Kurbanın Tarihçesi

    KURBANIN TARİHÇESİ

    Elhamdulillâhi Rabbil âlemin Vessalâtü vesselâmü alâ Rasûlinâ Muhammedin ve alâ âlihî ve eshâbihi ecmeîn.
    Aziz Kardeşlerim!
    Kurban ibadetinin tarihçesi insanoğlunun yeryüzünde varlığı kadar eskidir. Kurban ibadeti ilk insan olan Hz. Âdem (a.s) zamanından günümüze süregelmiştir.     Maide suresinde bu hadise şu şekilde izah edilmiştir:
وَاتْلُ عَلَيْهِمْ نَبَاَ ابْنَيْ اٰدَمَ بِالْحَقِّۢ اِذْ قَرَّبَا قُرْبَانًا فَتُقُبِّلَ مِنْ اَحَدِهِمَا وَلَمْ يُتَقَبَّلْ مِنَ الْاٰخَرِۜ قَالَ لَاَقْتُلَنَّكَۜ قَالَ اِنَّمَا يَتَقَبَّلُ اللّٰهُ مِنَ الْمُتَّق۪ينَ ﴿27﴾ لَئِنْ بَسَطْتَ اِلَيَّ يَدَكَ لِتَقْتُلَن۪ي مَآ اَنَا۬ بِبَاسِطٍ يَدِيَ اِلَيْكَ لِاَقْتُلَكَۚ اِنّ۪يٓ اَخَافُ اللّٰهَ رَبَّ الْعَالَم۪ينَ ﴿28﴾ اِنّ۪يٓ اُر۪يدُ اَنْ تَبُوٓاَ بِاِثْم۪ي وَاِثْمِكَ فَتَكُونَ مِنْ اَصْحَابِ النَّارِۚ وَذٰلِكَ جَزٰٓؤُا الظَّالِم۪ينَۚ ﴿29﴾ فَطَوَّعَتْ لَهُ نَفْسُهُ قَتْلَ اَخ۪يهِ فَقَتَلَهُ فَاَصْبَحَ مِنَ الْخَاسِر۪ينَ ﴿30﴾

    “(Ey Resulüm!) Onlara, Âdem’in iki oğlunun (Hâbil ile Kabil’in) haberini de hakkıyla oku! Hani birer kurban takdim etmişlerdi de birisinden (Habil’den) kabul edilmiş, diğerinden (Kabil’den) ise kabul edilmemişti. Kabil, Habil’e: “Seni mutlaka öldüreceğim!” dedi. (Hâbil ise:) “Allah, ancak takva sahiplerinden (amellerini) kabul buyurur” dedi. “Yemîn olsun ki, eğer beni öldürmek için bana elini (kötü bir niyetle) uzatsan da, ben seni öldürmek için elimi sana uzatıcı değilim. Şübhesiz ki ben, âlemlerin Rabbi olan Allah’dan korkarım.” “Doğrusu ben isterim ki, (sen) kendi günâhın ile benim günâhımı da yüklenesin de ateşin ehlinden olasın! İşte zalimlerin cezası budur!” “Nihayet nefsi ona kardeşini öldürmeyi hoş (ve kolay) gösterdi de onu öldürdü; bu yüzden hüsrana uğrayanlardan oldu.” (MaideSuresi, 27–28–29–30)
    Âdem (a.s) oğulları Kabil ve Habil’in arasındaki meselenin çözülmesi için, Allah Teâlâ’ya birer kurban sunmalarını teklif etti. Kabil, kurban niyetine bir demet buğday getirdi. Hâbil ise sürüsünün içinden en güzel ve semiz olan koçu getirerek Allah için kurban etti.
    Kabil katı tabiatlı, Habil ise takva sahibi bir kimseydi. Hâbil’in kurbanı kabul olmuş, Kâbil’in kurbanı ise reddedilmişti.
    İbrahim (aleyhisselam), oğlu İsmail (aleyhisselam)’ı kurban etme hadisesi ile devam edip, Peygamber efendimiz (s.a.v)’in ümmetine kadar süregelmiştir. Asırlar boyu süren kurban ibadeti, Allah’a itaatin, teslimiyetin ve verdiği nimetlere karşı şükrün bir ifadesidir.
    İslam'da Kurban'ın tarihçesi, Hz. İbrahim (a.s)ile başlar. Kurban ayrıca Hz. İbrahim’in (a.s) sünnetidir.  İbrahim(a.s)ın, yıllarca evladı olmamış evladı olursa en sevdiğini Allah'u Teâla’ya kurban etmeye nezreder. Zaman gelince, kendisine bu ahdi hatırlatılır. O da gerekli hazırlığı yaparak, oğlunu kurban etmek üzere müsait bir yere götürür. Çocuğu yatırır ve bıçağı boğazına vurur. Fakat bıçak çocuğu kesmez. Bu sırada, Allah tarafından kendisine bir koç gönderilir. Bu koçu keserse, oğlunun yerine kabul edileceği bildirilir. Bu olay üzerine Hz. İbrahim(a.s) kendisine gönderilen koçu keser ve ileride peygamber olacak olan oğlu İsmail(a.s) kesilmekten kurtulur. İnsanoğluna büyük bir ders verir. Allah için insan değil Allah’ın müsaade ettiği hayvanlardan kurban olacağı bildirilmiştir.
    Bu hadise ise Kuran-ı Kerim’de şu şekilde anlatılmaktadır:
فَلَمَّآ اَسْلَمَا وَتَلَّهُ لِلْجَب۪ينِۚ ﴿103﴾ وَنَادَيْنَاهُ اَنْ يَآ اِبْرٰه۪يمُۙ ﴿104﴾ قَدْ صَدَّقْتَ الرُّءْيَاۚ اِنَّا كَذٰلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِن۪ينَ ﴿105﴾ اِنَّ هٰذَا لَهُوَ الْبَلٰٓؤُ۬ا الْمُب۪ينُ ﴿106﴾ وَفَدَيْنَاهُ بِذِبْحٍ عَظ۪يمٍ ﴿107﴾ وَتَرَكْنَا عَلَيْهِ فِي الْاٰخِر۪ينَ ﴿108﴾ سَلَامٌ عَلٰىٓ اِبْرٰه۪يمَ ﴿109﴾ كَذٰلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِن۪ينَ ﴿110﴾
    “Nihayet (çocuğu) onunla berâber çalışacak çağa erişince (İbrahim): “Ey oğulcuğum! Doğrusu ben uykuda (rüyamda) görüyorum ki, gerçekten ben seni boğazlıyorum (kurban ediyorum); artık bak, (bu rüyam hakkında) sen ne görürsün (fikrin nedir)?” dedi. (Çocuğu İsmail:) “Ey babacığım! Sana emredileni yap! İnşaallah beni sabredenlerden bulacaksın!” dedi.” “Böylece (ikisi de) teslîm olup (İbrahim) onu alnının bir tarafı (yere gelecek şekilde, yanı) üzerine yere yatırınca, artık ona: “Ey İbrahim! Hakikaten rüyaya sadakat gösterdin! İşte biz iyilik edenleri böyle mükâfatlandırırız. Şüphesiz ki bu, gerçekten apaçık bir imtihandır!” diye seslendik.” “Ve (oğluna bedel) ona büyük bir kurbanlık fidye verdik.” “Hem sonraki (ümmet)ler içinde ona (iyi bir nam) bıraktık.” “İbrahim’e selâm olsun!” “İyilik edenleri böyle mükâfatlandırırız.” (Saffat Suresi, 103–104–105–106–107–108–109–110)  
    Kurban Teslimiyeti İfade Eder.
    Kurban, kişinin kendisine bahşedilen her şeyi, asıl sahibine ait kılmanın hâl dili ile anlatılmasıdır. Kurban, kulun Rabbine teslimiyetini ifade eder. Bu teslimiyet, Hz. İbrahim (a.s) ve İsmail (a.s) ile zirveleşerek sembolleşmiştir. İslam “teslim olmak” demektir; yani Kur’an ve Sünnet ’in belirlediğin istikametten sapmadan hak yolda ihlâsla yürümek, Allah ve Resulünün bizden istediklerini Hz. İsmail (a.s) teslimiyetiyle yerine getirmek…
    Hz. İsmail’in (a.s.) Kıssası:
    Hz. İbrahim(a.s)’in cömertliği, insanları hatta melekleri dahi hayretler içinde bırakacak derecede idi. O, canı başta olmak üzere Allah yolunda her şeyini kurban edebilecek bir teslimiyetle bağlanmıştı Rabbi’ne.Bir gün İbrahim (a.s), “Vallahi eğer benim bir gün oğlum olursa onu Allah için kurban edeceğim, diye yemin etmişti.
    İbrahim (a.s) bu sözü söylemiş ve aradan uzun bir zaman geçmişti. Bu arada Allah’a verdiği sözü unutmuştu. Rabbinden bir evlât istedi. Allah’u Teâlâ’da onun duasına icabet etti ve kendisine bir evlât nasip eyledi. İsmail (a.s) yedi yaşlarına gelip, yürüyüp koşacak yaşa geldiğinde İbrahim(a.s) bir rüya gördü. Rüyasında kendisine: ”Ey İbrahim! Adağını yerine getir,” deniliyordu. Yüce Mevlâ, İbrahim’den (a.s) oğlunu kurban etmesini istemişti. İbrahim (a.s) bu emri İsmail’e (a.s) anlatınca, o teslimiyetini şöyle ifade etti:
فَلَمَّا بَلَغَ مَعَهُ السَّعْيَ قَالَ يَا بُنَيَّ اِنّ۪يٓ اَرٰى فِي الْمَنَامِ اَنّ۪يٓ اَذْبَحُكَ فَانْظُرْ مَاذَا تَرٰىۜ قَالَ يَآ اَبَتِ افْعَلْ مَا تُؤْمَرُۘ سَتَجِدُن۪يٓ اِنْ شَآءَ اللّٰهُ مِنَ الصَّابِر۪ينَ ﴿102
    “Babacığım! Sana verilen emir ne ise yap! İnşallah, beni sabredenlerden bulacaksın.” (Sâffat,  Sursi,102)
    İbrahim (a.s) oğlunu tam kurban edeceği esnada, Allah’u Teâlâ ona şöyle seslendi:
قَدْ صَدَّقْتَ الرُّءْيَاۚ اِنَّا كَذٰلِكَ نَجْزِي الْمُحْسِن۪ينَ ﴿105﴾
    “Ey İbrahim! Sen rüyana sadakat gösterdin. Şüphesiz ki biz, iyi hareket edenleri böyle mükâfatlandırırız. Bu gerçekten çok açık bir imtihandır.”( Sâffat Suresi, 105)
    İsmail a.s.’ın yerine kurban edilmek üzere, Yüce Mevlâ büyük bir hayvan ikram etti. İbrahim (a.s) da bu hayvanı kurban etti.
    Hz. İbrahim(a.s)'in oğlu İsmail'i kurban etmek istemesinin bir benzerinin de Peygamberimizin (s.a.v) dedesi Abdulmuttalib tarafından yaşandığı haber verilmektedir. Zemzem kuyusunun kazılması sırasında Kureyşle karşılaştığı zorluklardan dolayı Abddulmuttalib eğer on tane oğlu olursa onlardan bir tanesini Kâbe'nin yanında Allah için kurban etmeyi adamıştı. On tane oğlu olunca oğullarından birini kurban etmeye karar verdi. Çekilen kur'ada Peygamberimizin(s.a.v) babası Abdullah'a çıkmıştı. Abdulmuttalib adağını yerine getirmeye karar verdi. Kureyşliler böyle bir âdetin yerleşmesinden korkarak, kendisine engel olmuşlardı. Günkü inanç ve âlimlerin görüşüne göre çocuk ve kurban arasında kur’a çekildi. Sonunda kur’ada deveye çıkmış, Abdullah'ın yerine 100 tane deve kurban edilmiştir.
    Bu olayla Peygamberimizin(s.a.v), insanlığa kurtarıcı olarak gelişinin bir işareti olarak, insan hayatının maddi ölçüsü tam 10 misli yükselmiş bulunuyordu.
    İslâm'da kurban kesme geleneği Hz. İbrahim(a.s)'e kadar uzanır. Hz. İbrahim(a.s)'in yapmış olduğu hac ibadeti sırasında, Mina'da kurban kestiği anlaşılmaktadır. Kur'an-ı Kerim'de A1lah:
ثُمَّ اَوْحَيْنَآ اِلَيْكَ اَنِ اتَّبِعْ مِلَّةَ اِبْرٰه۪يمَ حَن۪يفًاۜ وَمَا كَانَ مِنَ الْمُشْرِك۪ينَ ﴿123﴾
    ''Sonra da sana: 'Doğru yola yönelerek İbrahim'in dinine uy! O müşriklerden değildi.' diye vahyettik.'' buyurulmaktadır. (Nahl Suresi, 123)
    Kurban bayramının da Hz. İbrahim(a.s)'den kaldığı bilinmektedir. Peygamber (s.a.v)Efendimiz de kurban bayram namazını kıldıktan sonra hazırladığı iki boynuzlu koçun birisini kendisi ve ailesi için, diğerini de ümmeti için kurban etti. Sonra da: “Allah'ım! Bu sendendir ve Sanadır”. Buyurdu. (S. Buhârî, Trc. Tecrîd, 3/172).
    Hz. İbrahim(a.s)'in geçirdiği büyük imtihandan sonra Allah'ın lütfettiği koç kurbanını da hatırlatan bu ibadet, böylece İslam'da da devam etmiştir. Dinimizde kurban, kurban bayramı günlerinde kesilir. Sığır ve mandanın iki yaşını, devenin beş yaşını, koyun ve keçininde bir yaşını doldurmuş olan kurban edilir. Kurbanlıklar, sağlıklı ve sağlam hayvanlardan olmalıdır.
    Bunun dışında adak kurbanı, akika kurbanı, bazı suç ve günahlar için, keffaret kurbanı türleri de bulunmaktadır. Kur'an-ı Kerim'de Cenab-ı Hakk:
لَنْ يَنَالَ اللّٰهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَآؤُهَا وَلٰكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوٰى مِنْكُمْۜ كَذٰلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللّٰهَ عَلٰى مَا هَدٰيكُمْۜ وَبَشِّرِ الْمُحْسِن۪ينَ ﴿37﴾
    ''Onların ne etleri ne de kanları Allah'a ulaşır; fakat O'na sadece sizin takvanız ulaşır. Sizi hidayete erdirdiğinden dolayı Allah'ı büyük tanıyasınız diye O, bu hayvanları böylece sizin istifadenize verdi. (Ey Muhammed!) Güzel davranışları müjdele!'' diye buyurdu. (Hac Suresi,37) Bu ayet, genel olarak bütün ibadetlerde iyi niyet ve ihlasın gerekliliğini ortaya koymaktadır.
    Anlaşılıyor ki, ibadetlerimizde bizi A1lah rızasına ulaştıracak olan temel unsur, kalplerimizin takvası, yani bu ibadetleri gösterişten uzak olarak; sırf Allah'ın rızasını kazanmak için yapmamızdır.
    Nitekim, Hz. Peygamber bir hadislerinde: ''Amellerin kıymeti ancak niyetlere göredir.Herkesin niyeti ne ise, eline geçecek olan da odur.'' buyurmuşlardır. (S. Buharî Trc. Tecrîd, 1 s.l)
    Kurban'ın kesilmesi, Hz. İsmail(a.s)'in hayata dönmesine sebep olmuştur. Kan akıtmak vacip, et dağıtmak sünnet olduğuna göre, kurban kesilmekle vacip yerine getirilmiştir. Evlâd, annenin ve babanın bir parçasıdır. Parada insan hayatının aynen bir parçası sayılmaktadır. Kendinden bir parça olan evladını kurban etmek ne kadar zor ise; alın teri ile kazanılan parayı vererek kurban alıp kesmek de o kadar zordur. İşte bunların ikisi de insan hayatından birer parçadırlar. Hz. İbrahim(a.s), Allah'a aşkından dolayı oğlunu kurban etmek istemiştir.
    Biz Müslümanlar da Allah sevgisinden dolayı malımızı ve canımızı Allah yolunda sarf etmeye çalışırız.
    İslam’da İlk Kurban:
    Peygamber Efendimiz (s.a.v) hicretin ikinci senesinde, Sevik Gazvesinden sonra Medine’ye geldiği ertesi gün (Zilhiccenin onuncu günü) müminlerle birlikte mescitte ezansız ve kametsiz iki rekât namaz kıldırdı ve hutbe okudu. Bu hutbede müminlere kurban kesmelerini emretti.
Efendimiz (s.a.v) satın aldığı semiz, boynuzlu beyaz iki koçtan birini keserken: ‘Allah’ım! Bu, senin birliğine ve senden bana gelenlere iman eden bütün ümmetimin namınadır,‘’ diye buyurdu.
    İkincini keserken de şöyle buyurdular: ‘Allah’ım! Bu da, Muhammed ve Muhammed’in ev halkı içindir.‘’ Bu kurbandan kendileri, ev halkı ve yoksullar yediler. (İbn Hişâm, es-Sire, 3/58-59; İbn Sa’d, et-Tabakât,2/33.)İşte İslâm’daki ilk kurban bayramı budur.
Efendimiz s.a.v. şöyle buyurmuşlardır: “Kurban bayramı günü âdemoğlunun Allah’a en sevimli ameli, kurban kesip kan akıtmasıdır. Çünkü kesilen hayvan, kıyamet günü boynuzları ve tırnaklarıyla gelir. Kanı ise yere düşmeden Allah’ın katına ulaşır. Onun için kestiğiniz kurban güzel olsun.”( Tirmizi. Edahi, 1; İbnu Mace, Edahi, 3.)
    Hz. Ayşe’nin (r.anhâ) validemizin rivayet ettiği bir hadis-i şerifte, Nebî (s.a.v) şöyle buyurmaktadır: “Kurban kesiniz ve onunla nefislerinizi temizleyiniz. Çünkü her kim kurban kesim yerinde hayvanını tutar, onu kıbleye yatırırsa (ve böylece keserse) onun boynuzu, işkembesi, kanı, tüyü, yünü her şeyi kıyamet günü hazır bulur ona şahitlik eder. (Kesilen kurbandan akan ilk) damla kan toprağa düştüğünde Allah’ın muhafazasına girer (mükâfatı Allah indinde saklanır). Az da olsa infak edin, çokça sevap kazanın.’’ (Abdürrezzâk, el-Musarınef, 4/388; Deylemî, Mûsnedü’l-Firdevs, nr. 3873.)
    Hz. Ali (r.a.), birisi Peygamber Efendimiz(s.a.v) için olmak üzere iki tane koç keserdi. Kendisine bunun sebebi sorulduğunda: “Allah Resulü bana yaşadığım müddetçe kendisine kurban kesmemi vasiyet etti. Asla bunu terk etmem” buyurmuşlardır.
    Peygamber (s.a.v) Efendimizin, Hz. Ali(r.a)’ ye kendisi için kurban kesilmesini vasiyet etmesi, O’nun adına kurban kesilmesini sevdiğine delalet eder.
    Hz. Cabir b. Abdullah(r.a)’dan rivayete göre: Peygamber Efendimiz(s.a.v), Veda haccında kurban edilmek üzere 100 deve getirtmişti. 63 yaşında olduğu için her bir senesi için birer deve kurban olmak üzere bizzat kendisi kesmiş, geri kalanları da Hz. Ali(r.a)’ye kestirmiştir. Sonra her bir deveden bir parça alındı. Beraberce pişirildi. Sonra etinden yediler ve çorbasından içtiler.” (Cevhere, Rûh-ul-beyân)
    Peygamber Efendimiz (s.a.v) buyurmuştur ki: “Kurban kesin. Zira o, babanız İbrahim’in sünnetidir” (Ahmed Davudoğlu, Buluğu’l-Meram Şerhi-Selâmet yolları, IV, 196).
    Kurban kesmeye :“Yâ Rabbi! Bu Kurbanı Senin rızanı kazanmak için kesiyorum, kabul eyle.” diyerek niyet edilir. Kurban kesilirken üç defa “Bismillahi Allahü ekber” denilir ve şu ayetler okunur:
قُلْ اِنَّ صَلَات۪ي وَنُسُك۪ي وَمَحْيَايَ وَمَمَات۪ي لِلّٰهِ رَبِّ الْعَالَم۪ينَۙ لَا شَر۪يكَ لَهُۚ وَبِذٰلِكَ اُمِرْتُ وَاَنَا۬ اَوَّلُ الْمُسْلِم۪ينَ
    “Kul inne salâtî ve nüsükî ve mahyâye ve memâtî lillahi Rabbi’l-Âlemîn lâ şerîke leh. Ve bi zalike umirtü ve ene evvelü'l müslimîn.” (En’am Suresi, 162-163)
اِنّ۪ي وَجَّهْتُ وَجْهِيَ لِلَّذ۪ي فَطَرَ السَّمٰوَاتِ وَالْاَرْضَ حَن۪يفًا وَمَآ اَنَا۬ مِنَ الْمُشْرِك۪ينَۚ
    (En’am Suresi,79):” İnnî veccehtü vechiye lillezî fatare’s-semâvâti ve’l-arda hanîfen ve mâ ene min’el-müşrikîn.” duâlarını okuduktan sonra; “Allah’u Ekber, Allah’u Ekber, lâ ilâhe illallâhu vallahu Ekber, Allah’u Ekber ve lillâhi’l-hamd, Bismillâhi Allah’u ekber.” deyip hemen kesilir.
İbadetler, Allah emrettiği için yapılır; hikmetlerinden veya getirdiği faydalardan dolayı değil. Ama onların hikmetlerini ve güzelliklerini bilmek bizim kulluğumuzun bir gereği ve Allah’ın nimetlerin yâd etmek için birer vesiledir.
    Hâc suresinde ifade edildiği gibi kurban kesmekten asıl maksat Allah’ın hatırlanması, zikredilmesidir. Ayeti kerime şöyledir:
لَنْ يَنَالَ اللّٰهَ لُحُومُهَا وَلَا دِمَآؤُهَا وَلٰكِنْ يَنَالُهُ التَّقْوٰى مِنْكُمْۜ كَذٰلِكَ سَخَّرَهَا لَكُمْ لِتُكَبِّرُوا اللّٰهَ عَلٰى مَا هَدٰيكُمْۜ وَبَشِّرِ الْمُحْسِن۪ينَ ﴿37﴾
    “Onların etleri de, kanları da Allah’a asla ulaşmaz. Fakat sizden O’na takva ulaşır. Bu şekilde O, onları size musahhar kıldı ki, size hidayet verdiği için tekbir getirip Allah’ı ta’zim edesiniz. İh¬san edenleri müjdele!” (Hacc Suresi, 37)
    Furkan Tefsirinde; Cahiliyet dönemi insanları evlerini, kestikleri kurbanların kanları ile boyarlardı. Müslümanlar da böyle yapmak istediler. Bunun üzerine şu ayet-i kerime nazil oldu. “Onların ne etleri ne de kanları Allah’a ulaşmaz” Ayet-i kerimedeki ulaşmak kelimesinden amaç Allah katında kabul buyrulmaz ve kestiğiniz kurbanların makbuliyeti ve de etleri ile kanları Allah katına yükselmez. Ancak sizin Allah’a karşı saygılı olmanız, ihlâslı olmanız, takvalı olmanız O’nun yüce katına ulaşır, demektir. İşte Cenab-ı Allah, kestiğiniz esnada sizleri doğru yola ilettiği ve iyiliklerde başarılı kıldığı için kendisini tekbir edip yüceltesiniz diye bu hayvanları emrinize müsahhar kıldı. Ey Muhammed! İyi işler yapan iyi kimselere ve kendilerine emredileni en mükemmel bir şekilde İfa eden müminlere benim büyük mükâfatlarımın verileceğini müjdele. “. Buyrulur.
    Kurban ibadeti, hepsinde olmasa bile, bize kadar ulaşan dinlerin çoğunda yer almıştır. İlâhî dinlerden Yahudi ve Hıristiyan’larda olduğu gibi, İlâhî olmayan Totemizm, Mecusilik, Putperestlik, Zerdüştlük, Sâbiîlik, Manilik ve Brahmanizm’de, yıldızlara, hayvanlara ve nebatlara tapanlarda da vardır. Kurban görevi, İslam’da olduğu gibi, bütün dinlerde de en önemli ibadet sayılmaktadır.
    Kurban, İslam ümmeti dışındaki ümmetlere de Allah (c.c.) tarafından meşru kılınan bir ibadet olsa dahi! İslam’daki kurbanın hedefi, daha farklı ve muhtevası daha fazladır.
    Kurban ibadeti hakkında Rabbimiz Kur’an-ı Kerim’de şöyle buyurmaktadır:
وَلِكُلِّ اُمَّةٍ جَعَلْنَا مَنْسَكًا لِيَذْكُرُوا اسْمَ اللّٰهِ عَلٰى مَا رَزَقَهُمْ مِنْ بَه۪يمَةِ الْاَنْعَامِۜ فَاِلٰهُكُمْ اِلٰهٌ وَاحِدٌ فَلَهُٓ اَسْلِمُواۜ وَبَشِّرِ الْمُخْبِت۪ينَۙ ﴿34﴾
    “…Her ümmet için, Allah’ın kendilerine rızık olarak verdiği hayvanlar üzerine ismini ansınlar diye kurban kesmeyi meşru kıldık…”(Hac Suresi, 34)
    Ayette geçen “mensek” kelimesi, “kurban kesmek ve kurban ibadeti, kurban edilecek zaman ve ibadet edilecek yer” manalarına gelir. Her semavî din mensupları için kurban ibadeti meşru kılınmış olduğu şu ayette açıkça beyan edilmektedir:
اِنَّ الَّذ۪ينَ كَفَرُوا لَوْ اَنَّ لَهُمْ مَا فِي الْاَرْضِ جَم۪يعًا وَمِثْلَهُ مَعَهُ لِيَفْتَدُوا بِه۪ مِنْ عَذَابِ يَوْمِ الْقِيٰمَةِ مَا تُقُبِّلَ مِنْهُمْۚ وَلَهُمْ عَذَابٌ اَل۪يمٌ ﴿36﴾
    “Kurbanlık deve ve sığırları da, sizin için Allah’ın (dininin) nişanelerinden (kurban) kıldık. Sizin için onlarda hayır vardır. O halde onları saf saf sıralanmış dururken (kurban edeceğinizde) üzerlerine Allah’ın adını anın. Yanları yere yaslandığı vakit (yani canları çıktığında) onların etlerinden yiyin, kanaat edip istemeyene de, isteyene de yedirin. Böylece onları sizin emrinize verdik ki, şükredesiniz.” (Hac Suresi,36)
    Ayette geçen “büdn” kelimesi; büyük baş hayvanlar demektir. “Şeâir” kelimesi, kurbanın dinin sembollerinden olduğunu ifade eder. Nasıl ki her şeyin kendine göre onu remz eden bir nişanesi/alameti varsa, İslam dinini de remz eden simge ve sembolleri vardır. İşte kurban ibadeti de bu sembollerden sadece bir tanesidir.
    Yahudilikte Kurban:
    Yahudi dininde kurban, temel ibadetlerden biridir. Eski Yahudilerin kurban inancı içinde insan kurbanları da vardı. Yani hayvan ve meyvelerin yanında insan da kurban ediliyordu. Bu âdet onların parçalanma zamanına kadar uzun süre devam etti. Kral Ahaz bile, kendi oğlunu ilahlara kurban etmişti. İlahlara kurban edilenler arasında Jephthah’ın kızı da vardı.(Prof Dr. Ahmet Çelebi, Mukayeseli Dinler Açısından Yahudilik, Çev. A.M. Büyükçınar. Ö.M Harman, sh.127)
İnsanları kurban etme keyfiyetine eski Yahudilerde, bazı özel hallerde rastlanmaktadır. Tarihi araştırmalara göre, eski Yahudiler yeni bir ev kurdukları zaman, insan kurban ederlerdi. Bunda güdülen gaye, ya yapıya ruhsal bir koruyucu, uyanık bir bekçi kazandırmak veya orada mülküne tecavüz edilmiş periyi yatıştırmaktı.( F. Challaye-Dinler Tarihi, Çev.: Samih Tiryakioğlu, Shf.127, “Ev temeline kurban kesip, kan akıtma âdetinden sakınılmalıdır.”)
Yine eski Yahudilerde, Rabbe insanlardan adak adanır ve kurban edilirdi insanlar arasından vakfedilen bir kimse için artık fidye verilmez mutlaka öldürülürdü.( Levilîler: 27-28)
    Daha sonra İlahlar, insanın tamamen kurban edilmesi yerine bir parçası ile yetindiler. Bu parça ise onlarda, insanın kurban edilmesine bir rumuz olarak kaldı. Tevrat’ta “…Oğullarının ilk doğanını bana vereceksin, kendi öküzlerin ve koyunların hakkında da böyle yapacaksın. Yedi gün anasıyla kalacak sekizinci gün onu bana vereceksin” (Çıkış: 22/29/30) denilmektedir. Burada görüldüğü gibi Yahudilerin, çocuklarını sekiz yaşında sünnet ettirmesi, sekizinci günü takdim edilen     insan kurbanını temsil etmektedir.
    Sünnetle beraber, hayvan kurban etme ve meyve takdim etme âdeti de devam etti.
    Kurbanların çeşitlerinde meydana gelen değişmeler, Yahudi düşüncesindeki ilah fikrinin değişmesi neticesidir. İnançlarına göre Yahova, önceleri kan dökmeyi seven bir tanrı, Yahudilik ise, korku ve kin diniydi. Günümüzde de bu hallerine şahit olmaktayız.
    Tanrının kin ve öfkesi ancak, akan kanla söndürülebilirdi. Yahudi düşüncesindeki ilah kavramı ilerleyince, tanrının iyi ve doğru bir tanrı olduğuna inandılar. (İnançlarına göre bu tanrı, hayvan ve meyvelerle yetindiği gibi, insanın kurban edilmesine karşılık da, sünnet olmayı istemekle yetinmeye başladı.( Prof Dr. Ahmet Çelebi Mukayeseli Dinler Açısından Yahudilik, Çev. A.M. Büyükçınar. Ö.M Harman, sh. 208/209)

    Kurban konusunda, Tevrat bize açık bir fikir vermemekle beraber, Levilîler’de şunlar yer almaktadır:
    Üç Kurban:
    1- Ola (Yakma Kurbanı),
    2- Shelan, pebak (kurban etinden yapılan yemekli kurban),
    3- Hattath (günah) ve Oshan (hata) kurbanı.( Ömer Budda, Sami Dinlerde Kurban, Daru’l Fünûn İlahiyat Fak. Mecmuası, İstanbul 1928, sayı: 8.)
    Tevrat’ta Kurban Kesme Vakti:
    İslam dininde olduğu gibi kurban kesimi, senede bir defa değildir. Tevrat’ta “Yılda üç kere bana bayram edeceksin” denir.(Çıkış: 23/14)
    Bu bayramların vakti ve özellikleri şöyledir:
    Mayasız Ekmek (Fısıh) Bayramında;Yahudilerde en meşhur kurban çeşidi “Fısıh” kurbanıdır. Fısıh, Yahudilerin Mısır’dan çıkışını sembolize etmek üzere Nisan ayında 7 gün süreyle kutlanılan bir bayramdır. Bu bayramda bir kuzunun kurban olarak kesilip yenilmesi âdettir. Fısıh kurbanı, bir yaşında erkek kuzu veya keçiden, sığırdan seçilir, Fısıh kurbanı ailevî bir mahiyet taşır, Sabaha kalan etler yakılır. Bu açıdan kuzunun büyüklüğü aile fertlerinin yiyeceği kadar olacaktır. Fısıh kurbanı güneş battığı zaman kesilir. Tevrat’a göre kumru ve güvercin gibi hayvanlar da kurban olarak takdim edilebilirdi. Ayrıca Yahudiler, etini yedikleri halde ineği kurban olarak kabul etmezler; karaca, geyik vs. av hayvanlarının da etlerini yerler ancak kurban olmalarını benimsemezler. Kurbân kesilirken, kesen kimsenin elini kurbanın başına koyması gerekir. Bu âdet Hz. Musa ve Harun’dan kalmıştır.( Çıkış 12/3-22; Tesniye 16/2-7.Levililer bab:4-5.Levililer 4/4,33, 8/14,24)
 Vaktiyle suç, hata, keffaret, şükran ve adak kurbanlarının etleri, genellikle Yahudi din adamları olan kâhinlere verilirdi. (Yrd. Doç. Dr. Ali Osman Ateş, Bütün Yönleriyle Asr-ı Saadet’te İslam, Beyan Yayınları: 2/282.)
    Fısıh bayramı, ilkbaharda gece ile gündüzün eşit olduğu zamanda yapılır. Fısıh bayramı Tevrat’ta şöyle anlatılır: “Birinci ayda, ayın 14. Gününde akşamüstü Rabb’in Fıshı’dır. Bu ayın 15. Günü Rabb’e mayasız ekmekler bayramıdır. Yedi gün mayasız ekmekler yiyeceksiniz; birinci günde mukaddes toplantınız olacak, hiçbir ağır iş yapmayacaksınız ve yedi gün Rabb’e, ateşle yakılan takdime arzedeceksiniz.” (Levilîler 23/5-8)
    Kapı eşiğine ve söğerine kurban kanı sürme âdeti, bizim de bazı yörelerimizde de gözükmektedir ki İslam’da yoktur. (Tahsin Feyizli, İslam’da ve Diğer İnanç Sistemlerinde Oruç-Kurban sh:95)
    “Kulak memelerine, kapı eşiğine ve alna kurban kanı sürmek kutsallaşma anlamına gelen Yahudi adetlerindendir. Maalesef Anadolu’nun bazı yörelerinde de vardır.”
    Kesilen kuzu veya oğlak bir yaşında olacaktır. Bu bayramda diğer bayramlarda olduğu gibi kuzu kaynatılmaz, kızartılır. Kurbanı aile reisi keser. Fısıh kurbanının kanı, evin kapısına ve eşiğine serpilir.( Çıkış: 12/9-10-11-14-15-19-20-21-22)
    Bu bayramda bir kuzu keserek kanını, kapının üst eşiğine ve iki söğesine sürmek, en eski zamandan beri İsrailoğulları arasında yaşayan bir adetti.
    İlk Mahsül Bayramında,
    Kipur Bayramında,
    Tevrat’ta Rabbe Kurban takdimi:
    “Yalnız Yehova’dan başka ilahlara kurban eden helak edilecektir”( Çıkış: 22/20)
    “Ve o gün çok kurbanlar kestiler ve sevindiler. Çünkü Allah, onları büyük sevinçle sevindirmiştir.”( Amos: 4/4)
    Kur’an-ı Kerim’de İsrail oğullarının sığır boğazlamasının emredildiğini şu ayet bildiriyor:
وَاِذْ قَالَ مُوسٰى لِقَوْمِه۪ٓ اِنَّ اللّٰهَ يَاْمُرُكُمْ اَنْ تَذْبَحُوا بَقَرَةًۜ قَالُوٓا اَتَتَّخِذُنَا هُزُوًاۜ قَالَ اَعُوذُ بِاللّٰهِ اَنْ اَكُونَ مِنَ الْجَاهِل۪ينَ ﴿67﴾ قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَۜ قَالَ اِنَّهُ يَقُولُ اِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا فَارِضٌ وَلَا بِكْرٌۜ عَوَانٌ بَيْنَ ذٰلِكَۜ فَافْعَلُوا مَا تُؤْمَرُونَ ﴿68﴾ قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا لَوْنُهَاۜ قَالَ اِنَّهُ يَقُولُ اِنَّهَا بَقَرَةٌ صَفْرَآءُۙ فَاقِعٌ لَوْنُهَا تَسُرُّ النَّاظِر۪ينَ ﴿69﴾
قَالُوا ادْعُ لَنَا رَبَّكَ يُبَيِّنْ لَنَا مَا هِيَۙ اِنَّ الْبَقَرَ تَشَابَهَ عَلَيْنَاۜ وَاِنَّآ اِنْ شَآءَ اللّٰهُ لَمُهْتَدُونَ ﴿70﴾ قَالَ اِنَّهُ يَقُولُ اِنَّهَا بَقَرَةٌ لَا ذَلُولٌ تُث۪يرُ الْاَرْضَ وَلَا تَسْقِي الْحَرْثَۚ مُسَلَّمَةٌ لَا شِيَةَ ف۪يهَاۜ قَالُوا الْـٰٔنَ جِئْتَ بِالْحَقِّۜ فَذَبَحُوهَا وَمَا كَادُوا يَفْعَلُونَ۟ ﴿71﴾
    “Musa, kavmine: Allah bir sığır kesmenizi emrediyor, demişti de: Bizimle alay mı ediyorsun? Demişlerdi. O da: Cahillerden olmaktan Allah’a sığınırım, demişti. «Bizim adımıza Rabbine dua et, bize onun ne olduğunu açıklasın» dediler. Musa, Allah (celle celâluhü) diyor ki: «O, ne yaşlı ne de körpe; ikisi arasında bir inek.» Size emredileni hemen yapın, dedi. Bu defa: Bizim için Rabbine dua et, bize onun rengini açıklasın, dediler. «O diyor ki: Sarı renkli, parlak tüylü, bakanların içini açan bir inektir» dedi.
    «(Ey Musa!) Bizim için, Rabbine dua et de onun nasıl bir sığır olduğunu bize açıklasın, nasıl bir inek keseceğimizi anlayamadık. Biz, inşallah emredileni yapma yolunu buluruz» dediler.
    (Musa) dedi ki: Allah şöyle buyuruyor: O, henüz boyunduruk altına alınmayan, yer sürmeyen, ekin sulamayan, serbest dolaşan (salma), renginde hiç alacası bulunmayan bir inektir. «İşte şimdi gerçeği anlattın» dediler ve bunun üzerine (onu bulup) kestiler, ama az kalsın kesmeyeceklerdi.”( Bakara Süresi 67-71)

    Hıristiyanlıkta Kurban:
    Genel manada Hıristiyanlıkta kurban, “verilen sözün tutulmadığı anlarda günah işlemiş sayılmamak için, Allah’a karşı bir şey yapmaya söz vermek” şeklinde telakki edilmiştir.( Dr. Osman Cilacı, İlahi Dinlerde Kurban, D.İ.B. Dergisi, c.18 sayı 5/291)
    Katolik mezhebinde ise Hz. İsa’ya verilen bir isimdir.( Meydan Larousse, İst. 1973, c.7/646)
    Hıristiyan Araplarda kurbân; “Kuddas” yani; Hıristiyanların âyin esnasında yedikleri, şaraba batırılmış ekmek manasına gelmektedir.( İslam Ans. C.6/1014)
    Diğer taraftan Hıristiyanlığa göre Hz. İsa, Hz. Adem’in cennetten çıkarılması sonucu yüklenmiş olduğu ve bütün insanlığa intikal eden günaha karşılık babası (!) tarafından haç üzerinde feda edilmiştir.
    Böylece onun ruhunu temsil edişi, bütün insanlığın, geçmiş büyük günahına karşı kefaret sayılmış ve bütün insanları günahtan kurtarmıştı.(Tahsin Feyizli, İslam’da ve Diğer İnanç Sistemlerinde Oruç-Kurban sh:114)
    Hıristiyanların kesin inancına göre İsus Hristus (İsa Mesih) gerçekten Haç üzerinde ölmüş ve kendisini kanlı bir şekilde Allah’a sunmuştur. İsa Mesih’in kurbanlığı ile artık kurbanlık bitmiştir. Ve her ne şekilde olursa olsun tekrar edilemez.( Bkz. Immanuel s.218)
    Hz. İsa’nın Haç üzerinde kurban edilmesi Kur’an-ı Kerim tarafından şiddetle reddedilir.
    Bu Hususta Rabbimiz (tebârake ve teâlâ) şöyle buyurmaktadır:
وَقَوْلِهِمْ اِنَّا قَتَلْنَا الْمَس۪يحَ ع۪يسَى ابْنَ مَرْيَمَ رَسُولَ اللّٰهِۚ وَمَا قَتَلُوهُ وَمَا صَلَبُوهُ وَلٰكِنْ شُبِّهَ لَهُمْۜ وَاِنَّ الَّذ۪ينَ اخْتَلَفُوا ف۪يهِ لَف۪ي شَكٍّ مِنْهُۜ مَا لَهُمْ بِه۪ مِنْ عِلْمٍ اِلَّا اتِّبَاعَ الظَّنِّۚ وَمَا قَتَلُوهُ يَق۪ينًاۙ ﴿157﴾ بَلْ رَفَعَهُ اللّٰهُ اِلَيْهِۜ وَكَانَ اللّٰهُ عَز۪يزًا حَك۪يمًا ﴿158﴾
    “Ve «Allah elçisi Meryem oğlu İsa’yı öldürdük» demeleri yüzünden (onları lânetledik). Halbuki onu ne öldürdüler, ne de astılar; fakat (öldürdükleri) onlara İsa gibi gösterildi. Onun hakkında ihtilâfa düşenler bundan dolayı tam bir kararsızlık içindedirler; bu hususta zanna uymak dışında hiçbir (sağlam) bilgileri yoktur ve kesin olarak onu öldürmediler.
    Bilâkis Allah onu (İsa’yı) kendi nezdine kaldırmıştır. Allah izzet ve hikmet sahibidir.”( Nisa Suresi: 157-158)
    Allah’u Teâlâ Nuh (aleyhi’s-selam)ı tufandan, İbrahim (aleyhi’s-selam)’ı ateşten, Musa (aleyhi’s-selam)’ı Firavun’dan, Muhammed Mustafa’yı (s.a.v.) müşriklerin tuzağından koruyup kurtardığı gibi İsa (aleyhi’s-selam)’ı da, onu öldürmek isteyen Yahudilerin elinden kurtarmış, Hz. İsa’ya ihanet ederek bulunduğu yeri askerlere gösteren kişiyi Hz. İsa’ya benzeterek öldürtmüştür.
Onları reddeden başka bir âyeti kerimede şöyledir:
قُلْ اَغَيْرَ اللّٰهِ اَبْغ۪ي رَبًّا وَهُوَ رَبُّ كُلِّ شَيْءٍۜ وَلَا تَكْسِبُ كُلُّ نَفْسٍ اِلَّا عَلَيْهَاۚ وَلَا تَزِرُ وَازِرَةٌ وِزْرَ اُخْرٰىۚ ثُمَّ اِلٰى رَبِّكُمْ مَرْجِعُكُمْ فَيُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ ف۪يهِ تَخْتَلِفُونَ ﴿164﴾
    “…..Hiçbir suçlu başkasının suçunu yüklenmez.” (Enam Suresi, 164)
    Yani kimse diğerinin günahını yüklenmez.
    Bu ayetler gösteriyor ki, Hz. İsa(a.s)’nın, Hz. Adem(a.s)’in işlediği hatayı affettirme salahiyetinde olmadığı gibi, kendini kurban etme durumu da olmamıştır.
Hz. Nuh (aleyhi’s-selam)’ın Kurbanı:Nuh (aleyhi’s-selam)’da Tufan’dan sonra, sağ kaldığı için Allah’a (c.c.) şükür olarak bir kurban kesmişti.( Dinler Tarihi Ans. C.1/8)

    Ebubekir TANRIKULU Hoca
    Kadiriyye-i Halisiyye-i Hayriyyenin
    Hadimül Fukarası