektedir. İmam-ı Ebu Yusuf Kitab-ül-Harac adlı kitabını Harun Reşid için yazmıştır. Halife Harun Reşid, İmam-ı Malik’e; “Senin kitaplarını çoğaltıp her yere göndereceğim ve herkesin bunlara uymasını emredeceğim.” deyince; “Ya Halife! Böyle yapma, âlimler arasındaki fark, Allah’u tealanın rahmetidir. Hepsi hidayet üzeredir. Her Müslüman, dinde söz sahibi, dilediği âlime uyar.” buyurmuştur. Harun Reşid zamanında fevkalade tercüme faaliyetleri olmuştur.

İDARİ YAPI

    Devletin idari teşkilatında bazı yenilikler yapan Harun Reşid vilayetleri küçülterek daha kolay idare edilir bir hale getirdi. Merkez teşkilatında bazı divanlar kurarak bunları vezire bağladı. Daha önce valilere bağlı olan başkadıya hesap verme mecburiyetini getirdi. Devrin baş kadısı İmam-ı Ebu Yusuf hazretleriydi.

    Harun Reşid döneminde ticari faaliyetler de gelişip Müslüman tüccarlar Çin ve İskandinavya’ya kadar giderek ticaret yaptılar. Bu sayede devlet hazinesinin geliri görülmemiş bir derecede arttı. Abbasi şehirleri cami, mescid, ribat ve sebillerle süslendi. Harun Reşid’in yanısıra hanımı Zübeyde de cömert olup, hayır işlerini severdi. Yaptırdığı pekçok hayır işlerinden biri Mekke’ye 40 km uzaklıktan getirttiği sudur.

    Dîvân-ı Harb’e bağlı olarak Dîvân-ı Arz’ı kurmuş, böylece askerî uzmanların orduyu her zaman teftiş ederek her an savaşa hazır tutmalarını sağlamıştır. Bu dönemde bölge valileri geniş yetkilere sahipti; ayrıca sorumlulukları daha sınırlı valiler de vardı. Halife bunların yanına, çeşitli malî ve idarî işleri yönetmekle yükümlü âmiller tayin ederdi. Vali, bizzat halifenin görevlendirdiği bu âmilleri azletme hakkına sahip değildi. 

    Hârûn Reşîd dönemindeki vilâyetler şunlardı: Kûfe, Sevâd, Basra (Dicle, Bahreyn ve Uman dahil), Hicaz (Yemâme dahil), Yemen, Ahvaz (Hûzistan ve Sicistan dahil), Fars, Horasan, Musul, el-Cezîre, İrmîniye, Azerbaycan, Şam (Suriye), Filistin, Mısır (Afrika dahil) ve Sind. Cündikınnesrîn’i Avâsım adıyla müstakil bir bölge haline getirmiş, daha sonra Kuzey Afrika’yı Mısır’dan ayırmış ve Sıkılliye’yi (Sicilya) Afrika vilâyetine bağlamıştır. 

    Akdeniz sahili boyunca çeşitli yerlerde kuvvetli haberleşme teşkilâtının kurulması onun dönemine rastlar. Yine Abbâsî-Türk ilişkilerinin de Hârûn Reşîd devrinde başladığı kabul edilebilir. İbn Abdürabbih’in naklettiği bir rivayete göre onun saray muhafızlarının en azından bir bölümü Türkler’den oluşuyordu.(el-ʿİkdü’l-ferîd, II, 73)

    Bu dönemde idarî sistem iş bölümü bakımından mükemmel bir hale gelmişti. Dîvânü’z-zimâm, Dîvânü’r-resâil, Dîvânü’l-harâc, Dîvânü’t-tırâz, Dîvânü’l-cünd, Dîvânü’l-berîd, Dîvân-ı Mezâlim ve Dîvânü’ş-şurta devlet dairelerinin en önemlileriydi. Ayrıca gayri müslimlerin menfaatlerini korumakla görevli bir daire daha vardı ve başkanına “cehbez” deniliyordu. Hârûn Reşîd kādılkudâtlık müessesesini kuran kişidir. Hilâfetinin ilk günlerinde Ebû Yûsuf’u bu makama tayin etmişti; daha sonra Ebü’l-Bahterî Vehb b. Vehb ile Muhammed b. Hasan eş-Şeybânî bu görevi yürütmüşlerdir.

    Kadıulkudatlık ile Hanefi Mezhebi Yayıldı

    Yine Abbasi-Türk ilişkileri Harun Reşid devrinde başladı. Saray muhafızlarının bir bölümü Türkler'den oluşuyordu.

    Devlet teşkilatını kurumlarıyla çok iyi işleyen bir hale getiren Harun Reşid devrinde gayri müslimlerin menfaatlerini korumakla görevli bir daire oluşturuldu.

    Halife Harun Reşid, "baş kadı" şeklinde ifade edilebilecek Kadılkudatlık müessesini kurup ilk olarak Ebu Hanife'nin en iyi talebelerinden Ebu Yusuf’u bu makama getirdi. Ebu Yusuf'la beraber Hanefi mezhebi İslam dünyasında önemli oranda yayıldı.

    Harun Reşid'in hilafet yılları Abbasiler'in en zengin dönemidir ve bu dönemde devlet hazinesine giren senelik gelir yaklaşık 268 ton altın değerinde oldu.