H.Z. Hacer R.Anha

   HZ. İBRAHİM'İN (A.S.) EŞİ HZ.HACER KİMDİR? HAYATI, TESLİMİYETİ, VEFATI

    Firavunun Mısır sarayındaki kölelikten, Allah’ın Mekke’deki evinde Oğlu İsmail(a.s)la Mahşer sabahına kadar misafir olacak olan, Ululazm peygamberlerden Hz. İbrahim(a.s)ın cennetlik hanımı Peygamber (s.a.v) Efendimizin Büyük Ninesi, Tevekkül ve Sabır Abidesi Bir Muhacir:Teslimiyetin edebin timsali, Müminlerin annesi...

    Bu kadın, köle iken firavun tarafından, Hz. İbrahim veya bir diğer rivayete göre İbrahim(a.s)’in karısı Hz.Sara’ya cariye olarak hediye edilmeye layık nitelikte vasıflara sahip bir kadındır.    

    Bu kadın öyle üstün vasfa sahiptir ki, köle ve siyah derili bir kadın olduğu halde, Hz. İbrahim(a.s)’in karısı Sara’nın, bir peygambere eş olarak kendi eliyle sunduğu bir kadındır.      

    Bu kadın öyle bir kadındır ki, hamile kalması ve çocuk doğurması bile kıskanılacak nitelikte bir kadındır.

    Bu kadın öyle üstün vasıflara sahip bir kadındır ki, bir resul tarafından bir küçük bebek ya da bir başka rivayete göre küçük bir çocukla tek başına yaşama elverişsiz bir mahalde bırakılabilecek kadar güçlü bir kadındır.

    Bu kadın öyle bir kadındır ki, bir bebekle bırakıldığı meskûn mahalde, bir peygamberi yetiştiren, bir medeniyetin temellerini kuran vasıflarda bir kadındır.

    Hz. Hacer; Firavun için değerli bir köle; Hz. İbrahim’in karısı Sara için ideal bir kuma; peygamber İbrahim için itaatkâr bir sahabe ve sadık bir eş; Hz. İsmail için “bulunmaz” bir anne; Allah için ona muti bir kul; İnananlar için kıyamete dek muhteşem bir abide ve örnekliktir.

    Hz. Hacer, bütün bu üstün vasıflarına rağmen, inananların, kendisine hak ettiği kadar ilgi göstermediği dolayısı ile örnekliğinin yeteri kadar değerlendirilemediği bir abide insandır. 

    Hz. Hacer, köle olduğu için Hz. İbrahim’in karısı Sara tarafından dışlanan ve Tevrat ifadelerine göre büyük eziyetler yapılan; ancak iyi irdelendiğinde dışlanmasına rağmen hanımına karşı sebat eden ve ıssız Mekke’ye bırakıldığında Allah’a tevekkül ederek, oğlu için gerekli gayreti sarf etmeyi de bırakmayan yüce bir insan, büyük bir muvahhidedir. Hz. Hacer; fani dünyadaki itilip kakılmalara rağmen; kıyamete kadar baki kalacak Kâbe içeresinde “Allah’ın evinde” ebedi istiratgâhına tevdi edilerek onurların yükseğine ulaşmıştır.

    Arap ve köle olduğu için Yahudiler tarafından dışlanarak yeterli ilgiyi zaten göremeyen Hz. Hacer ve onun oğlunun Allah nezdindeki yerlerinin zahiri olarak çok âlâ olduğu muhakkaktır. Bu yüzden İsmail(a.s) bir resul; Hz. Hacer(r.anha) Beytullahın konuğu olmuştur.

    Hz. Hacer: Siyahî bir cariye aynı zamanda karakteri güçlü ve iffetli bir kadın.Firavunun sarayında yaşıyordu. İbrahim (a.s) peygambere bir gün eş olacağından habersiz hayatına devam ediyordu. Bir gün Allah (c.c.), Hz. İbrahim ve Sâre annemizin yollarını Mısır’a düşürdü. Oradan da bir vesileyle Saray’a ulaştı yolları.

    Allah (c.c.), Hz. İbrahim (a.s), Hz. Sâre annemiz ve Hz. Hacer annemizin hayatlarını burada kesiştirdi. Firavun; Hz. Hacer annemizi, Hz. Sâre annemize cariye olarak hediye etti.

    Allah’ın hikmetinden kim sorgu sual edebilirdi ki. Allah (c.c.), hediyelerin en güzelini hangi yolla sahiplerine ulaştıracağını kim bilebilirdi ki. Hacer annemizde, İbrahim (a.s) için çok güzel bir hediyeydi.

    Ama her nimet şükür isterdi. Şükrün ardından gelecek musibetlere de sabır gerekirdi. Hayata bunun için gelmiştik. Teslimiyeti öğrenmemiz gerekiyordu. Teslimiyeti öğrenmekte, güllük gülistanlık içinde değil; ayrılıkların baş gösterdiği anlarda, kovulmaların başladığı zamanlarda, yalnızlığımızı hissederek için için ağlayarak secdelere kapandığımız zamanlarda olabilirdi.

    Hz. Hacer’in Kimliği

    Kur’an’ı Kerim ayetlerinde ismi ve vasıfları yer almayan Hz. Hacer(r.anha)validemiz; elimizdeki en eski dini ve tarihi kaynaklardan biri olan Tevrat’ın Tekvin kitabında anlatılanlara göre; Mısırlı bir Arap ve aynı zamanda Hz. İbrahim(a.s)’in karısı Sara’nın cariyesidir. “Ve Saray’ın bir cariyesi, bir Mısırlı, vardı ve onun adı “Hagar”dı” İbranice adı “Hagar” olan bu cariyenin ismi Arapçaya Hacer olarak geçmiştir.

    Ünlü müfessir ve İslam tarihçisi Taberî, “Tarih el-Rusül ve’l-Mülûk” “Peygamberler ve hükümdarlar tarihi” eserinin İsmail(a.s)ile ilgili bölümünde Hz. Hacer validemiz hakkında şöyle der: “O: İsmail’in annesi Hacer Mısırlı idi.”( Taberî; Milletler ve hükümdarlar tarihi; M.E. B yayınları; tercüme Zâkir Kadiri Ugan-Ahmet Temir; İstanbul 1991; c.1; s.334)

    İbn-i Hişam, Siretü’n – Nebeviyye Li-İbn-i Hişam adlı eserinde Hz. Hacer hakkında şunları kaydetmektedir. “Araplar Hâcer ve Âcer derler. Böylece elifi ha’nın yerine getirirler. Nitekim hareke’l-mâe ve erâke’l-mae derler. Herâke ve erâke, suyu akıttı demektir. Hacer Mısır halkındandır.”

    “İbn-i Lehia dedi ki: İsmail’in anası Hacer, Ümm-ü Arab’dandır. Burası Mısır’dan Feremâ’nın önünde bir köydür.”( İbn-i Hişam; İslam tarihi Siret-i İbn-i Hişam tercemesi; Tercüme Hasan Ege; Kahraman yayınları; İstanbul 1985; c.1; s.40)

    Mevdudi, “Tarih boyunca tevhid mücadelesi ve Hz. Peygamberin hayatı” adlı eserinde Hz. Hacer’in doğum yeri hakkında şunları kaydetmektedir. ”Hz. Hacer, Ümmül Arab veya Ümmül Arik adlı bölgede doğmuştu. Ümmül Arab, Mısır’ın doğusunda Akdeniz kıyısından üç kilometre uzaklıktaki Farmâ veya Ettîne’ye yakın bir yerdi ve Firavun’un zamanında burada bir kale de vardı. Bugün bu bölgeye Tellul Farmâ denilir.”( Mevdudi; Tarih boyunca tevhid mücadelesi ve Hz. Peygamberin hayatı; Tercüme Ahmet Asrar; Pınar yayınları; İstanbul 1983; c.1; s.39 )

    İbn-i Kesir'de Hz. Hacer'in nesebi ile ilgili ilginç bir bilgi geçmektedir. Amr b. As(r.a), Mısır fethi için Mısır'a gittiğinde Mısır'in ileri gelenlerine Hz. Hacer'den dolayı akraba olduğunu beyan eder. Onlar da Hz. Hacer'in nesebini şöyle sayarlar: "Hacer, bizim tanınmış ve şerefli bir mensubumuzdu. Hükümdarımızın kızıydı. Menef halkındandı. Meneflilerin hükümdarı Fe'dil'di. Aynüşşemsliler onlara saldırdılar. Onları öldürüp mallarını yağmaladılar. Hükümdarları ve halkları yerlerinden sürgün edildiler. Bu sebeple Hacer, İbrahim peygamberin eline geçti. İbrahim peygambere: "Merhaba, ehlen ve sehlen" deriz.(İbn Kesîr, El Bıdaye Ve'n-Nihaye, Çağrı Yayınları: 7/162-167.)

    T.D.V İslam ansiklopedisi, Hacer maddesinde, Hacer hakkında şu bilgiler verilmektedir. “İbranice’de “Hagar” olarak geçen Hâcer kelimesinin anlamı “Kaçma, kaçış”tır. Grekçe’de Agar, Arapça’da hem Âcer hem de Hâcer şeklinde yer almaktadır. Bütün Buhârî nüshalarında Âcer diye kaydedilen kelime Hâcer olarak meşhur olmuştur. Arapça olmayan Âcer’in kökü bilinmemektedir. Hâcer ise “terk etmek, hicret etme; şirk’ten uzaklaşmak; emsalinden üstün olmak” manalarına gelen “Hecr” köküne ait olabileceği gibi Güney Arabistan’da bir yerleşim merkezi olan Hecer’le de alakalı olabileceği düşünülmektedir.”( T.D.V İslam ansiklopedisi; İstanbul 1996; c.14; s.432)

    Bütün bu rivayetler neticesinde; Hz. Hacer’in; Mısırlı ve Arap kökenli bir kadın olduğunu anlamaktayız. Hayatında gerçekleşen üç hicrete istinaden; Arapça Hacer kelimesinin anlamı ile müsemma olan ismi, onun gerçekleştirdiği hicretleri çağrıştırdığı muhakkaktır. Peki, Mısırlı Arap bir köle olan Hz. Hacer nasıl oldu da Mısır’dan, İbrani kökenli Hz. İbrahim’in yanına, Kenan’a eş olarak geldi şimdi bu ayrıntı üzerinde duralım.

    Hz. Hacer’in Birinci Hicreti: Mısır’dan Kenan’a Yolculuk

    Hz. İbrahim(a.s)'in dâvetine icabet etmeyen ve kendisini ateşe atan Nemrud'un kavmi ile birlikte helâk edilmesinden sonra, İbrahim(a.s)ve eşi Sare kendilerine tabi olan az sayıdaki mü’min kafilesiyle Ken‘ân diyarında (Filistin) kıtlık olunca bir süre kalmak için yola çıkmış, bazı bölgeleri geçtikten sonra Mısır'a gitmişlerdir. Ancak burada da zulmüyle meşhur Firavun hüküm sürmektedir. Firavun, Hz. İbrahim(a.s) ve yanında güzelliği ile meşhur hanımı Sare'nin olduğunu haber alır almaz Sare'yi sarayına aldırmış ve haremine almak istemiştir. Ancak, Cenâb-ı Hak tarafından korunan Sare'ye hiçbir şey yapamamış ve kendisini serbest bırakmak zorunda kalmıştır. Firavun, Sara’yı sarayına aldırdığı sırada, Hz. İbrahim(a.s)'e bazı hediyelerle birlikte Hacer'i de göndermiştir.

    Hakkında en sahih addedebileceğimiz bilgiyi bulduğumuz, Tevrat’ın Tekvin kitabının yirminci babında; Hz. İbrahim’in Mısır ziyareti esnasında Mısır yöneticisi Abimelek ile yaşadığı olaylar anlatılırken Hz. Hacer’in, İbrahim(a.s) ile karşılaşması anlatılmaktadır. Tevrat’ta anlatılan bu olayda İbrahim Mısır’a girince Karısı Sara’yı kardeşi olarak tanıtır. Fakat Mısır kralı Abimelek, İbrahim’(a.s)in karısı Sara’yı beğenir ve onunla evlenmek ister.Cenab-ı Hak(Yehova), Abimelek’i rüyasında uyararak, Sara’nın İbrahim’(a.s)in karısı olduğunu, onu derhal bırakmasını, aksi halde şiddetle cezalandıracağını bildirir. Bunun üzerine Abimelek Sara’yı bırakır. “Abimelek İbrahim'e karısı Sara'yı geri verdi. Bunun yanı sıra ona davar, sığır, köleler, cariyeler de verdi.” “İbrahim'e, "İşte ülkem önünde, nereye istersen oraya yerleş" dedi.”( Kitab-ı Mukaddes; Tekvin; Bab20 / 14–15)

    Taberî ise, Mısır kralının, Hz. Hacer’i, Hz. İbrahim’in hanımı Sara’ya cariye olarak verdiğini belirtmektedir. “Sara’yı katından çıkardı, ona Hacer’i armağan etti. Sara, Hacer ile birlikte İbrahim’in yanına döndü.”( Taberî; Milletler ve hükümdarlar tarihi; M.E. B yayınları; tercüme Zâkir Kadiri Ugan-Ahmet Temir; İstanbul 1991; c.1; s.334)

    Muhammed Hamidullah, İslâm peygamberi adlı eserinde, Hz. Hacer hakkında şu malûmatı kaydetmiştir: “Buhârî’de kayıtlı olduğuna göre (60/11), Firavun Hâcer’i, Sâre’nin hizmetine tahsis etmişti (:ahdemehâ). Ayrıca bak Tevrat, Tekvin 16/1; burada “Mısırlı hizmetçi” deyimi geçmektedir. Buna bakarak onun bir köle (:cariye) olduğu sonucuna varmak gelmez. Türkçe Tevrat tercümesinde ise (Kitabı Mukaddes şirketi, İstanbul 1949): ““Ve Saray’ın bir cariyesi, bir Mısırlı, vardı ve onun adı Hacar’dı (Hâcer) şeklinde alınmıştır. Zira en ileri gelen Yahudi din adamı olan Solomon b. Isaac de Troves ( 1040–1105)’in Pentatök (Tevrat) şerhinde şunları okumaktayız.   (Tekvin 16/1) “Hâcer firavun’un kızıydı. (İbrahim’in zevcesi) Sâre’nin fevkaladeliklerini gösteren mucizeleri müşahede ettiğinde o şöyle demişti: “Bir diğer evde ev sahibeliği yapacağına (İbrahim’in) şu evinde kızımın hizmetçilik etmesi çok daha iyidir. Ayrıca işaret edelim ki, bir köle kadın (Cariye) olsa bile, o İbrahim’e değil Sâre’ye aitti. Talmud hukukuna göre İbrahim peygamber için yegâne çare, onu kendisine zevce olarak almasıydı ki bu da ancak “cariyenin sahibesi” Sare’nin müsaadesine tabi bir imkândı; burada onu bir odalık olarak alması söz konusu olamaz. Gerçekten de Tevrat’ta, Sâre’nin onu hediye ettiğine dair bir kayda rastlanmamaktadır. Hattâ, Çıkış 16/3’de: “....ve onu kocası İbrahim’e karısı olmak üzere verdi” denmektedir.”( Muhammed Hamidullah; İslâm peygamberi; Tercüme Salih Tuğ;  İrfan yayınevi;İstanbul 1980; c.1; s.30)

    Hz. Hacer hakkındaki tarihsel bilgi ve yorumların toplamından şu sonuçlar çıkmaktadır:

    a-Hz. Hacer, Mısır’da yaşayan Kıptî kökenli bir kadındır;

    b-Hz. Hacer,  Firavun’un sarayında yaşamaktaydı;

    c-Hz.Hacer,  Mısırda iken firavun’un kölesi bir kadındı;

    d-Hz.Hacer,  Mısırda iken Firavun’un kızıydı;

    e-Hz. Hacer, Firavun tarafından Hz. İbrahim’e köle olarak verilmiştir;

    f-Hz. Hacer, Firavun tarafından Sare’ye köle olarak verilmiştir;

    Peygamber İsmail(a.s)in annesi Hz.Hacer, Mısırlı bir cariyedir. Firavun tarafından; Tevrat’taki iki çelişkili rivayete göre Hz. İbrahim veya karısı Sara’ya hediye olarak verilmiştir.

    Ebû Hüreyre(r.a)’den nakledilen bir hadiste Peygamber(s.a.v)Efendimiz, İbrâhim(a.s)’in eşi Sâre ile birlikte zalim bir hükümdarın hüküm sürdüğü bir şehre geldiklerini, hükümdarın Sâre’ye göz koyduğunu, fakat Allah’ın onu koruduğunu, sonunda da bu melikin Sâre ile birlikte Hâcer’i de kendisine vererek geri gönderdiğini bildirmektedir.(Buhârî, “Büyûʿ”, 100; “Hibe”, 28, 36)

    Diğer taraftan Resûl-i Ekrem(s.a.v) şöyle buyurmuştur: “Mısır’ı fethettiğinizde halkına iyi davranın; çünkü onlara karşı ahdimiz ve onların bizimle akrabalığı vardır”(Müsned, V, 174; Müslim, “Feżâʾilü’ṣ-ṣaḥâbe”, 227).

    Sâre ile evlenen İbrâhim(a.s)’in uzun süre çocuğu olmamıştı. Bundan dolayı zaman zaman Allah’a yalvarmış ve,“Rabbim bana sâlihlerden olacak bir evlât ver!” (Sâffât Suresi,100) şeklinde dua etmiştir. 

    Hz. Hacer’in Kenan Diyarındaki Yeni Yaşamı

    Mısır’dan yeğeni Hz. Lut(a.s) dâhil olmak üzere ehli ile birlikte dönüş yolculuğuna çıkan Hz. İbrahim(a.s) yolda Hz. Lut(a.s) ile ayrılır. Lut(a.s) Sodom ve Gomora bölgesinde resul olarak görevlendirilmiştir. Bundan dolayı görev yerine doğru yola çıkar. Hz. İbrahim(a.s) ve kafilesi Kenan diyarının Şekem adı verilen Bugünkü Filistinin Nablus şehrinin bulunduğu mevkie gelerek burada yerleşirler. “Avram, karısı ve sahip olduğu her şeyle birlikte Mısır'dan ayrılıp Negev'e doğru gitti. Lut da onunla birlikteydi.” “Lut kendine Şeria Ovası'nın tümünü seçti ve doğuya doğru göçtü. Birbirlerinden ayrıldılar.” “Avram Kenan topraklarında kaldı. Lut ovadaki kentlerin arasına yerleşti. Sodom'a yakın bir yere çadır kurdu.”

    Hz. İbrahim(a.s) gibi Ulu’l Azm bir peygamber çocuk isteği ve hasreti her an yüreğinde olmasına karşın -Buna Zekeriya peygamberi de dâhil edebiliriz- çocuk sahibi olmak için Allah’a sığınmaktan başka gayret göstermemiştir. Fizyolojik durumu da müsait olmasına rağmen -İbrahim peygamber kısır değildi- ilerlemiş yaşına -seksen altı- kadar başka bir kadınla evlenmeyi düşünmemiştir. Kısır olan Sara’yı, ne gençlik döneminde ve ne de yaşlılık döneminde onun verimsiz  -Hem kısır hem doğurganlık dönemi bitmiş yaşlı bir kadın- fizyolojik durumunu bahane ederek çocuk sahibi olmak için doğurgan olan bir kadınla evlenmek istememiştir.

    Sâre kocasının evlât hasreti çekmesine üzülmüş ve ona Mısır’dan getirdiği câriyesi Hâcer’i ikinci eş olarak takdim etmiştir. Hacer, Hz.İbrahim ile evlendikten sonra, Cenâb-ı Hak onlara Hazreti İsmail'i ihsan etmiştir. Ancak yıllarca evlât hasretiyle yanıp tutuşan Sare, Hacer'i kıskanmaya ve çekememeye başlamıştır. Hz. İbrahim'e bir evlât verememiş olması kendisini son derece üzmektedir. Hacer'i uzaklaştırmanın yollarını aramaya başlamıştır. Nihayet Hz. İbrahim'den onları başka bir yere götürmesini istemiştir. Hz. İbrahim bir süre tereddüt geçirmiş, ancak Cenâb-ı Hak da vahiy yoluyla izin verince Hacer ve oğlu İsmail'i alan Hz. İbrahim, eşi ve çocuğunu Mekke yakınlarına götürmüştür. Onları Kâbe'nin bulunduğu yere, Zemzem kuyusunun yakınındaki bir ağacın yanına bırakmıştır. Issız yerde, bir miktar su ve biraz hurma bırakarak yanlarından ayrılmıştır.

    Cenab-ı Hak hem Sara validemize hem de İbrahim(a.s)a 100 yaşındayken Hz. İshak(a.s)Vmüjdeleyerek evlat hasretliğini gidermiştir.

    Enbüyük imtihandan şüphesiz Allah’ın elçileri peygamberler geçmiştir. Bunlardan biriside İbrahim(a.s)dır yaşının ilerlemesine rağmen hep evlat hasreti çekmiş ve Allah’u Azimüşşana teslim olmuştu."İhtiyar halimde bana İsmail'i ve İshak'ı lütfeden Allah'a hamdolsun! Şüphesiz Rabbim duayı işitendir."Diyordu.( İbrahim suresi, 39)

    Her şeye rağmen Hz. İbrahim(a.s); ne Sara’dan ne çocuk isteğinden vazgeçmemiştir. Hz. İbrahim(a.s)’in bu sabrı hem Sara’ya doğurma mucizesi verilmesine hem İbrahim(a.s)’e İsmail(a.s)’in ve İshak(a.s)’ın ihsan edilmesine vesile olduğu görülmektedir. 

    İkinci ayrıntı ise; Hz. Hacer(r.anha), Hz. İbrahim(a.s)’le çocuk yapabilecek veya Hz. İbrahim(a.s)’in çocuğunu doğurabilecek vasıflara sahip görülen bir cariyedir. Bunun alametlerinden bir tanesi üzerinde Taberi, ilginç bir rivayette bulunmaktadır. Hz. Sara’nın, Hz. Hacer’i teklif etmesini Taberi; Hacer’in çok güzel bir kadın olması sebebiyle diye yorumlamaktadır. “Hacer güzel endamlı bir cariye idi. Sara onu İbrahim’e bağışlayarak; ben onun güzel bir kadın olduğunu görüyorum, onu al, Allah’ın sana evlat vermesi ümit olunur, dedi.” Ayrıca, Tevrat tefsirlerinde yer alan, Hz. Hacer’in Firavunun kızı olduğu yorumlarına binaen; Hacer’in soylu bir kadın olmasından dolayı, Hz. Sara tarafından kocasına önerildiği de yorumlanmaktadır. “Firavun, sarayında Sare’ye gösterilen hürmeti görünce,” Kızım başkasının evinde hanımefendi olacağına bu sarayda hizmetçi olsun” diyerek kızı Hacer’i Sare’ye verir.”( T.D.V İslam ansiklopedisi; İstanbul 1996; c.14; s.432)

    Üçüncü ayrıntı ise Gerek Sara gerekse Hz. İbrahim, evlenip çocuk sahibi olma isteklerinde tercih ettikleri kadının yani Hz. Hacer’in Arap asıllı olmasında ön yargılı değildirler ve bu hususta hiç bir endişe duymamaktadırlar. Yani evlilik ve çocuk nesebi ile ilgili ırkçı, kavmiyetçi kaygılar taşımadıkları, Hz. Hacer’i tamamen fiziksel ve ahlaki olarak yeterli gördüklerinden tercih ettikleri anlaşılmaktadır.

    Tevrat Hz. Hacer ile Hz. İbrahim’in münasebetini ve sonrasını şöyle anlatmaktadır. “Ve Hacar’ın yanına girdi ve o gebe kaldı ve gebe kaldığını görünce, kendi hanımı(Sara) gözünde küçüldü.” “Fakat Abram (İbrahim) Saraya dedi; İşte, cariyen senin elindedir; gözünde iyi olanı yap”

    Hz. Hacer’in Hamile Kalmasından Sonraki Çilesi ve İkinci Hicreti

    Tevrat’a göre; Hacer’in gebe kalması, Hz. İbrahim’in Sara’ya ilgisini azaltınca, karısı Sara bu durumdan hoşlanmaz ve Hacer’i kıskanmaya başlar. Hz. İbrahim, gelinen mevcut durumun karısı Sara’nın vesilesiyle olduğunu takdir etmesinden dolayı, ona bir minnet borcu olarak, cariyesi Hacer’e davranışlarında karşıt bir tutum almaz. Hacer hakkındaki kararı, karısı Sara’ya bırakır.

    Sara’nın kendi isteği ve eliyle cariyesi Hacer ile kocası İbrahim’i evlendirmesine rağmen, Hacer’in hamile kalması ile birlikte onun Hz. İbrahim nezdinde oluşan çekici durumundan hoşnut olmaz. Sara’da oluşan kıskançlık boyutlarının çok büyük olduğu, bu yüzden Sara’nın, Hacer’e büyük eziyetler ettiği, Tevrat metinlerinde anlatılmaktadır.

    İbranice “İshmael” “Allah işitti” manasına gelmektedir. Arapçaya, İsmail olarak geçen bu ismin, Hz. İsmail(a.s)’in annesi Hacer’e, melek yoluyla bildirildiği, ona binaen Hz. İbrahim(a.s) tarafından konulduğu Tevrat metinlerinde anlatılmaktadır. Yine Tevrat’ta, İsmail’in isminin konulmasının bile, anası Hacer’in, hanımı Sara’nın kıskançlık krizinin bir neticesi olarak çektiği çileden kurtulmak için Allah’a yakarışları sebebiyle olduğu anlatılmaktadır.“ve onun adını “İshmael” (İsmail) koyacaksın. Çünkü Rabbin, sana olan cefayı işitti.”

    “Ve Hacar Abrama bir oğul doğurdu ve Abram Hagar’ın doğurduğu oğlun adını “İshmael” İsmail koydu… Abram seksen altı yaşında idi.”

    Hz. Hacer’in Sara ile olan anlaşmazlığına dayanan çilesi oğlu İsmail’in doğmasından sonra da bitmez. 

    Hz. Hacer ve Hz. İsmail’in, Tevrat’ta yer alan bu zorunlu hicretleri, Beer-Şheva çölüne olduğu ifade edildiği halde; İslam kaynaklarında bu rota farklı verilmektedir. Hadis, Siyer ve Tefsir kitaplarında; Kenan’dan itibaren başlayan Hz. İsmail(a.s) ve annesi Hacer’in yurtlarından hicret etme bölümü, Tevrat’taki metnin geneline uygun bir varyantla, ancak Beer-Şheva çölüne değil; Kenan’dan direkt olarak Mekke’ye olduğu anlatılmaktadır. Üstelik Hz. İsmail(a.s) on dört yaşında değil, henüz emzikli bir çağda olarak rivayet edilmektedir.  

    Hz. Hacer’in Üçüncü Hicreti: Mekke’ye Hicret

    Kur’an ve İslam kaynaklarındaki Mekke’ye hicret ile Tevrat’taki Beer-Şheva hicreti arasındaki bu anlatım kopukluğunu şu şekilde yorumlamak mümkün gözükmektedir. Sara’nın kıskançlığı ile ortaya çıkan Kenan’daki aile içi tatsız durum, Hz. Hacer ile Hz. İsmail’in Beer- Şheva’ya gitmeleri ile giderilir. Hz. İbrahim daha sonra Allah’ın emri ile Beer-Şheva’ya giderek oğlu İsmail’i ve anası Hacer’i alarak, Mekke’ye gider ve onları orada iskân eder. İşte bu aşamadan itibaren Kur’an Mekke ikametini anlatmaya başlar. Beer-Şheva’dan Mekke’ye yapılan bu hicret; Hz. İsmail’in çocukluk yaşamındaki ikinci; ana karnındaki Mısır yolu üzerindeki, Kadeş ile Bered arasında mevkie hicreti de dâhil edersek üçüncü;  Hz. Hacer’in ise dördüncü hicreti olmuş olur.

    Kur’an, Hz. Hacer ile Hz. İsmail’in Kenan’dan Mekke’ye olan yolculuklarından açıkça bahsetmemiş olsa da Hz. İbrahim’in Mekke’ye, ehli ile beraber gelerek onları burada iskân ettiğini belirtmektedir.

    "Ey Rabbimiz! Ey sahibimiz! Namazı dosdoğru kılmaları için ben, neslimden bir kısmını senin Beyt-i Harem'inin (Kâbe'nin) yanında, ziraat yapılmayan bir vadiye yerleştirdim. Artık sen de insanlardan bir kısmının gönüllerini onlara meyledici kıl ve meyvelerden bunlara rızık ver! Umulur ki bu nimetlere şükrederler.”( İbrahim suresi, 37)

    Tevrat ile Kur’an arasındaki Mekke’ye hicret ile ilgili anlatım kopukluğunun; Tevrat metinlerinde yapılan tahrifatlar sonucudur. Hz. Hacer ile Hz İsmail’in Beer-Şheva’ya hicretinden sonra bu ana oğul hakkında Tevrat’tan haber kesilir. Ne Mekke’ye hicretten ne İsmail’in resullüğünden bahsedilir. Resullüğünden bahsedilmemesini bir kenara bırakalım; Hz. İsmail hakkında Tevrat metinlerinde defalarca onun neslinin çoğaltılacağı, soyunun sayılamayacak kadar çok olacağı belirtildiği halde, Hz. İsmail(a.s)adeta yok sayılarak unutulmaktadır. 

     Kur’an’ı Kerim’de, Kenan’dan Mekke’ye hicretin son aşaması olan Mekke’ye ikamet safhası ile Hz. İsmail(a.s) ve Hz. Hacer’in Mekke’deki yaşamları anlatılmaya başlanır. 

    “Mücahid’den rivayet olunduğuna göre; “İbrahim aleyhisselam’a Beytullah’ın yeri hazırlandığı vakit, Şam’dan oraya gelmek için yola çıktı; oğlu İsmail ve İsmail’in annesi Hz. Hacer de beraberinde bulunuyorlardı. (İsmail (a.s)Çağrı yayınları; İstanbul 1980; s.43)

    Tevrat’taki Hz. İsmail ve Hz. Hacer’in hicret anlatımlarının aksine Kur’an, Hz. İbrahim, İsmail ve Hacer üçlüsünün gerçekleştirdikleri hicret ve Mekke’ye iskân eyleminin şuurlu olarak, Allah’ın yönlendirmesi ile oluştuğunu Şu ayeti Kerime’de anlatmaktadır. “Namazı dosdoğru kılmaları için ben, neslimden bir kısmını senin Beyt-i Harem'inin (Kâbe'nin) yanında, ziraat yapılmayan bir vadiye yerleştirdim.”( İbrahim suresi, 37)

    Kur’an’daki, “namazı dosdoğru kılmaları için” ifadesi, Tevrat’ta anlatılan, Hz. İbrahim’in karısı Sara’nın kıskançlık kaprislerine dayalı olarak sırf onun kıskançlığını gidermek için, Kenan diyarından “Beer-Sheva’ya” veya Mekke’ye hicret edilmiş anlatımını nakletmektedir.

    Ebû Hüreyre(r.a)’den nakledilen bir hadiste Peygamber(s.a.v)Efendimiz, İbrâhim(a.s)’in eşi Sâre ile birlikte zalim bir hükümdarın hüküm sürdüğü bir şehre geldiklerini, hükümdarın Sâre’ye göz koyduğunu, fakat Allah’ın onu koruduğunu, sonunda da bu melikin Sâre ile birlikte Hâcer’i de kendisine vererek geri gönderdiğini bildirmektedir.(Buhârî, “Büyûʿ”, 100; “Hibe”, 28, 36)

    Diğer taraftan Resûl-i Ekrem(s.a.v) şöyle buyurmuştur: “Mısır’ı fethettiğinizde halkına iyi davranın; çünkü onlara karşı ahdimiz ve onların bizimle akrabalığı vardır” (Müsned, V, 174; Müslim, “Feżâʾilü’ṣ-ṣaḥâbe”, 227).

    Sâre ile evlenen İbrâhim(a.s)’in uzun süre çocuğu olmamıştı. Bundan dolayı zaman zaman Allah’a yalvarmış ve,“Rabbim bana sâlihlerden olacak bir evlât ver!” (Sâffât Suresi,100) şeklinde dua etmiştir. Sâre kocasının evlât hasreti çekmesine üzülmüş ve ona Mısır’dan getirdiği câriyesi Hâcer’i ikinci eş olarak takdim etmiştir. Bu evlilikten İsmâil(a.s) dünyaya gelmiş, fakat Sâre onun doğumundan sonra Hâcer’i kıskanmaya başlamış, bir müddet sonra da kocasından Hâcer’i ve oğlunu evden uzaklaştırmasını istemiştir. Bunun üzerine bir süre tereddüt gösteren İbrâhim(a.s), Allah’tan aldığı emir üzerine Hâcer ile oğlunu evden uzaklaştırmış ve onları Mekke’ye Kâbe’nin bulunduğu yere götürmüştür. O sırada tamamen ıssız olan Mekke’nin kupkuru vadisine getirilen Hâcer İbrâhim’e, “Bizi hiçbir ekinin bitmediği ve kimsenin yaşamadığı bu vadiye bırakıp gidecek misin?” diye sormuş, İbrâhim de bunu Allah’ın emriyle yaptığını ve böyle yapmaya mecbur olduğunu söylemiştir. Bununla birlikte oğlunu ve karısını bu ıssız yerde âdeta ölüme terketmek İbrâhim’e çok zor gelmiş ve Allah’a şöyle dua etmiştir: “Ey rabbimiz, ey sahibimiz! Namazı dosdoğru kılmaları için ben neslimden bir kısmını senin Beytülharâm’ının (Kâbe) yanında ziraat yapılmayan bir vadiye yerleştirdim. Sen de insanlardan bir kısmının gönlünü onlara meylettir ve çeşitli meyvelerle onları besle ki sana şükretsinler” (İbrâhîm 14/37).

    Bu hicret’ten sonra, Mekke’de bir medeniyet doğmuş, yeni bir resul ve onun tebliğ ettiği din ile uygarlığa; karanlıklardan aydınlığa bir kapı açılmıştır.Hz. İbrahim(a.s)’in Mekke’ye vardıklarında, Allah’a yaptığı münacatında, Mekke’de bıraktığı insanların, onun neslinden olduğunu belirtmektedir. 

    Hz. İbrahim, İsmail ve Hacer’in yaptıkları Hicret ve Mekke’de iskân, bir ibadet ve kulluğu yerine getirme olayıdır. Daha sonrasında Mekke’de oluşacak medeniyetin temellerini atmaktır. Atılan bu medeniyetin temellerinde, Hz. Hacer’in rolünün çok büyük olduğu muhakkaktır.

    Hadis külliyatında Mekke’deki ikamet safhaları; diyaloglar dâhil olmak üzere detaylı olarak nakledilmektedir. Sahih-i Buhari hadis külliyatının, kıssalar bölümünde, İbn-i Abbas(r.a)’tan rivayet edilen, bir hadis-i şerif’te; “Hz. İbrahim(a.s) ve İsmail(a.s)’e ait bir rivayet nakledilmektedir. Çeşitli veçhelerle de gelen bu rivayet şöyledir: Hz. İbrahim(a.s) beraberinde Hz. İsmail aleyhimasselam ve onu henüz emzirmekte olan annesi olduğu halde ilerledi. Kadının yanında bir de su tulumu vardı. Hz. İbrahim, kadını Beyt`in yanında Devha denen büyük bir ağacın dibine bıraktı. Burası Mescid`in yukarı tarafında ve zemzemin tam üstünde bir nokta idi. O gün Mekke`de kimse yaşamıyordu, orada hiç su da yoktu. İşte Hz. İbrahim anne ve çocuğunu buraya koydu, yanlarına, içerisinde hurma bulunan eski bir azık dağarcığı ile su bulunan bir tuluk bıraktı. Hz. İbrahim aleyhisselam bundan sonra (emr-i İlahi ile) arkasını dönüp (Şam`a gitmek üzere) oradan uzaklaştı. İsmail`in annesi, İbrahim`in peşine düştü (ve ona Keda`da yetişti)."Ey İbrahim, bizi burada, hiçbir insanın hiçbir yoldaşın bulunmadığı bir yerde bırakıp nereye gidiyorsun?" diye seslendi. Bu sözünü birkaç kere tekrarladı. Hz. İbrahim, (emir gereği) ona dönüp bakmadı bile. Anne, tekrar (üçüncü kere) seslendi. "Böyle yapmam sana Allah mı emretti?" dedi. Hz. İbrahim bunun üzerine "Evet!" buyurdu. Kadın: "Öyleyse (Rabbimiz hafizimizdir), bizi burada perişan etmez!" dedi, sonra geri döndü. Hz. İbrahim(a.s) de yoluna devam etti. 

    Kendisini göremeyecekleri Seniyye (tepesine) gelince Beyt`e yöneldi, ellerini kaldırdı ve şu duaları yaptı: "Ey Rabbimiz! Ailemden bir kısmını, senin hürmetli Beyt`inin yanında, ekinsiz bir vadide yerleştirdim -namazlarını Beyt`inin huzurunda dosdoğru kılsınlar diye-. Ey Rabbimiz! Sen de insanlarda mümin olanların gönüllerini onlara meylettir ve onları meyvelerle rızıklandır ki, onlar da nimetlerinin kadrini bilip şükretsinler." (İbrahim Suresi, 37)

    İsmail`in annesi, çocuğu emziriyor, yanlarındaki sudan içiyordu. Kaptaki su bitince susadı, (sütü de kesildi), çocuğu da susadı (İsmail bu esnada iki yaşında idi). Kadıncağız (susuzluktan) kıvranıp ızdırap çeken çocuğa bakıyordu. Onu bu halde seyretmenin acısına dayanamayarak oradan kalkıp, kendisine en yakın bulduğu Safa tepesine gitti. Üzerine çıktı, birilerini görebilir miyim diye (o gün derin olan) vadiye yönelip etrafa baktı, ama kimseyi göremedi. Safa`dan indi, vadiye ulaştı, entarisinin eteğini topladı. Ciddi bir işi olan bir insanın koşusuyla koşmaya başladı. Vadiyi geçti. Merve tepesine geldi, üzerine çıktı, oradan etrafa baktı, bir kimse görmeye çalıştı. Ama kimseyi göremedi. Bu gidip-gelişi yedi kere yaptı. İşte (hacc esnasında) iki tepe arasında hacıların koşması buradan gelir.

    Anne, (bu sefer) Merve`ye yaklaşınca bir ses işitti. Kendi kendine:"Sus" dedi ve sese kulağını verdi. O sesi yine işitti. Bunun üzerine: "(Ey ses sahibi!) Sen sesini işittirdin, bir yardımın varsa (gecikme)!" dedi. 

    Derken zemzemin yanında bir melek (tecelli etti). Bu Cebrail`di. Cebrail kadına seslendi: "Sen kimsin?" Kadın: "Ben Hacer`im, İbrahim`in oğlunun annesi..." "İbrahim sizi kime tevkil etti?" "Alla’u Teâla`ya." "Her ihtiyacınızı görecek Zat`a tevkil etmiş." 

    Ayağının ökçesi -veya kanadıyla- yeri eşeliyordu.Yalnızların ve kimsesizlerin koruyucusu ve rahmet sahibi Cenâb-ı Hakkın inayetiyle, küçük İsmail'in bulunduğu yerden zemzem suyu fışkırmaya başladı. Hacer, Cenâb-ı Hakka şükretti. Suyun fışkırdığını görünce, "zem, zem" yani Mısır diliyle "dur, dur" demeye başladı. Kadın (boşa akmaması için) suyu eliyle havuzluyordu. Bir taraftan da sudan kabına doldurdu. Su ise, kadın aldıkça dipten kaynıyordu.

    İbnu Abbas (r.a) dedi ki: "Allah İsmail`in annesine rahmetini bol kılsın, keşke zemzemi olduğu gibi akar bıraksaydı da avuçlamasaydı. Bu takdirde (zemzem, kuyu değil) akarsu olacaktı." "Kadın sudan içti, çocuğunu da emzirdi. Melek, kadına: "Zayi ve helak oluruz diye korkmayın! Zira Allah’uTeâla hazretleri`nin burada bir Beyt`i olacak ve bunu da şu çocuk ve babası bina edecek. Allah‘uTeâla hazretleri o işin sahiplerini zayi etmez!" dedi.” (Kütüb-i Sitte Muhtasarı tercüme ve şerhi; Tercüme İbrahim Canan; Akçağ yayınları; Ankara 1992; c.14; s.222; Taberî; Milletler ve hükümdarlar tarihi; M.E. B yayınları; İstanbul 1991; c.1; s.349)

    İslam tarihinde, İslam kaynaklarında yer alan Hz. Hacer ve Hz. İsmail’in, Mekke’de başlarından geçtiği kabul edilen su arayışı hadisesi, Hac ibadetinin bir menasiki olmuştur. “Çocuğun küçük olmasından dolayı Hacer’in duyduğu üzüntü, susuzluktan yanmakta olan çocuğu görmekten duyduğu keder, çocuğu bu durumdan kurtarmak için Safa ile Merve arasında koşması hem tarihe konu olmuş, hem de ibadet ve dini rükün kabul edilerek annelik abideleştirilmişti, kederi kutsallaştırılmıştır.”

    O uzak ve ıssız diyarda yerden böyle bir pınar fışkırınca, kuşlar kendilerine has güçlü duyarlılıklarıyla hemen suyun kokusunu alarak yüzlerce kilometre öteden Mekke vadisine doğru akın etmeye başladılar. Yemen’in asil Araplarından olan ve uzun suredir Hicaz’ın kuytu bir bölgesinde yaşamını sürdüren “Cürhüm” boyu, kuşların gidiş gelişlerinde izledikleri yolu takip ederek bu noktayı bulmakta gecikmemiş ve Hacer’in izniyle oraya yerleşmişti. 

    Hacer ve İsmail dışında kimsenin olmadığı ıssız Kâbe vadisi, Hz. İbrahim'in duâsı ve Cenâb-ı Hakkın inayetiyle emin bir yer oldu. Öyle ki, aralarında kan dâvâları eksik olmayan Arap kabile mensupları, Mekke arazisinde düşmanlarıyla karşılaşsalar birbirlerine silâh çekmez ve birbirlerine zarar vermezlerdi. Bir süre sonra ıssız olan bölgeye insanlar gelip yerleşmeye başladılar. Hacer'e suyunu vermesi karşılığında kendileri de süt vermeyi taahhüt ettiler. İnsanların yerleşmeye başlamasıyla birlikte vadi başka bir hal almaya başladı.

    Böylelikle Mekke’nin bir şehir olarak ilk oluşumu tamamlanmış bulunuyordu. İsmail(a.s) burada büyüdü, bu necip ve temiz soylu kabileden bir kızla evlendi; annesi ve o ömürlerinin sonuna kadar buradan ayrılmadılar, burada yaşayıp burada öldüler. Mübarek mezarları, Kâbe’nin kenarında, bugün “Hicr-i İsmail” denilen mahaldedir. Bu arada İbrahim aynı vesileyle, yani Burak”la birkaç kez Filistin’den Mekke’ye gelmiş, eşini ve oğlunu görmüştür. Nitekim bu ziyaretlerinden birinde, Allah’u Tealâ tarafından vahiy gelmiş ve artık gelişip serpilerek delikanlılık çağına ulaşmış bulunan İsmail(a.s)’le birlikte Kâbe binasını yeniden inşa etmeleri emir olunmuştu. İsmail(a.s) taş getirip babasına veriyor, o da taşları üst üste koyarak Kâbe’nin duvarını yükseltiyordu.

    Böylece Beytullah’ın inşası tamamlanmış oldu. Allah’ın Evi’nin yapımı tamamlanınca, İbrahim(a.s); “Rabbim!” dedi, “Burayı emin ve güvenlikli bir şehir kıl, burada yaşayanları ürünlerle rızıklandır.”

    Kur’an-ı Kerim, bu gelişmeyi şöyle anlatıyor: “Hani Ev’i (Kâbe) insanlar için bir toplanma ve güvenlik yeri kıldık. İbrahim’in makamını namaz yeri edinin. İbrahim ve İsmail’e de; “Evimi tavaf edenler, itikâfa çekilenler, rükû ve secde edenler için temizleyin.” diye ahit verdik. Hani İbrahim; “Rabbim, burayı güvenlikli bir şehir kıl ve halkından, Allah’a ve ahiret gününe inananları ürünlerle rızıklandır.” demişti de Allah; “Küfredeni de az bir süre yararlandırır, sonra onu ateşin azabına uğratırım. Ne de kötü bir dönüştür o.” demişti. 

    Hani İbrahim ve İsmail Kâbe’nin sütunlarını yükselttiklerinde (şöyle dua etmişlerdi): “Rabbimiz, bizden bunu kabul buyur; şüphe yok ki sen, işiten ve bilensin. Rabbimiz, ikimizi sana teslim olmuş (Müslümanlar) kıl, soyumuzdan da sana teslim olmuş (Müslüman) bir ümmet kıl, bize ibadet yöntemlerini göster ve tövbemizi kabul et; şüphe yok ki sen, tövbeleri kabul eden ve esirgeyensin. Rabbimiz, içlerinden onlara bir peygamber gönder; onlara senin ayetlerini okusun, kitabı ve hikmeti öğretsin ve onları arındırsın; hiç şüphesiz, sen güçlü ve üstün olansın, hüküm ve hikmet sahibisin!” (Bakara Suresi, 125-129)

    “Hani İbrahim şöyle demişti: “Rabbim, bu şehri güvenli kıl, beni ve çocuklarımı putlara kulluk etmekten koru. Rabbim, gerçekten onlar, insanlardan birçoğunu şaşırtıp saptırdı. Bundan böyle kim bana uyarsa, artık o bendendir; kim de bana isyan ederse, kuşkusuz sen bağışlayansın, esirgeyensin. Rabbimiz, gerçekten ben, çocuklarımdan bir kısmını Beyt-i Haram yanında, ekime müsait olmayan çorak bir vadiye yerleştirdim; Rabbimiz, namaz kılsınlar diye. O halde, insanların bir kısmının kalplerini onlara yönelt ve onları nimetlerinle rızıklandır; umulur ki şükrederler.” (İbrahim Suresi, 35-37)

    Hz.İbrahim (a.s)’in Filistin’den Hicaz’a geliş sebebinin, evlatları için dua edişinin, İbrahim ve Bakara Surelerinde İbrahim’le İsmail’den nakledilerek anlatılanların bütünüyle Hacer’in hayat hikâyesinden bir kesit olduğu ve gerçekte bu nakledilenlerin Hacer’i anlattığı ve bu değerli kadının, Hz İsmail(a.s)’in annesi olduğu da apaçık ortadadır.

    Safa ile Merve, Allah’ın alametlerinden, nişanelerinden, işaretlerindendir... Yüce Kur’an’ımız böyle buyurmuş. Bu iki güzel tepenin arasında dokunmuş bir annelik şiiridir Hz. Hacer’in asırlara ibretlik hayatı. O, büyük, uzun ve sabırlı koşusuyla tarihe geçmiş bir kadındır. 

    Allah’ın kitaplarındaki kıssaların geçtiği mukaddes coğrafya; Harran civarından başlayıp güneyde Dımeşk eyaleti’nde Busra ve Golan Tepelerinden aşarak Akdeniz’e yaslanan, Filistin’i, Kudüs’ü takiben, Gazze üzerinden Sina Çölü’nü de geçerek, Nil Havzasında dolanan bir ‘’Ya’’ harfine benzer. Bu mukaddes coğrafyayı Mekke’i Mükerrem’eye bağlayan nurani disk Hz. Hacer annemizin kucağında ulaşmıştır Safa ile Merve arasına... 

    Hz. Hacer, Kudüs’ü Şerif’i... Mekke’i Mükerreme’ye bağlayan kadındır...  Şehirlerin de insanlar gibi kaderi vardır... “Şehirlerin annesi” diyor Mekke için Kur’an’ı Kerim. Kutsal Kitab’ın, bir şehri anlatmaya “anne”den başlamasını, nasıl karşılıyor acaba günümüz insanı. Uzman, entelektüel, analitik bakış sahipleri için ne kadar da naif, ne kadar da duygusal bir ifade değil mi... Ama Allah’uTeâla bizim kariyer ölçütlerimizle bakmıyor işlerine. İstatistiklere, medeniyet tasavvurlarına, kavramsallaştırmalara, tasniflere göre değerlendirmiyor olayları. Onun hilkat sanatında rahmet ve aşkla tenezzül var. Tenezzül etmiş de yaratmış âlemleri. Yerlere göklere sığmıyor da tenezzülen yarattığı kulunun kalbine girip kuruluyor. Rahmet ve aşkla dönmeye başlayınca O’nun hilkat sanatı... Olanlar oluyor. 

    Allah Resulüne(s.a.v) Efendimize dünyadan üç şey sevdirilmiş, kadınlar, güzel koku ve gözünün nuru namaz. İbni Arabi(k.s)’nin ifadesiyle kadınlardan hilkatin güzel kokusu yükseliyor, onlar hilkatin sırlarını taşıyor. Derken Allah’ın Evi’nin bulunduğu şehri, bir kadının “sa’y”i yani gayreti, cehdi, çabası, yönelişi kuruyor... O kadın Hz. Hacer. “Su’yu arayan kadın”. “Zemzem’in annesi” o... Esmer tenli, başından soykırımdan köleliğe kadar çok zorlu tecrübeler geçmiş, Afrika’dan Filistin’e, oradan da Mekke’ye uzun ve birbirine eklenmiş hicretlerin içinden geliyor Mekke’ye. O kadın Hz. İbrahim(a.s)’in eşi ve Hz. İsmail(a.s)’in annesi. Sevgili Peygamberimizin de (s.a.v) büyük ninesi. Biz binlerce yıldan sonra, Hz. Hacer’in koştuğu yerde koşup, onun sakinleştiği yerde yavaşlıyoruz, hangi vadiden geçmişse onun ayak izlerini sürüklüyoruz. Hacc’ın ana rükünlerinden Sa’y... Hz. Hacer olunmadan hacı olunmuyor anlayacağınız...

    Zemzem, tıpkı Hz. Hacer gibi görünmeyen bir deniz... Asırlardır çölün derinlerinden fışkırıyor, bitimsiz bir serinlik. Üzerinde ziraat yapılmayan, sert iklimi, sert coğrafik koşullarıyla granitten bu vadiyi, dünyanın en büyük ticaret kavşağı haline taşıyor Zemzem... İpek, Baharat ve Altın yolu, Mekke’de birleşiyor. Hz. İbrahim(a.s)’le Hz. İsmail(a.s)’in baba-oğul imar ettikleri “Eski Ev”, insanlara, geldikleri ve bir gün geri dönecekleri cenneti hatırlatıyor. Kâbe, iskân olduğu kadar, imkân da, hafıza ve bilincin imkânı, mekânı. Yerle göğü birleştiren ana eksen. 

    Mekke’nin anahtarları, Hz. Hacer annemizin belinde durur... O, şehir kuran bir kadındır. Hz. Hacer, “zamanı ve coğrafyayı kuran annelerimizdendir...” O, sadakati, sebatı, umudu hiç yitirmeyişi ve merhametiyle, Sevgili Peygamber Efendimizin büyükannesi oluşuyla... Bizim yol haritamızı çizen güzel örneğimizdir...  

    Hz. İbrahim(a.s), ara sıra Hz. Hacer ve Hz. İsmail(a.s)’in ziyaretine gelirdi. Hz. İsmail(a.s), artık babası ile dolaşabilecek yaşa gelmişti. Hz. İbrahim yıllarca evlad hasreti çekmiş,Allah’dan hayırlı bir zürriyet istemişti.Yaptığı bir duasındada en sevdiğini Allah’a feda edeceğini söylemişti.Büyük bir imtihana maruz kalmış,hiçbir zaman Allah’dan ümidini kesmemiş,rabıtasını koparmamış bu büyük peygamber Allah’ın Halili Oğlu İsmail(a.s)a:“Oğlum, rüyamda seni kurban ediyor gördüm” dedi. Halim yaradılışlı oğul: “Emrolunduğun şeyi yap. İnşaallah beni sabredenlerden bulursun.” dedi. O zaman Hz. İsmail 13 yaşındaydı.

    Hz. İbrahim Aleyhisselam gördüğü vahiy mesajlı rüya üzerine oğlunu kurban etmeye karar verdi. Hacer’e de oğlunun başını yıkattı, saçlarını tarattı, yeni elbiseler giydirtti ve her tarafına güzel kokular sürdürttü. Sonra da “Haydi oğlum, bir ip ile keskin bir bıçak getir. Seninle dağdan eve odun getirmeye gidelim” dedi. İsmail babasının emrettiği ip ve bıçağı getirdi. Onunla Mina mevkiindeki kurban kesilen yere geldiler.

    Bu sırada şeytan Hz. Hacer’e “İbrahim, İsmail’i nereye götürdüğünü biliyor musun?” dedi. Hz. Hacer: “Dağdan odun kesmeye gittiler” dedi. Şeytan “Hayır.. İbrahim, İsmail’i boğazlamaya gitti” dedi. Hz. Hacer, “Hayır bu olamaz. İbrahim oğlunu çok sever. Hatta İsmail’e buğuz ve düşmanlık edenlerden bile nefret eder. Sen yalan söylüyorsun” dedi. Şeytan bu sefer “Hakkın emriyle kurban edecek” dedi. Hz. Hacer “Hakkın emri o yolda ise, yerine getirmeye mecburdur. Varsın, Hakkın emri yerine getirilsin” dedi.

    Şeytan, Hz. Hacer’i kandıramayacağını anlayınca, İsmail’e gitti ve “Ya İsmail, baban seni kurban etmek üzere dağa götürüyor” dedi. Hz. İsmail: “Ben Allah’ın emrine itaat ederim. Babamın istek ve iradesine razıyım” diyerek şeytanı yanından kovdu.

    Şeytan, Hz. İsmail’i kandıramayınca, İbrahim Aleyhisselama “İhtiyar, ne tarafa gidiyorsun? Ne yapmayı düşünüyorsun?” dedi. Hz. İbrahim “İleride bir işim var, onu yapmaya gidiyorum” dedi. Şeytan: “Zannederim ki, seni rüyada şeytan, aklını ve şuurunu alarak sapıttı. Oğlunu telef etmen için seni vadilere sürükledi. Eğer sen bu işi yaparsan çok pişman olacaksın. Bundan vazgeç, selamet bul” dedi. Hz. İbrahim “Ey melun, benim yanımdan çekil. Ben Allah’ın emri ve iradesini elbette yerine getireceğim” dedi.

    Şeytan bu sefer üç yerde Hz. İsmail’e: “Seni baban kesmeye götürüyor” dedi. Hz. İsmail de onu üç yerde kovdu ve taşladı. Bugünkü şeytan taşlanan yerler, Hz. İsmail’in şeytanı kovup taşladığı, Hakkın emrine itaat edip seve seve kurban edilmeye razı olduğu makamlardır.

    İşte şimdi hacılar da bu izden giderek Allah’ın uğrunda canın kurbana hazır olduğunu ortaya koyarak apaçık düşmanları olan şeytanı (Yâsin Sûresi, 60) taşlıyorlar.

    O günkü hatıranın bir temsili olarak Mina’da dikilmiş olan sütunlara şeytanı taşlama kasdıyla yedişer taş atılır. Yedi sayısının çok hikmetleri olabilir. Yedi kat gök, yedi kat yer, yedi secde azası, yedi Fatiha ayeti gibi.

    Hz. İbrahim Aleyhisselam çok şefkatli olduğu halde 86 yaşında gördüğü bir Rahmani rüya onu ciğer paresini kurbana götürdü. Dağa çıkınca oğluna meseleyi açtı. Hz. İsmail, İlahi emre boyun eğmek için hiç tereddüt etmedi. “Emrolunduğun şeyi yap. İnşaallah beni sabırlı ve tehammüllü bulursun. Ayaklarımla ellerimi bağla, can acısı ile bir yerini incitmeyeyim. Yüzümü ört. Yüzüme bakıp da merhamet ederek Allah’a âsi olmayasın. Gömleğimi anneme götür, teselli bulsun. Benden selam söyle. Derhal Allah’ın emrine razıyım” dedi.

    Hz. İbrahim Aleyhisselam da “Allah’ın emrine güzel teslim oluyorsun” diyerek ellerini, ayaklarını bağladı. Yüzünü örttü. Gözlerini yumup Hz. İsmail’in boğazına keskin bıçağı sürdü. Bıçak hiç kesmedi. Hz. İbrahim, bıçağı bir taşa vurdu, taş iki parça oluverdi. Hayret etti. Hikmetini düşünürken, “Ya İbrahim, rüyanı yerine getirdin. Biz de iyilik edenlere mükâfatımızı böyle ihsan ederiz.” buyrularak oğluna bedel Cennetten koç gönderildi.

    (Hz. Yusuf Aleyhisselam’ın çocukken gördüğü rüya da sadıkdı. Peygamber Efendimiz’in (s.a.v) nübüvvetinin ilk altı ayı sadık rüyalar şeklindeydi. Fetih suresinde beyan edilen Mekke’nin fethi ile ilgili rüya da sahih ve sadık rüyalardandır.)

    Koç, semadan tekbir sesleri ile indirildi. Hz. İbrahim(a.s) ve Hz. İsmail(a.s) bu tekbire iştirak ettiler. Baba oğul koçu, tekbirle kurban ettiler.

    Şimdi koçun kurban, edildiği yerde hacca gelen Müslümanlar da kurban kesmektedirler.

    İsmail Aleyhisselam, büyüyünce avcılık yapmaya başladı ve Cürhüm kabilesinden bir kızla evlendi.

    İbrahim Aleyhisselam Şam’dan Mekke’ye gelmişti. Ama Hz. Hacer vefat etmişti. Hz. İsmail’in evine uğradığında evde Hz. İsmail yoktu. Hanımına Hz. İsmail’in nerede olduğunu sordu. O da Hz. İsmail’in yiyecek tedariki için ava gittiğini söyledi. “Geçiminiz nasıl?” dedi. Kadın “şiddetli bir zaruret ve sıkıntı içindeyiz” diyerek halini şikâyet etti. Hz. İbrahim(a.s)“İsmail gelince benden selam söyle, kapının eşiğini değiştirsin” dedi. Hz. İsmail eve gelince, “evimize gelen oldu mu?” diye hanımına sordu. O da “yaşlı bir adam geldi. Bana geçimimizin nasıl olduğunu sordu ben de “darlık içindeyiz” dedim” deyince Hz. İsmail, “O sana bir şey söylemedi mi?” dedi. O da “Evet sana selam söyledi. Kapının eşiğini de değiştirsin dedi” deyince, Hz. İsmail(a.s)“O, ihtiyar babamdı. Bana, senden ayrılmamı emretmiş, artık ailenin yanına gidebilirsin” dedi.

    Ondan sonra Hz. İsmail(a.s) Cürhüm kabilesinden başka bir kadınla nikahlandı. İbrahim Aleyhisselam, bir müddet sonra tekrar Şam’dan Mekke’ye geldi. İsmail Aleyhisselam yine evde yoktu. Yeni gelinine İsmail’i sordu. O da “eve yiyecek tedariki için gitti” dedi. Hz. İbrahim(a.s):“Nasılsınız, geçiminiz nasıl?” dedi. O “Biz, hayır, saadet ve bolluk içindeyiz. Allah’a şükürler olsun.” dedi. İbrahim Aleyhisselam: “Ne yiyip, içiyorsunuz?” dedi. Gelini: “Et yiyoruz, su içiyoruz” dedi. İbrahim Aleyhisselam: “Ya Rabbi, bunların etlerini ve sularını mübarek kıl. Bol bereket ihsan et” diye dua edip gitti. Giderken de yine gelinine “İsmail geldiğinde benden selam söyle. Kapısının eşiğini güzel tutsun” dedi.

    İsmail aleyhisselam eve gelince, “Evimize gelen oldu mu?” diye sordu. Hanımı: “Evet güzel yüzlü bir ihtiyar geldi” diyerek İbrahim Aleyhisselamı övdü. Sonra da “ona senin için yiyecek tedariki için gitti dedim. Bana geçimimizi sordu. Ben de hayır ve saadet içindeyiz dedim” dedi. İsmail Aleyhisselam “O, sana bir şey vasiyet etti mi?” diye sordu. Hanımı “Evet o muhterem ihtiyar sana selam etti. Kapının eşiğini iyi tutsun” diye vasiyet etti” dedi.

    İsmail Aleyhisselam bunları dinledikten sonra dedi ki: “O güzel yüzlü ihtiyar babamdı. Sen de evin şerefli eşiğisin. Babam bana, seni hoş tutmamı, iyi geçinmemi emretmiş.”

    İşte Peygamber Efendimiz(s.a.v)’in büyük ve şerefli dedesi Hz. İbrahim(a.s)’in övdüğü ve dua ettiği bu kadından Hz. Muhammed Aleyhisselam’ın sülalesi gelmiştir.

    Yıllar sonra Hz. İbrahim(a.s) yine bir gün geldi. O sırada Hz. İsmail(a.s), büyük bir ağacın altında oturmuş, okunu düzeltiyordu. Hz. İsmail(a.s), babasını görünce, hürmetle ayağa kalktı ve hasretle kucakladı. Ellerinden öptü. Hz. İbrahim(a.s): “Ey İsmail, Allah’u Teâla, bana muazzam bir iş yapmamı emretti” dedi. Hz. İsmail “Babacağım, Rabbimiz ne emretti ise, onu yerine getir” dedi. Hz. İbrahim “Bu işte bana yardım edeceksin” dedi. Hz. İsmail “Babacağım sana nasıl yardım edeyim” dedi. Hz. İbrahim: “Allah’u Teâla bir beyt yapmamı emir buyurdu” diyerek, yüksekçe bir yere işaret etti. Böylece Hz. İbrahim ve Hz. İsmail orada bugünkü Kâbe’nin temelini kazdılar ve yükselttiler. İsmail Aleyhisselam iskele olarak taş getirdi. İbrahim aleyhisselam yapar. İsmail Aleyhisselam taş taşırdı. İnşaat tamam olunca baba oğul ellerini açarak şöyle dua ettiler: “Rabbimiz, (yaptığımız bu beyti) bizden kabul et.”

    Bundan sonra Cenab-ı Hak Hz. İbrahim(a.s)’e kullarını buraya davet etmesini emretti: “İnsanları hacca davet et. Yaya olarak ve arık develere binerek, uzak yoldan sana gelsinler.” (Hac Suresi, 26)

    İbrahim Aleyhisselam bu emre uyarak Ebu Kubeys dağına çıkarak, halkı Hakka davet etti. Bu sesi, ruhlar âlemindekiler bile işitti. İşitenler de Kabe’ye gidenlerin İbrahim Aleyhisselam’ın davetine uyarak “Lebbeyk Allahümme Lebbeyk. Lebbeyke la şerike leke lebbeyk. İnnelhamde vennimete leke vel mülk. La şerike lek.” diye o günleri hatırlarlar. Yani Ey Allahım, ben Senin davetine icabet ediyorum. senin şerikin yoktur. Hamdü senalar sana mahsustur. Bütün nimetler Sen’den. Bütün mülkler senindir. Senin ortağın, şerikin yoktur. Yani benim ibadet ve taatim Sana’dır, demektir ki, buna telbiye (Lebbeyk getirmek) denir. Hacılar bunu, yolda, namazların sonunda, iniş ve yokuşta her yerde daima söylerler.

    Hz. İbrahim(a.s) ile Hz. İsmail(a.s)Kâbe’nin temellerini yükseltince şöyle dua etmişlerdi: “Ey Rabbimiz yaptığımız (beyti) kabul et. Sen işitici ve bilicisin. Ey Rabbimiz, bizi Sana (teslim olmuş) iki Müslim kıl. Zürriyetimizden bir Müslüman ümmet yarat. Bize haccın şart ve umdelerini göster ve bizi mağfiret buyur. Sen kullarına merhamet eder, mağfiret buyurursun. Ya Rabbi onların içinden öyle bir Resul gönder ki, onlara ayetlerini okusun, Kitap ve hikmetini öğretsin. Onları tertemiz etsin. Sen aziz ve hâkimsin.” (Bakara Suresi,122)

    Cenab-ı Hak, Hz. İbrahim(a.s) ve Hz. İsmail(a.s)’in şu duasını kabul ederek, İsmail Aleyhisselamın zürriyetinden Muhammed Aleyhisselam’ı gönderdi. İşte bunun için Efendimiz Hz. Muhammed Aleyhisselam “Ben dedem İbrahim’in duasıyım.” buyurmuştur.

    HZ.HACER'İN VEFATI

    Hz. Hacer’in ölümü hakkındaki elimizdeki rivayetler, Siyer ve diğer İslam kaynaklarında yer alan nakillerdir.

    İslam kaynaklarına göre; Hz. Hacer, Kâbe’nin yapımından evvel, İsmail(a.s) Cürhümîler den asil bir ailenin kızı ile evlenmesinden sonra, vefat etmiştir. Yine kaynaklar, onun cenazesinin, şimdiki hatim denilen yere Hicri İsmaile gömüldüğünü kaydetmektedirler. “Vefatında doksan yaşında idi.” Aynı yere, daha sonra yüz otuz yaşında vefat eden Hz. İsmail(a.s)’in de defnedildiği kaynaklarda yer almaktadır.  (Kütüb-i Sitte Muhtasarı tercüme ve şerhi; A.g.e; c.6; s.17; Eb’ul Velîd Muhammed El-Ezrakî; A.g.e;  s.46; T.D.V İslam ansiklopedisi; İstanbul 1996; c.14; s.433.İbn-i Hişam; Hz. Muhammed’in hayatı; İzzet Hasan, Neşet Çağatay; Türk Tarih Kurumu basımevi; Ankara 1992; c.1; s.3)