Zenbilli Ali Efendi

   (D.M.1444-Aksaray - V. H. 932-M.1526 -İstanbul)

    Osmanlı Devleti’nin yükselme döneminde; II. Bayezid-i Veli Han, Yavuz Sultan Selim Han ve Kanuni Sultan Süleyman Dönemlerinde toplam 24 sene şeyhülislam görevinde bulunan büyük veli, en meşhur Din âlimlerinden, şair, müderris, mutasavvıf, 8.Şeyhülislâm....

    DOĞDUĞU YER, KÜNYESİ VE AİLESİ 

    Fahreddin er-Razi’nin soyundan gelen,Molla Fenari’nin hocası ve Sultan I. Murad zamanın ünlü ulemasından Cemalettin Aksarâyî’nin torunu Ahmet Çelebi’nin oğludur.Osmanlı Devletinin sekizinci şeyhülislamıdır. Asıl adı Ali Cemali, künyesi;Ali bin AhmetAlâeddin el-Hanefî er-Rûmî’dir. Zembilli Ali Efendi, “ZembilliMüftü” Alâeddin el-Hanefî er-Rûmî’unvanıyla meşhurdur. Cemâleddin Aksarâyî’nin neslinden geldiği için çağdaşı diğer devlet ve ilim adamı akrabaları gibi Cemâlî nisbesiyle anılır. Fetva almak üzere kendisine başvuranların işlerini kısa sürede sonuçlandırmak için evinin penceresinden sarkıttığı zembille soruları alıp cevapları yine zembile koyup vermesinden dolayı halk arasında “Zembilli müftü, Zembilli Ali Efendi” olarak tanınmıştır. 

    Doğum tarihine ve yerine dair kesin bilgi yoktur. Fâtih Sultan Mehmet’in ilk saltanat yıllarında (1444-1446) Aksaray’dadoğmuş, H.932 .-M.1526 yılında İstanbul’da vefat etmiştir.(Es-Seyyid Hayrullâh Nedim Efendi, (1323) Şeyhülislam Zenbilli Ali Efendi Tercüme-i Hâl ve Menâkıbı, say.İA, III, 85). 

    Osmanlı Devleti’nin yükselme devrinde yaşamış âlim ve velilerin önde gelenlerindendir. O devirlerde Aksaray, Karaman eyaletine bağlı olduğu için kendisine Karamanî nisbeti de verilmiştir.

    EĞİTİMİ VE HOCALARI

    Karaman, Konya, İstanbul ve Bursa’da tahsil gördü.İlk eğitimini, Pîrî Mehmed Paşa’nın annesi tarafından dedesi olan Lârendeli Mevlânâ Hamza’dan aldı. Karaman ve Konya’da eğitimini tamamladıktan sonra, Ardından İstanbul’a gidip Molla Hüsrev’in derslerine devam etti. Molla Hüsrev müftülüğe tayin edilince Bursa’ya giderek burada Sultâniye müderrisi olan Mevlânâ Hüsâmzâde Mustafa Efendi’den ders okumaya başladı. Onlardan icazet aldı. Öğrenimini tamamlayınca Hüsâmzâde onu kendisine muîd edindi ve kızı ile evlendirdi. 

    Tahsilini tamamladıktan sonra,Fâtih Sultan Mehmet zamanında Edirne’de, Mecdî’ye göre Ali Bey Medresesi, Hoca Sâdeddin’e göre Taşlık Medresesi müderrisliğine getirildi. Ayrıca padişah tarafından kendisine 5000 akçe ile birlikte elbiseler gönderildi. 

    Karamânî Mehmed Paşa vezîriâzam olunca siyasî rakibi Sinan Paşa ile Zembilli Ali Efendi arasındaki yakın münasebetten dolayı onu önce Edirne’de Beylerbeyi Medresesi’ne, ardından Sirâciye Medresesi’ne sürdü ve ücretini düşürdü. Bunun üzerine görevinden istifa eden Ali Cemâlî, Halvetiyye şeyhi Mes‘ûd-i Edirnevî’nin hizmetine girdi ve onun desteğini almaya çalıştı. Daha sonra İstanbul’a taşındı. Burada, Sinan Paşa’nın yanı sıra dönemin birçok aydınının bağlandığı Konyalı Şeyh İbnü’l-Vefâ Muslihuddin Mustafa’nın tekkesine devam edip onunla sık sık görüştü. 

    Fâtih Sultan Mehmet’in vefatı ve Sadrazam Karamânî Mehmed Paşa’nın yeniçeriler tarafından katlinin ardından tahta çıkan II. Bayezid döneminde yeniden müderrisliğe geçti. Amasya müftülüğüne atanmış, II. Bayezid onu, saltanata gelmesinde etkili rol oynayan Cemâlî ailesinden Çelebi Halîfe’nin (Cemâl-i Halvetî) oturduğu Amasya’ya özellikle yollayıp şeyhine bağlılığını göstermek istemiştir.

    Ali Cemâlî Efendi, Amasya müftülüğünden sonra Bursa’da Hudâvendigâr Medresesi’ne, ardından Bursa Sultâniyesi’ne (Yeşilcami Medresesi) tayin edildi. Mecdî, Bursa’da müderrisliği sırasında (kendisi istemediği halde) şehrin müftülüğünün de ona verildiğini yazar. 

    1486’da Amasya Beyazıt Medresesi’nin inşası tamamlanınca müderrislik göreviyle yeniden oraya gitti ve Amasya müftülüğünü de üstlendi. Bu sırada Amasya’da idareci olarak bulunan Şehzade Ahmed’in, 896’da (1491) oğulları Murad ile Alâeddin’in sünnet düğününde hocası Birgivîzâde Mustafa Efendi’yi oradaki ulemânın önüne geçirmesi üzerine Cemâlî Efendi görevini bıraktı ve İstanbul’a döndü. Ancak bunda, Acem asıllı ulemaya yakınlık duyduğu söylenen Şehzade Ahmet’e karşı Amasya’daki Sünnî mutasavvıf ve âlimlerin gösterdikleri tavrın da etkisinin bulunduğu göz önüne alınmalıdır. 

    Fatih Sultan Mehmet’in vefatı ile II. Beyazıt tarafından saraya davet edilse de davete icabet etmedi. Kendisine gücenen padişah, Zembilli Efendi’yi önce Bursa’ya sonra da Amasya’ya müderris olarak sürgün etti. İsmail Hami Danişment, davete icabet etmemesinin sebebini onun Sultan Cem taraftarı olabileceği ihtimaline bağlar. Sürgünden izinsiz ayrıldığı için görevinden azledilirse ’de Padişah II. Beyazıt’ın görmüş olduğu bir rüya üzerine, Zembilli Ali Efendi affedilerek, 1503 yılında Şeyh’ül İslam oldu. Ayrıca yeni bitmiş olan Beyazıt Medresesi’ne müderris olarak atandı.

    İlmî seviyesine uygun olmayan bu medresenin kendisine verilmesini kabulde tereddüt gösterince Semâniye medreselerinden birine nakledildi. Bu görevde iken amcazadesi Çelebi Halife ile birlikte hacca gitti. Ancak Mekke’de bazı karışıklıkların çıkması üzerine bir yıl Mısır’da beklemek zorunda kaldı ve hac vazifesini ertesi yıl yerine getirebildi. Kendisi Mısır’da iken İstanbul müftüsü Efdalzâde Hamîdüddin Efendi vefat etmiş (908/1503), müftülük ona verilmiş, dönünceye kadar fetva yetkisi Sahn-ı Semân müderrislerine bırakılmıştı. 

    II. Bayezid buna ilâveten 911’de (1505-1506) İstanbul’da yaptırdığı, bugün Türk Vakıf Hat Sanatları Müzesi olan medresenin müderrisliğini haftada bir gün ders okutmak üzere 50 akçe ile kendisine verdi, ayrıca Osmanlı ülkesinin değişik yerlerindeki hayratının vakıflarına 912’de (1506-1507) nâzır tayin etti. 

    Beş vakit namazını cemaatle kılar ve tüm vakitlerini ders okutmak, ibadet yapıp Kur’ân tilâvet etmekle geçirirdi. Doğru, haksever ve cesur biriydi.

    Zühdü, takvası, istikâmeti ve doğruluğu ile meşhur olan Zembilli Ali Efendi, dine uymayan her çeşit hükme ve karara şiddetle karşı çıkardı.

    Yavuz Selim Han’ın tahta çıkması ile ünü daha da arttı. Doğruluğu ve hakseverliği ve cesareti ile Yavuz’un gözüne girdi ve onu etkisi altına aldı. “Eğer şeriata aykırı emirler verirsen, ben de senin hal’ine fetva veririm” diyecek kadar cesur ve hakşinas birisiydi.

    Yavuz Sultan Selim de Zembilli Ali Efendi’yi saltanatı süresince müftülük görevinde bıraktı. Kanuni Sultan Süleyman döneminde ölümüne kadar bu görevde kaldı. Kanuni zamanında Rodos adasının fethinde bulundu ve camiye çevrilen Saint Jean Katedrali’nde ilk cuma namazını kıldırdı. Orada İslami müesseseleri kurdu. 929’da (1523) iş göremeyecek kadar hasta olunca Kanûnî Sultan Süleyman nâib tayin etmesini istedi; o da Şeyh Bahâeddinzâde Muhyiddin Mehmed’i nâib tayin etti. Bu durum ölümüne kadar devam etti, böylece müftülük süresi yirmi dört yıla ulaştı. 

    Cin ve insin şeyhülislamı olarak zikredilen Zembilli Ali Cemali Efendi, II. Bayezid, I. Selim ve I. Süleyman zamanlarında, padişahın sınırsız yetkilerini dinin adalet anlayışı çerçevesinde sınırlamasıyla tanınmıştır.

    ÇOCUKLARI

    Üç oğlu bir kızı vardır. Hepsi de âlim, zahit kişilerdir. Zembilli Ali Efendi’nin oğullarından Muhyiddin Mehmed Şah Efendi (Molla Çelebi) Târîh-i Âl-i Osmân’ın, Rûhî Çelebi bir başka Tevârîh-i Âl-i Osmân’ın müellifidir. Fudayl Çelebi ise çeşitli manzum ve mensur eserleri olan bir âlimdir. Cemalettin Mehmet (Cemal Çelebi) kadılık ve valiliklerde bulunmuş, kızı Sitti Şah Hatun, İstanbul’da mescid ve medrese yaptırmıştır.

    İLMİ SEVİYESİ

    Zembilli Ali Efendi, dedesinden ve babasından dolayı ilim hayatına tabiri caizse beşikte başlamıştır. Zekâsı ve kuvvetli hafızasından dolayı kendisini gören, tanıyan herkesin dikkatini çekmiştir. Küçük yaşta ilimde büyük mesafeler kat etmesi kısa zamanda isminin duyulmasına vesile olur. Hocaları bu gelecek vaat eden talebenin mutlaka İstanbul’da eğitim görmesi gerektiği noktasında fikir birliğine varırlar. Ali Efendi İstanbul’a gelir ve Fatih tarafından devrin İmam-ı Azam’ı sayılan Molla Hüsrev’den ilim almaya başlar. Sonra Molla Hüsrev, onu Bursa’ya gönderip, Sultan Medresesi müderrisi Hüsâmzâde Mevlânâ Muslihuddîn’den ders almasını tavsiye eder. Bu zâtın derslerine devâm edip, ondan aklî ve naklî ilimleri öğrendi. İlimde yetiştikten sonra hocası Mevlânâ Muslihuddîn, onu kendisine mu’îd (yardımcı müderris) seçti. Mevlânâ Muslihuddîn’in kızı ile evlenip dâmâdı oldu.

    Bursa, İznik ve Edirne medreselerinde müderrislik vazifesinde bulundu. Müderrislik görevini bırakıp Şeyh Ebu’l Vefa Hazretlerine talebe olup, tasavvufta ilerlemiştir. Ali Efendi’deki meziyet ve ilmi yakından takip eden devrin padişahı II. Bayezid-i Veli Han, onu şehzadeler şehri Amasya’ya müftü olarak görevlendirir. 

    Amasya Müftülüğü vazifesini yürüttüğü esnada makamında gözü olan kişilerin, Ali Efendi aleyhinde faaliyetlerde bulunmaları üzerine müftülük vazifesini bırakarak özlemiyle tutuştuğu kutsal topraklara doğru yola çıkar. Hac yolculuğu esnasında Hicaz’da bazı karışıklıkların olduğunu öğrenince o seneyi Mısır’da geçirir. Mısır’da kaldığı 1 sene boyunca Mısır kütüphanelerinde araştırmalar yapıp, çeşitli ilim ve sohbet meclislerini takip eder. 

    Mısır’da bulunduğu sürede Arap tedrisatıyla Osmanlı tedrisatını mukayese etme imkânı bulur. Daha sonra Mekke-i Mükerreme’ye geçip Hac farizasını yerine getirip, Hazreti Peygamberi ziyaret için Medine-i Münevvere’ye geçer. Ali Efendi Hacda iken, Şeyhülislâm Efdalzâde Hamîdüddîn Efendi vefât edince, İkinci Bâyezîd Hân tarafından 1503 (H. 908)'de Osmanlı Şeyhulislâmlığı’na tâyin edildi. İkinci Bâyezîd Hân, Zembilli Ali Cemâlî Efendi Hicaz’dan gelinceye kadar fetvâ işlerinin Sahn-ı Semân Medresesi müderrisleri tarafından yürütülmesini emretti. Ayrıca Zembilli Ali Efendi’ye yeni yapılmış olan Bâyezîd Medresesi müderrisliğinde de vazife verildi. Bu tarihten sonra Şeyhülislâmların, Bâyezîd Medresesinde müderrislik yapması âdet hâline geldi.

    Kaynaklara göre Zembilli Ali Cemâlî Efendi fıkıh, usul, edebiyat, lugat, nahiv, tefsir ve hadis sahasında otorite sahibi vakur bir ilim adamı idi. Uzun süre fetva makamında kaldığı halde hayatının sonuna kadar tevazuu elden bırakmamıştı. Risâle-i Hırzü’l-mülûk’teki ifadeye göre kendisi insanların işlerini kolaylaştırmaktan zevk alır, fetva almak üzere başvuranların işlerini kısa sürede sonuçlandırırdı. Zembilli Ali Efendi’nin tasavvufî yönü de vardı. 

    Bundan dolayı bazı eserlerde “Sûfî” nisbesiyle kaydedilmiş ve “erbâb-ı hâl, sâhib-i kerâmet” diye gösterilmiştir. Çelebi Halîfe ile İshak Karamânî gibi Halvetiyye şeyhlerinden yakın akrabaları bulunmakla birlikte Zeyniyye tarikatı şeyhi Şeyh Muslihuddin Mustafa’ya intisap etmişti. 

    YAVUZ SULTAN’A BİLE HAKKI SÖYLEYEN

    “Eğer şeriata aykırı emirler verirsen, ben de senin hâl’ine (Tahttan indirilmene) fetva veririm” diyecek kadar cesur ve adil âlim bir veli.

    Onun ilmî meselelerde taviz vermediği, hatta sert mizaçlı Yavuz Sultan Selim’e bile karşı çıktığı kaynaklarda anlatılır. Görevlilere hukukî kurallar çerçevesinde ceza verileceğini, padişahın emriyle katledilemeyeceklerini, idamın mahkeme kararından sonra müftünün fetvasıyla mümkün olabileceğini çekinmeden padişaha söylediği ve birtakım şahsî uygulamalarının önüne geçtiği, padişahın yetkisinin sınırlarını da belirlediği ileri sürülür. 

    "Bir gün Yavuz Sultan Selim Edirne‘ye giderken, yolda karşılaştığı yüz elli kişinin elleri bağlı olarak İstanbul‘a götürüldüklerini görür. Bunların hazine muhafız memurları olduklarını öğrenir ve tutuklanma sebebini sorar. Hükümetin emirlerine muhalefet ettikleri cevabını alınca, galeyana gelip bunların hepsinin öldürülmesine dair emir verir.

    Şeyhülislâm Zembilli Ali Efendi bu kararı duyar duymaz, Padişahla görüşmek için gider. Makama buyur edip, geliş nedenini sorarlar. Padişahla görüşmek istiyorum, kendisine söyleyecek sözüm vardır, der. Padişahın huzuruna kabul edilir.

    Zembilli padişahın karşısında kendisinden emin bir şekilde söze başlar:" -Padişahım! Bizim vazifemiz Padişahın ahiretini muhafaza etmektir. İşittim ki, yüz elli adamın idam edilmesini emir buyurmuşsunuz. Bu nasıl olur? Bunların kusur ve kabahatleri dediğiniz gibi ise, öldürülmeleri şer‘an caiz değildir. Bunları af ediniz.

    Bu talep üzerine zaten sert mizaçlı, şedit karakterli biri olan Yavuz Sultan Selim Han iyice öfkelenir:-Hocam! Sen saltanat işine taarruz ediyorsun. Bu senin vazifen değildir!

    -Ben senin ahiret işine taarruz ediyorum. Bu ise benim esas vazifemdir. Eğer af buyurursanız necat bulursunuz. Aksi halde Allah‘ın elim azabına müstahak olursunuz!

    Padişah sükûnet bulur ve cümlesini affettim demesi üzerine Ali Efendi:-Sözüm bitmedi daha söyleyeceklerim var. Bu sözlerim ahiretinize aitti. Şimdi ise şân-ı mürüvvette müteallik bir sözüm kaldı.

    Deyince Sultan Selim:-Buyurun söyleyin, dediğinde:Şân-ı saltanata lâyık olan budur ki, affettiğin bu mücrimlerin eski memuriyetlerini kendilerine iade ve ihsan eyle!

    Sultan Selim:-Cümlesine eski memuriyetlerini de verdim, lâkin hizmetlerinde kusur ederlerse tekrar cezalandırırım!

    Buyurunca, Zembilli Ali Efendi:-Sultanımın re‘yine bağlıdır!

    Der ve Padişahla musafaha etmeden yalnız bir selâm verip huzurdan çıkar."

    Rivayete göre bir defasında Yavuz Sultan Selim’e “ahkâm-ı şer‘iyyeye mugayir” infazda bulunacak olursa hal‘ine fetva vereceğini açıkça söylemişti. Padişah yönetimle ilgili vereceği kararlara karışmamasını sert bir dille bildirince Zembilli Ali Efendi izin almadan hiddetle padişahın yanından ayrılmıştı. Bu davranışının yanlışlığını daha sonra anlayan Yavuz Sultan Selim ona iltifatta bulunmuş, Anadolu ve Rumeli kazaskerliklerini vermeyi teklif etmişti. Zembilli Ali Efendi ile Yavuz Sultan Selim hakkında anlatılan bu tür rivayetlerin, aslında yeni bir resmî kurum halinde teşekkül etmekte olan şeyhülislâmlık makamının önemini vurgulamaya yönelik olma ihtimali çok yüksektir. Nitekim İstanbul müftülüğü makamının dinî kontrolü sağlayacak biçimde veziriazamlık makamı gibi bir şekle bürünmesinin ilk önemli adımları onun görevi sırasında atılmıştır.

    Günün birinde Padişah Zembilli ’ye; "bütün dünyayı fethetmek mi; yoksa bütün insanları Müslüman yapmak mı daha evladır?" şeklindeki sorusuna karşılık, "Müslüman yapmak daha üstündür" diye cevap verir. Bunun üzerine Padişah, Osmanlı topraklarında Hıristiyanlığın yasaklanmasını ve Müslümanlığı kabul etmeyenlerin idam edilmelerini emreder. Zembilli hemen harekete geçerek, Sadrazam Piri Mehmet Paşa ile birlikte Rum Patriği’ni, maiyetiyle beraber Padişahın huzuruna çıkartır. Patrik, diniserbestinin Fatih Sultan Mehmet tarafından tanındığını, cebren Müslüman edilmeyeceği taahhüdünde bulunulduğunu, bunu havi fermanın bir yangında yandığını söyler. Üç yaşlı yeniçeri de şahitlik yaparak olayı doğrularlar. Yavuz, emrini geri çeker ve böylece Zembilli, Hıristiyanların kurtulmalarına vesile olur.

    Dürüstlüğünü ve cesaretini hiçbir zaman yitirmeyen, doğruları ömrünün sonuna kadar söylemekten çekinmeyen Zembilli, bu özelliğini Kanuni zamanında da devam ettirdi. 

    NEDEN ZENBİLLİ DENİLDİ?

    “Zembilli” denilmesinin sebebi ise; Şeyhülislamlığı Döneminde kendisine sorulan soruları evinin balkonundan bir zembil sarkıtarak(iple aşağı uzatılan torba)  alması ve cevaplayıp tekrar zembili ile sarkıtmasından dolayıdır. Zühdü, takvası ve doğruluğu ile meşhur olan Zembilli Ali Efendi, II. Bayezid’in vefatı sonrasında Yavuz Sultan selim Dönemi’nde de vazifesine devam eder. Zembilli Ali Efendi, dine uymayan her çeşit hükme ve karara şiddetle karşı çıkardı. 

    Yavuz Sultan Selim Han’ı Çaldıran Seferine teşvik eden de o’dur. Yine Yavuz’un Mısır Seferi’ni sonuna kadar desteklemiştir. Zembilli Ali Efendi, gönlü Allah aşkı ile tutuşan cihat sevdalısı bir insandı. Zamanı geldiğinde cihada bizzat iştirak etmişti. 

    Kanuni Sultan Süleyman Dönemi’nde Akdeniz yapılan fetihler neticesinde bir Türk gölü halini almıştı. Fakat Rodos Şövalyelerinin korsanlık faaliyetleri devletin Akdeniz’deki asayişini tehdit etmekteydi. Zembilli Ali Efendi, padişahı Rodos seferine ikna etmiş, hatta kendisi de Rodos fitnecilerine karşı savaşmıştır. Rodos feth edildikten sonra burada kalıp yerli halka İslamiyet’i anlatmış, birçok Rum’un hidayete ermesine vesile olmuştur. Rodoslu Müslümanların mayasında onun gayretleri vardır.  Zembilli Ali Efendi’nin; El-Muhtârât adlı eseri, bir fıkıh kitabı olup, çok kıymetlidir. Bundan başka; Muhtasar-ul-Hidâye, Âdâb-ül-Evsiyâ ve Risâle fî Hakk-ıd-Deverân adlı eserleri vardır.

    Zembilli Ali Cemâlî Efendi hayırseverliğiyle tanınmış, İstanbul’un değişik yerlerinde cami, mescid ve mektep inşa ettirmiştir. Bunlardan Alaca Mescid, Galata’da Tersane caddesinde iken 1957’de Azapkapı caddesi açılırken yıktırılmıştır. Müftü Ali (Zembilli Ali) Efendi Camii, Küçük Mustafa Paşa semtindedir; mescid olarak yaptırılmış, 932’de (1525-26) cami haline getirilmiştir. 

    Tek kubbeli, kare planlı Ali Cemâlî Efendi Mektebi, Zeyrek Yokuşu’nda 1523-1525 yılları arasında inşa edilmiştir. 1960’ta ortadan kaldırılan Müftü Hamamı, Fatih Kadı Çeşmesi’nde Müftü Ali Camii yakınında bulunuyordu. Bu hamamın geliri yukarıda sözü edilen cami, mescit ve mektebe vakfedilmiştir. 

    Zühd ve takva sahibi olup bütün ömrünü ilim, ibadet, ders ve fetva vermeye hasretti. Kendisinden fetva isteyenlere kolaylık olsun diye, gündüzleri evinin penceresinden zembil sarkıtır ve akşama kadar bekletirdi. Müşkülüolanlar yazdıkları pusulaları zembile bırakırlardı. Ali Cemali Efendi, gece geç saatlere kadar çalışıp cevapları zembile koyduktan sonra zembili sabahtan sarkıtırdı. Soru sormuş olanlar gelip cevaplarını alırlardı. Verdiği fetvalardan bir tanesi de şapkaya dairdir: "

    Cin ve insin Şeyhülislâmı Zembilli Ali Efendi’nin "Şapkayışaka ile dahi olsa,başa koymaya hiç bir cevaz yok"

    "Zembilli" lakabı işte bu durumundan dolayıkendisine verildi ve bu lakapla meşhur oldu. Beş vakit namazını cemaatle kılmaya özel itina gösterirdi. İyi ahlaksahibi olup cömert, mütevazı bir hayat yaşayarak, büyük küçük her kese aynı tatlı muameleyi göstererek hoş tutardı.

    Son dönemlerinde epey yaşlanıp hastalanmasına rağmen görevinden alınmayarak kendisine fetva vermekonusunda vekâlet etmek üzere, Mevlana Şeyh Muhiddin Muhammed bin Bahaeddin ve Şeyh Abdülkerim Kadiri, Kanuni tarafındanatanmışlardır. Bu durum Padişahın kendisine ne kadar değer verdiğinin çok önemli bir göstergesidir.(İsmail Hâmi Danişmend, (1971) Osmanlı Devlet Erkânı, İstanbul: Türkiye Yayınevi, say. 114. ISBN.Üç Padişah Döneminin Şeyhülislamı Zenbilli Ali Efendi.)

    HEM ŞEYHÜLİSLAM, HEM MÜDERRİS, HEM VAKIF NAZIRI

    Ali Efendi, II. Bayezit’e şeyhülislâm tayin edilmesinden kısa bir süre sonra, haftada bir gün ders okutmak şartıyla, halen Bayezit meydanında bulunan ve şu anda Hat müzesi olarak kullanılan Bayezit medresesinin müderrisliğine de getirildi. Ayrıca Sultanın, ülkenin değişik yerlerinde bulunan hayratına ait vakıfların nezaretine de memur edildi. Bundan böyle, sonraki dönemlerde II. Bayezid medresesi müderrisliğiyle padişah vakıflarının nezaretinin şeyhülislâmlara verilmesi teamül haline geldi.

    24 YIL ARALIKSIZ ŞEYHÜLİSLAMLIK YAPTI

    Ali Cemalî Efendi, Sultan Selim Han’ın kısa süren saltanatı döneminde de makamını korudu. Kanunî döneminde de vefat tarihi olan 1526’e kadar aynı görevde kaldı. Bu duruma göre şeyhülislamlık hizmetini, Osmanlı’nın bu en parlak döneminde tam 24 yıl aralıksız ifa etti. Sultan Kanunî, ölümünden kısa süre önce, iş göremeyecek derecede hasta olduğunda bile, onu görevinden uzaklaştırmadı, fetvâ işlerinin aksamaması için bu işi yürütmek üzere ulemâdan Şeyh Bahâeddinzâde Muhyiddin Mehmet’i kendisine yardımcı tayin etti.

    ZEMBİLLİ ALİ CUMALİ EFENDİ’NİN VASIFLARI

    Ali Cemâli Efendi, özel hayatında oldukça sade ve alçak gönüllü, büyük küçük herkese değer veren üstün kişilikli biriydi. Fetvâ makamının fırsat ve imkânları, uzunca bir süre elinde bulunduğu halde, tevazuu hiçbir zaman elden bırakmamış, vefatına kadar alçakgönüllü ve debdebesiz bir hayat yaşamıştı. Zembilli Ali Efendi, devrinin en büyük âlimlerindendi. Fıkıh, usul, edebiyat, lügat, nahiv, tefsir ve hadis alanlarında otoriteydi.

    Tasavvuf yönü de vardı. Müstakimzâde, Devhat’ül Meşâyih’inde, onun ‘erbâb-ı hâlden’ olduğu hususunda herkesin ittifak halinde olduğunu söylemektedir. Dervişlerin devrân ve raksına fetvâ vermiş, hatta buna dair bir de eser kaleme almıştı.

    EN LİYAKATLİ ŞEYHÜLİSLAMLARDAN

    Ali Cemalî Efendi, Osmanlı Devleti’nin en liyakatli şeyhülislâmlarından biridir. Fatih’in Şeyhülislâmı Molla Hüsrev’in hukukta başlattığı yapılanmayı daha da ileri götürerek, yeni bir devir açmış ve Osmanlı Hukuku’nun mimarları arasında yer almıştır.

    Zembilli Ali Efendi'yi nesiller boyu anlatılagelen bir başka hatırasını aktararak yâd etmiş olalım. Nakledilir ki: Kanûnî Sultan Süleyman, Topkapı Sarayı'nın bahçesindeki meyve ağaçlarını karıncaların sarması üzerine, kurtulmak için çare araştırır ve ağaçların gövdelerine kireç dökülürse meselenin çözüleceğini öğrenir. Fakat Şeyhülislam'dan izin alması lazım gelir. Sualini şiirleştirerek bir beyitle Zembilli Ali Efendi'ye sorar: “Dırahtı (ağacı) sarmış olsa eğer karınca/ Zarar var mı karıncayı kırınca.”Zembilli Ali Efendi, padişahın bu zarif ifadesine aynı zariflikte bir beyitle karşılık verir: “Yarın divânına Hakkın varınca/ Süleyman'dan alır hakkın karınca.”

    VEFATI

    Ömrünü, ilme, talebe yetiştirmeye ve İslam’a hizmete harcamış, kıymetli hizmetler yapmıştır. Üstün hâlleri, ahlâkı, başarılı hizmetleriyle meşhûr olup, tasavvufta da kemâle ermiştir. Kendisine “Mevlânâ Sûfî Ali Cemâlî” de denilmiştir.

    Şakâyik müellifi şöyle kaydetmiştir “Zembilli Ali Efendi ölüm döşeğinde iken, babamla birlikte ziyaretine gittik. Babamla gizli bir şeyler konuştular ve babam ağlamaya başladı. Ziyaretinden ayrıldıktan sonra babama, ağlamasının sebebini sordum. “Vefat edeceğini, Mûsâ aleyhisselâm’ın rûhâniyetinin sabahleyin gelip, kendisini ahirete davet ettiğini söyledi” dedi. Babam böyle deyince ben de dayanamayıp gayri ihtiyarı ağladım.”

    Dört padişah devrini görüp üç padişah döneminde şeyhülislamlık görevini sürdüren Zembilli Ali Cemali Efendi; H. 932 (M.1526) yılında yine Şeyhülislamlık vazifesinde iken vefat etmiştir. 1526 senesinde Hakk’a yürüyen Zembilli Ali Efendi’nin kabri Fatih sınırları içerisinde yer alan Zeyrek yokuşunda, Bozdoğan Kemeri civarında Unkapanı Köprüsü‘ne inerken kendi dergâhının bahçesindedir. Rabbim rahmetiyle muamele eylesin. Derecesini Cennet-i Firdevs kılsın. Bizleride onlara layık eylesin. Âmin.

    ESERLERİ

    1-Mutahharat-ı Mine'l- Fetava (Ali Efendi'nin Fetvaları):Hanefî fıkhına dair bu eser, Ali Efendi'nin fıkha dair bir eserdir. Kendisine sorulduğu meselelerde verdiği dini cevapları ihtiva eder. İstanbul Kütüphanelerinde pek çok nüshaları vardır. Kâtip Çelebi, Keşf-i Zunun'da bu eserden bahsetmiş, Ali Efendi'nin verdiği fetvaları Hidaye ve sair fıkıh kitaplarından derleyerek kaleme aldığını belirtmiştir.( Katip Çelebi, Keşf-i Zünun an Esamiü'l- Kütüb ve'l Fünun,  C:2, s. 1624, Maarif Matbaası, İST, Konya Bölge Yazmalar, BB168209.Süleymaniye Ktp., Âşir Efendi, nr. 138; Esad Efendi, nr. 644; Fâtih, nr. 2387, 2388, 2389; Lâleli, nr. 1154).

    2- Muhtasarü'l- Hidaye:Fıkha dair bir eserdir.

    3- Risale-i fi Hakk-ı Devran(Risâletü’d-deverân).:Tasavvufa dair bir eserdir. Sema yapmanın haram olmadığını belirtir. Biri manzum bir nesir iki nüshası vardır. (Küçükdağ, Yusuf, Zenbilli Ali Efendi, Diyanet İsl Ansk. C:44, s.249.Hacı Mahmud Efendi, nr. 3093/2) Risâle fî cevâzi devrâni’ṣ-ṣûfiyye adıyla kayıtlı nüsha Arapça ve mensurdur.)

    Âdâbü’l-evsiyâ adlı ahlâka dair eser Ali Efendi’ye nisbet edilirse de bu eserin oğlu Fudayl Çelebi tarafından kaleme alındığı tesbit edilmiştir (bk. FUDAYL ÇELEBİ, Zenbillizâde).

    BİBLİYOGRAFYA
    İstanbul Vakıfları Tahrir Defteri 953 (1546), s. 164-165, 240, 283.Taşköprizâde, eş-Şeḳāʾiḳ, s. 286.Muhtesibzâde Mehmed Hâkî, Tercüme-i Şekāik, TSMK, Revan Köşkü, nr. 1436, vr. 77a-79a.Lutfi Paşa, Târih (nşr. Âlî Bey), İstanbul 1341, s. 278.Ramazanzâde Mehmed Çelebi, Târîh-i Nişancı, İstanbul 1290, s. 191, 270.Hırzü’l-mülûk (haz. Yaşar Yücel, Osmanlı Devlet Teşkilâtına Dair Kaynaklar içinde), Ankara 1988, vr. 46a-48b.Mecdî, Şekāik Tercümesi, s. 120-121, 302, 303, 308, 428.Hoca Sâdeddin, Tâcü’t-tevârîh, II, 550-554.Atâî, Zeyl-i Şekāik, s. 277.Peçuylu İbrâhim, Târih, I, 51.Evliya Çelebi, Seyahatnâme, I, 309, 319, 331, 370.Ayvansarâyî, Hadîkatü’l-cevâmi‘, I, 14, 65, 119, 132, 160.Müstakimzâde Süleyman Sâdeddin, Devhatü’l-meşâyih, Millet Ktp., Ali Emîrî, Tarih, nr. 721, vr. 5a-b.Amasya Târihi, I, 105-106, 204, 292, 321; III, 130, 236-240, 245.Sicill-i Osmânî, III, 488.Osmanlı Müellifleri, I, 320.İlmiyye Salnâmesi, s. 342-343.Uzunçarşılı, Osmanlı Tarihi, II, 665.a.mlf., İlmiye Teşkilâtı, s. 176, 205, 228, 233.Abdülkadir Altunsu, Osmanlı Şeyhülislâmları, Ankara 1972, s. 13.Konyalı, Niğde Aksaray Tarihi, II, 2315, 2502, 2734-2735.R. C. Repp, The Müfti of Istanbul: A Study in the Development of the Ottoman Learned Hierarchy, London 1986, s. 197-224.Yusuf Küçükdağ, II. Bâyezid, Yavuz ve Kanûnî Devirlerinde Cemâlî Ailesi, İstanbul 1995, s. 51-81.İrfan Görkaş, “Zembilli Ali Efendi’nin Sufi Deveranını Açıklama Risalesi ve Türk Tefekkürüyle İlişkisi”, TDA, sy. 130 (2001), s. 221-226.R. Ekrem Koçu, “Alaca Mescid”, İst.A, I, 574.a.mlf., “Ali Efendi (Zenbilli)”, a.e., II, 658.M. Cavid Baysun, “Cemâlî”, İA, III, 85-88.Halil İnalcık, “D̲j̲amālī”, EI2 (İng.), II, 420.Zenbilli Ali Efendi.Türk Dili ve Edebiyatı Ansiklopedisi, c. VIII, Dergâh Yayınları, İstanbul 1977, s. 111.A. Ragıp Akyavaş, Üstad-ı Hayat, TDV Yayınları, Ankara 2005, s. 20- 21.İlmiye salnamesi, 1221 a.g.e. s. 342.Hammer, a.g.e. c. 4, s. 175-178;Abdülkadir Altınsu, a.g.e. s. 14;Mehmet Tahir, a.g.e. 1/473-474; 1973 Konya İl Yıllığı, s. 303;Uz, İpek Yolu, a.g. makale s.11.