Nureddin Mahmut Zengi

   NUREDDİN MAHMUT ZENGİ KİMDİR? HAYATI, ESERLERİ, VEFATI

    (D.H.511 M.1118.Halep - V.H.569 M.1174.Şam)

    Adil, Âlim, Veli, Peygamber Aşığı, Cömert Sultan.

    Künyesi: Ebü’l-Kāsım (Ebü’l-Muzaffer) el-Melikü’l-Âdil eş-Şehîd Nûruddîn Mahmûd Zengî b. İmâdiddîn Zengî b. Kasîmiddevle Aksungur. Dımaşk ve Halep atabegi (1146-1174).

    El-Emirü’l -Âdil Nureddin Zengi; Tarih, ismini ve şanını bilmediğimiz kahramanlarla doludur. İslam dünyasında da tarih boyunca muazzam ve muazzez şahsiyetler var olmuştur. İlim, amel, sanat, cihat gibi alanlar başta olmak üzere birçok alanda kendini yetiştirmiş güzide insanlar. Bu insanların elleriyle İslam Toplumu ilimde, hikmette, edep ve infakta dünya tarihinin en güzel örneklerini vermiş ve topyekûn insanlığa irfan membaı olmuştur. Açılan fetih kapıları sayesinde küfür içerisinde, kendi batıl itikatlarını yaşama gayretinde olan pagan, Yahudi, Hristiyan gibi topluluklar bile bu anlayış sayesinde mağrur yaşamışlardır. Bu kültür hazinesinden beslenen istidatlı nesiller yepyeni bir dünyanın kapısını aralamakta ve bunun kavgasını vermektedir. Bu mana çerçevesinde öncü nesillerden biriside Nureddin Zengi hazretleridir.

    Nureddin Zengi, H.17 Şevval 511-M.11 Şubat 1118 yılında Halep’te dünyaya gözlerini açtı.  Musul ve Haleb Atabeyi İmâmeddîn Zengî'nin oğludur. İyi bir eğitim ve öğretim görerek¸ İslâm terbiyesiyle yetiştirildi. Gençliğinden itibaren babasının seferlerine katılarak kumandanlık vasıflarını geliştirdi. Yaptığı savaşlarda şehit olmayı çok istediğinden kendisine Eş-Şehid’de denilmekteydi.Babası İmâmeddîn Zengî'nin 1146'da Caber Kalesi kuşatmasında şehit düşmesinden sonra kardeşiyle birlikte yönetimi devraldı. Musul Atabeyliği¸ oğullarından Seyfeddin Gazi ile Nureddin Mahmud arasında paylaşıldı. Seyfeddin Gazi¸ Musul merkez olmak üzere Fırat Nehri'nin doğusunda kalan yerleri alırken¸ Nureddin Zengî Haleb merkez olmak üzere Fırat Nehri'nin batısında kalan yerleri aldı. 

    Bu sırada Zengî'nin ölümünü fırsat bilen Haçlı liderlerinden İkinci Joscelin¸durumu fırsat bilerek Ermenilerle birlikte Urfa’yı kuşattı. bir kısım Hıristiyan halkla anlaşarak Urfa'yı ele geçirmeye muvaffak oldu. İç kalede direnen Müslümanlar Nureddin Zengi’den yardım istedi. Nureddin Zengi’nin geldiğini duyan II. Joscelin geri çekildi. NureddinMahmut süratle gelerek kaleyi tekrar ele geçirdi. İhanet eden Hıristiyanları cezalandırdı.

    Bu durum Avrupa’da büyük yankı uyandırdı Papa, Fransa kralına ve Şövalyelere mektup yazarak doğudaki kardeşlerine yardım etmelerini istedi. Böylece II. Haçlı Seferi’ne katılan ordular 1148 yılında Dımaşk’ı (Şam) kuşattılar. Nureddin Mahmud haçlıları ağır bir yenilgiye uğratarak onları geri çekilmeye zorladı.

    Nureddin Mahmud’un hedefi Mısır’ı ele geçirmekti. Mısır’a giden yolun Dımaşk hâkimiyetinden geçtiğini bildiği için bu şehri haçlılar ele geçirmeden hâkimiyeti altına aldı.

    Haçlıları püskürten Nureddin Zengi daha sonraları sürekli Haçlılarla ve Fatımilerle mücadele içinde oldu. Hükümdarlığı boyunca tebaasına adaletle muamele ettiği için kendisine halk tarafından el-Emir’ul-Âdil (Âdil Hükümdar) Şehid Nureddin Mahmud Zengilakabı verildi.

    “Müslümanlar, frenk elinde esir iken Hak Teâlâ’nın beni tebessüm ederken görmesinden hayâ ederim.” İslam tarihinde, kahramanlar ve destanlar o kadar çoktur ki, çokluğundan mı yoksa artık öylelerinin yokluğundan mı bilinmez unutulmuşlardır. Bazılarının sadece ismi hafızalarda vardır o kadar. İşte öyle büyük kahramanlardan biri de Zengilerin sultanı Nureddin Mahmud Zengi’ en temel tarih kaynaklarımızdan olan el-Kamil fi’t-Tarih’te kendisi “İkinci Ömer bin Abdülaziz” olarak vasfedilmiş bu yüce sultanın ancak ideallerine, karakterine, mücadelesine ve en önemlisi uğruna yanıp tutuştuğu İslam Birliği hayali,onun hem Mısır’ın fethedilip Şia Fatımilerin elinden kurtarmasını, hem Kudüs’ün fethine giden yolda pürüz ve mânia teşkil eden elliden fazla kaleyi fethedip Şarkın sevgili sultanı SelâhaddinEyyubi’ye işi âsân kıldığını anlatmaya kâfi gelmez.

    Dedesi Aksungur Selçuklu ’ya çok değerli hizmetler yapmış bir validir. Babası da kendisi gibi Haçlılara kan kusturmuş bir fatih olan İmadüddin Zengî’dir ve Urfa Haçlı Kontluğunu tarihin derinliklerine gömmüş bir komutandır. İmadüddin, Müslümanları zillete düçar eden çekişmeleri bir kenara bırakıp unutulan cihat anlayışına çağrı yapmış ve hayatını bir mücahid olarak tamamlamıştır.

    Fethettiği her yerde hemen şer’i kaideleri hayata geçiren ve bu hususta oldukça hassas olan İmaduddin Zengî için İmad el İsfahanî, “Zaman senin etrafında dönüyor artık ve sen İslam’ın muhafızı ve gözbebeğisin.” demişti.

İLİM EHLİ ÂLİMLERE TEVECCÜHÜ

    İbnü’l-Esir diyor ki: “Nureddin toplantılarında Efendimiz Aleyhisselam’ın sünnetine riayet ederdi. Oturup kalkmasında hep edep ve hayâ vardı. Haramlara ve mekruhlara dikkat ederdi. Onun yanında hep âlimler konuşur, ilmi sohbetler yapılır ya da devlet işleri istişare edilirdi, ya da hep cihat planları yapılırdı.”

    Âlimler ve sufiler huzuruna geldiğinde hep ayağa kalkan Nureddin Zengî ilimde bir fakih, özel hayatında bir zahid, harp meydanında ise bir mücahit idi. Fetihlerde elde edilen ganimetlerden kendisine helal olanlardan bile çok az alır ve sadece iaşesini sağlardı. Kendisine gelen hediyelerin tamamını kadıya teslim eder ve onları sattırarak tasadduk ederdi. Sadece Şeriatın haram kıldığı ipek ve altından değil mübah olan gümüşten bile sakınır ve hiç kullanmazdı.

    Hanımı Razi Hatun kendisinden nafakasını arttırmasını talep edince öfkesinden yüzü kıpkırmızı olan Nureddin şöyle demiştir: “Bu hazinede olan paranın bizim mi olduğunu zannediyorsun? Yazıklar olsun sana! Bu para ümmetindir. Onda bütün insanların hakkı vardır. Biz sadece bu paranın bekçisiyiz.”

    Kişiliği

    Nureddin Mahmud Zengi, adaletli bir hükümdardı. Bu nedenle kendisine halkı tarafından el-Emir’ul-Adil (Adil Hükümdar) lakabı verilmiştir. Çocukluğunda iyi bir eğitim alan Nureddin devlet yönetiminde diplomatik bir üslup kullanmıştır. Uygulamış olduğu usta siyaset sayesinde Müslümanların birliğini sağlamış ve sonradan komutanlarından Selahaddin Eyyubi tarafından gerçekleştirilecek olan Kudüs’ün fethinin zeminini hazırlamıştır.

    Nureddin Mahmud’un gerçekleştirmek istediği üç hedefi vardı. Birincisi Suriye kıyıları ve Sina yarımadasına sıkıştırdığı haçlıları ortadan kaldırmak. İkincisi Mısır’daki Fatımi hâkimiyetine son vermek. Son hedefi ise İstanbul’u fethetmekti.

    İleri görüşlü bir lider olan Nureddin adımlarını daima geleceği düşünerek atardı. Bu hayal ve hedefleri daha sonra hep gerçekleşmiştir. İlki Müslümanları birleştirerek İslam birliğini kurmaktı ki bunu hayattayken başardı.. İkincisi Kudüs’ü fethetmekti. Bu hayali kendisinden hemen sonra Selahaddin Eyyubi gerçekleştirmiştir. Son hayali ise Konstantiniyye’nin fethiydi. Bu hayali de Fatih Sultan Mehmed’e nasip olmuştur.

    Nureddin eğitime çok önem vermiştir. Şam, Halep, Hama, Humus ve Baalbek şehirlerinde medreseler kurmuştur. Ayrıca ilk Darul Hadis’i kendisi kurdurmuştur. Kurdurduğu rasathanede güneş saati yaptırmıştır.

    Komutanlarına da özel önem vermiş ve başta Selahaddin olmak üzere birçok kişiyi gerek kumandanlık, gerekse siyaset konusunda yetiştirmiştir. Öldüğünde kendisi tarafından yaptırılan Şam’daki Nuriye Medresesi’ne defnedilmiştir.

    Şam’da yaptırdığı büyük hastane, dönemin en meşhur doktorlarının hizmet verdiği bir sağlık kurumuydu. Hadis üniversitesi mahiyetindeki ilk dar-ül-hadisi kendisi kurdu ve birçok kitap vakfetti.

    Dindar bir şahsiyet olan Nureddin Mahmud Zengi, karargâhında dahi Kur’an-ı Kerim okutup, hürmetle dinlerdi. Haftada iki gün halkın huzuruna çıkarak şikâyetleri dinlerdi. Haksızlıkların önüne geçmek ve devletin menfaatlerini korumak için, hassas bir haber alma teşkilatı kurdu. Kendisinin ve aile çevresinin ihtiyaçlarını şahsi malından karşılardı. Ganimetten, âlimlerin helal dediklerinden başkasını almaz, altın, gümüş kullanmaz ve ipek giymezdi.

    Mücahitlerin Emiri Nureddin Zengi

    Dinimizin emri gereği cihat Müslümanlara farz bir ibadettir. Bazı âlimlerimizin ifadesiyle: “Cihad şifadır.” Gerçek bir mümin olan Nureddin Zengi’nin hayatı cihad meydanlarında geçmiştir. O zamanı kasıp kavuran Haçlı istilalarına karşı muazzam mücadeleler vermiştir. Aynı zamanda İslam inancından sapan Fatımilerin saldırılarını püskürtmeyi başarmıştır. Toplumun sürekli cihada hazır olmasının, din için çabalamanın önemini çok iyi bildiğinden ulemanın topluma bunları anlatmalarını söylemiş ve kendisi bu şuuru aşılamak için ‘Kitabu’l Cihad’ isminde bir risale kaleme almıştır. Bu risalede cihadın önemini anlatmaktadır.

    Mücahid ve kudretli bir sultan olmasına rağmen kendisine sadece “emir” diye hitap edilmesini emredip, diğer sıfatları kullanmaktan yanındakileri men etmesi ve bir yazışmada böyle lakaplar kullanan kâtibi azarlayarak mektubu yırtmasını, bütün yazışmalarda besmele-hamdele-salvele ile başlanmasını emretmesi bile sanırım onun takvasına en büyük delildir.

    Tam bir cihat aşığı olan Nureddin’e, meşhur Şafii âlimi Kutbeddin Nişaburî “Sen savaşa bizzat katılma. Allah muhafaza sen şehit düşersen ümmeti kim muhafaza edecek?” diye nasihatte bulununca Nureddin hüngür hüngür ağlayarak şöyle cevap verir: “Öyle deme. Bu Allah’a isyan olur. Zira cihatherkese farz değil midir?” Ve Nureddin ömrü boyunca bu konuşmayı ne zaman hatırlasa hep ağlar, yanındakileri de ağlatırdı.

    Kendisini Allah yolun da öylesine feda etmiş ve hiçliğe bürünmüştü ki, Tel-Harim savaşında şöyle dua etmişti: “Ya Rabbi Müslümanlar da senin kulun kâfirler de. Ama Müslümanlar dostun, kâfirler ise düşmanın. Düşmanlarına karşı dostlarına yardım et. Ben zafer kazanınca şımaracağım diye Müslümanları zelil etme. Nureddin’i rezil et ama Müslümanları zelil etme!”

    Hayatı boyunca sürekli Halifeye bağlılığını arz ederek İslam birliğini tesis etmeye gayret etmesi, Haçlılarla hem Bâtıniler ve Fatımilerle mücadeleler edip, tüm İslam devletlerine ve emirlerine cihada davet etmesi, hayatını bir sultan gibi değil de derviş bir mücahit hayat sürmesi, Ehl-i Sünneti devlet politikası haline getirmesi ona İkinci Ömer bin Abdülaziz sıfatını kazandırmıştır.Allah ona rahmet eylesin ve şu iki sözünü sultanlara kanun eylesin:

“Biz nasıl devleti, devlete ait yolları ve arazileri, halkın malını ve canını muhafaza ediyorsak; dinin emirlerini de korumalı, Allah’ın emirlerine aykırı işlerle mücadele etmeliyiz.”

    “Biz yolları hırsızlardan ve yan kesicilerden korumakla görevliyiz. İnsanları, başlarına gelecek diğer şeylerden de muhafaza etmeliyiz. Peki, o zaman Allah’ın emirlerine nasıl riayet etmeyiz? Biz Allah’ın kanunlarına aykırı her şeye şiddetle karşı çıkarız. Aslolan bu emirlere uymaktır. BİZ ŞERİATIN HİZMETKÂRI VE TARAFTARIYIZ.”

EHLİ SÜNNET MUHAFIZI NUREDDİN ZENGİ

    İslam’ın temiz akidesine karşı saldırıların İslam davetinin başladığı andan kıyamete kadar devam edeceği malumdur. Müslümanların saf itikatlarını bozmak suretiyle ümmeti böleceğini sananların fitne üretmesi şaşılacak bir durum değildir. Zira İslam’ı bozmak suretiyle ortaya atılan çeşitli fitnelerden çeşitli fırkalar teşekkül etmektedir. Efendimizin “Ümmetim 73 fırkaya ayrılacaktır. Sadece bir fırka kurtulacaktır. Bu fırka-i naciyedir.” hadisi şerifini bilen Nureddin Zengi bu tarz fitnelerle mücadele etmiş bir isimdir. Nuriyye Medresesi gibi birçok medrese kurarak Ehl-i Sünnet ulemasına devlet eliyle imkân sunmuştur. Tabi bu durum Şia’nın Nureddin Zengi’ye karşı tavır almasına sebep olmuştur. Hasan Sabbah ve Fatımiler birçok kez isyan etmişlerdir. Lakin Nureddin Zengi bu isyanları savurmayı bilmiştir. İleride Kudüs Fatihi olacak Selahaddin Eyyubî ile Nureddin Zengi arasında fitneler çıkarmak suretiyle hem Kudüs’ün fethi sürecini baltalamak hem de Zengiler ve Eyyubileri birbirine düşürmeye çalışmışlardır.Kâfirlerle ve ehl-i bidata daha iyi mücadele yapabilmek için spor yapmaktan başka eğlencesi bulunmayan İmadüddin’in oğlu Nureddin de tıpkı babası gibi küffara ve mudillere karşı cihad aşkıyla yanıp tutuşuyordu ve babasından sonra ağabeyi Seyfeddin Gazi’yle ve daha sonra onun vefatıyla kendisi Hilafetin gölgesinde İslam birliği hedefine ulaşmak için adım adım ilerliyordu.

    Ehl-i Sünnet akidesini yaymak için, Bâtınilerle ve Fatımilerle mücadele etmek için Nizamiye medreselerinden yetişenleri devlette istihdam eden, Nuriye Medreselerini tesis eden ve özellikle Kudüslü çocukları Abdülkadir Geylani hazretlerinin tekkelerine gönderip yetiştiren ve Hayat el Harrani hazretlerini de ziyaret edip destek isteyen, Hafız İbn Asakir’den yol haritası isteyen Nureddin Zengi her daim Selçuklularla iyi ilişkiler içinde olmuş ve Bağdat’ta bulunan halifeye her daim bağlılık arz etmiş ve fethettiği her yerde onun adına hutbe okutmuştur. Hem Selçuklular olsun hem diğer küçük büyük İslam devletleri olsun hepsini cihada ve birlikte mücadeleye davet etmiştir. Hatta onlara yazdığı mektuplardaki asr-ı saadet havası muhatapları üzerinde oldukça müessir olmuştur.

    Anadolu Selçuklu Sultanı Kılıçarslan, Danışmendlilere saldırmıştı. Bunun üzerine Nureddin, Haçlı ve Bâtıni tehlikesi mevcutken kendi kardeş devletine saldıran Kılıçarslan’ın üzerine ordusuyla hareket etmişti. Kılıçarslan barış teklif ettiğinde Nureddin Zengî barış için şunları şart koşmuştur:

    “Senden şu üç şeyi istiyorum, birincisi Müslümanlara saldırdığın için tevbe edeceksin ve bizden de özür dileyeceksin. Ayrıca tecdid-i iman yapacaksın. Zira yaptıkların Müslüman bir devlet adamına hiç yakışmıyor. İkincisi, Allah İslam topraklarının büyük kısmını sana nasip etmiş fakat sen Bizans ve diğer İslam düşmanlarıyla mücadele etmeyi bırakıp başka işlere yönelmişsin. Şu halde tekrar cihada başlayacaksın ve haçlılara karşı ihtiyaç duyduğumda bana destek olacaksın. Üçüncüsü kızını yeğenim Seyfettin Gazi ile evlendireceksin.”

    Kılıçarslan bu şartlara hayret etmiş ve artık Nureddin’in daimi dostu olmuştur. Bu birleştiriciliğinin ardında hep Şeriata bağlılığı vardı. Yine Emiru’l-Adil Şehid Nureddin Mahmud Zengi bir gün Haçlılara karşı Hasankehf beyini yardıma davet etmişti. Fahrettin, kendi açısından zûl, Nureddin Zengi açısından şeref sayılan şu cümleyi söylemiştir: “Bu Nureddin’in başına çok namaz kılıp oruç tutmak vurmuş. Hem kendini hem adamlarını tehlikeye atıyor.” Ama Cenab-ı Hakk, Emir Fahrettin’in yardım göndermediği o zor durumda Nureddin’ni muzaffer kılmıştı.

    Haçlılarla Mücadelesi ve Sosyal Hayata Etkileri

    İmadeddin Zengî 1144'de Urfa'yı fethetti ve I. Haçlı Seferi sonunda kurulan Urfa Kontluğu'na son verdi. Bu zafer Haçlılara karşı kazanılmış ilk önemli başarıdır. Urfa'nın kaybedilmesi üzerine Avrupa¸ ikinci bir Haçlı Seferi'ne hazırlanmıştır. Ortaçağ İslâm dünyasının en parlak simalarından olan Nureddin Mahmud Zengî¸ babasından devraldığı Haçlı mücadelesinde ağabeyi ve Musul Atabeyi Seyfeddin Gazi'yle ve 1148'de ağabeyinin ölümünden sonra yerine geçen küçük kardeşi Kudbeddin Mevdud'le birlikte hareket ederek¸ Haçlılara karşı İslâm cephesini birleştirmiş¸ II. Haçlı Seferi'nde Haçlılarla mücadeleler yapmıştır. Zengîlerin bu fedakârlıkları sonucu Haçlılar daha fazla ilerleme imkânı bulamayarak sahil şeridine sıkışıp kalmışlardır.

    1147-1149 yılları arasında gerçekleşen İkinci Haçlı Seferi'ni neticesiz bırakan İslâm kahramanı Nureddin Zengî¸ kurduğu eğitim kurumları¸ sosyal tesisler ve yaptığı imar faaliyetlerinin yanında¸ güçlü bir devlet kurucusu olan Selahaddin Eyyubî'yi yetiştirmesiyle de tanınmaktadır. Haleb¸ Şam¸ Hama¸ Humuş Baalbek¸ Menbic ve diğer şehirlerde büyük medreseler¸ camiler¸ imaretler¸ kervansaraylar¸ hastane ve dârü'l-hadisler yaptırdı. Masrafların karşılanması¸ tamiratı ve yaşatılması için büyük vakıflar bıraktı. Şam'da yaptırdığı büyük hastane¸ devrin en meşhur mütehassıs doktorlarının hizmet verdiği bir sağlık müessesesiydi. Hadis üniversitesi mahiyetindeki ilk dârü'l-hadisi o kurdu ve pek çok kitap vakfetti. Rasathane kurdurarak güneş saati yaptırdı. 

    Nureddin Mahmud’un hedefinde olan Mısır aynı zamanda Haçlıların da hedefindeydi. Haçlılar Mısır’ı ele geçirmek için Bilbis’i alarak Kahire önlerine geldiler ve şehri kuşattılar. Fatimı Halifesi, Nureddin’e mektup göndererek haçlılar karşısında kendisinden yardım istedi. Nureddin Mahmud askerini göndererek şehri haçlıların elinden kurtardı ve Kahire’ye hâkim oldu.

    Mısır’a yolladığı kumandanı ölünce yerine geçen isim ileride Kudüs fatihi olarak tanıyacağımız Selahaddin-i Eyyübi oldu. Fatımi halifesinin de ölmesinden sonra Nureddin Zengi bütün Mısır’a hâkim oldu.

    Mısır’ın Türkler’in eline geçmesinden büyük bir korkuya kapılan Haçlılar, Avrupa’dan yardım alarak 565 yılının Safer-Rebîülevvel aylarında (Kasım-Aralık 1169) Dimyat’ı elli gün boyunca kuşattılar. Nûreddin Mahmûd, bir yandan Mısır’a asker göndermeye devam ederken bir yandan da Haçlılar’ın Suriye kesimindeki bölgelerine etkili akınlar yapmaya başlayınca Haçlılar kuşatmaya son vermek zorunda kaldılar. Nûreddin, Musul Atabegi Kutbüddin Mevdûd’un ölümünün ardından yeğeni ve damadı II. İmâdüddin Zengî’nin yardım isteği üzerine Rahbe, Habur ve Nusaybin bölgelerini ele geçirdi, daha sonra Musul’u da hâkimiyeti altına aldı (566/1170).

    Nûreddin 567 (1171) yılında başkumandanı ve nâibi Selâhaddîn-i Eyyûbî’den Mısır’da hutbenin artık Abbâsî halifesi adına okutulmasını istedi. Selâhaddin, ülkede karışıklık çıkacağını öne sürerek bunun ertelenmesini talep ettiyse de Nûreddin’in kesin emri üzerine Fâtımîler adına okunan hutbeye son vererek hutbeyi Abbâsî halifesi adına okutmaya başladı (7 Muharrem 567 / 10 Eylül 1171). Birkaç gün sonra Âdıd-Lidînillâh’ın ölümüyle Fâtımî Devleti yıkıldı ve bütün Mısır Nûreddin Mahmud’un hâkimiyeti altına girmiş oldu. Fâtımî Devleti’nin yıkılması üzerine Abbâsî halifesi Müstazî-Biemrillâh, Nûreddin’e saltanat alâmetleriyle bir temliknâme gönderdi. 

    Böylece Kuzey Irak, Güneydoğu Anadolu’nun birçok kesimi, kıyı şeridi dışında bütün Suriye, Mısır, Trablusgarp’a kadar Kuzey Afrika, Sudan’ın kuzey kısmı, Yemen ve Hicaz Nûreddin Mahmud’un hâkimiyeti altına girdi.

    Nûreddin Mahmud ile Selâhaddîn-i Eyyûbî güçlerini birleştirip Haçlılar’a karşı savaşmaya karar verdiler. Ancak Selâhaddin’in kararlaştırılan yerde Nûreddin’le buluşmadan Mısır’a geri dönmesi aralarına bir soğukluğun girmesine sebep oldu. Bu olayın bir benzeri ertesi yıl tekrar yaşandı. Nûreddin’in öldüğü sıralarda Selâhaddin Mısır, Libya, Yemen ve Sudan’ın bir kısmını onun adına âdeta bağımsız bir hükümdar gibi idare ediyordu. Ancak Nûreddin’le ilişkilerini kesmemişti ve Nûbe, Libya, Yemen seferlerine onun izniyle girişmişti.

    567’de (1172) Müslümanların iki ticaret gemisine el koyan Haçlılar, Nûreddin’in karşı saldırıya geçtiğini görünce ele geçirdikleri şeyleri geri vermek zorunda kaldılar. Nureddin ertesi yıl Ermeni Kralı Leon’un oğlu Mleh’i hizmetine alarak onu sınır boylarında kendi dindaşlarına karşı kullandı. Bizans ordusuna karşı Mleh’e ordusuyla destek sağlayan Nûreddin Mahmud, Rumlar’ı büyük bir yenilgiye uğrattı. Bu sayede Mleh Adana, Misis ve Tarsus’u zaptettiği gibi çok miktarda ganimet ele geçirdi, Nûreddin de bu ganimetten pay aldı.

    Nûreddin Mahmud 568 (1173) yılında Anadolu Selçuklu Sultanı II. Kılıcarslan ile karşı karşıya geldi. Kılıcarslan’ın kardeşi Şâhinşah, Malatya hâkimi Feridun ve Dânişmendli Zünnûn, Nûreddin’e sığındılar. Bir süre sonra Dânişmendli emîrleri, Şâhinşah, Mardin ve Harput Artuklu emîrleri ve Ermeni Mleh’in bir araya gelmesiyle oluşturulan birleşik güçler II. Kılıcarslan’a karşı Sivas’ta toplandı. Nûreddin’in barış çabaları bir yarar sağlamadı. Bu sırada Sivas Dânişmendli meliki İsmâil öldürülünce tahta çağrılan Zünnûn, Nûreddin’in yardımıyla Sivas’ta yönetimi eline geçirdi. Bunun üzerine Kılıcarslan Kayseri yakınlarında Nûreddin’in karşısına çıktı. Ancak iki Müslüman devletin savaşmasının sadece Haçlılar’ın işine yarayacağını söyleyen âlimlerin ve din adamlarının araya girmesiyle anlaşma sağlandı (Zilkade 568 / Haziran-Temmuz 1173). 

Buna göre Nûreddin ele geçirdiği topraklardan çekilecek, II. Kılıcarslan da Zünnûn’u Sivas hükümdarı olarak tanıyacaktı. Bu sefer sırasında Abbâsî halifesi, Kemâleddin Şehrezûrî’yi bir menşurla elçi olarak Nûreddin’e gönderip onun Musul, el-Cezîre, Erbil, Ahlat, Suriye, Mısır ve Konya sultanı olduğunu bildirdi.

    Elde ettiği siyasi başarıların yanında eğitime ve mimariye de büyük önem vermiştir.Depremler ve yangınlar yüzünden harap olan Halep Ulucami’sini yeniden inşa ettirmiştir. Hama’da Asi nehri kıyısına ve Dımaşk’ta kendi adına yaptırdığı camiler hala ayaktadır.Nureddin'in en büyük ve en güzel eseri 1173 yılında tamamlanan Musul Ulucami’dir.

    Nureddin Mahmud aynı zamanda Nizamülmülk'ten sonra çok sayıda medreseyi hizmete açan devlet adamıdır. Dımaşk'taki en-Nuriyyetü'l-kübra ve en-Nuriyyetü'l-Hanefiyyetü's-suğra onun yaptırdığı medreselerin en önemlileridir. Ayrıca çok sayıda han, ribat, hankah ve sebil inşa ettirmiştir. Dımaşk'ta yaptırdığı Darülhadis Medresesi (Nuriyye Darülhadisi) Osmanlılar'a kadar varlığını devam ettirmiştir.

    Yetimler için okullar yaptırmış dul kadınları ve yardıma muhtaç kimseleri koruyup kollamıştır. Nureddin Mahmud’un yaptığı bu faaliyetler sosyal devlet anlayışının en güzel örneklerindendir.

    Minberin Sırrı Nureddin Zengi

    Kudüs, ilk kıblemiz. Her Müslümanın ortak davası. Kutlu beldemiz. Mübarek mescidimize ev sahipliği yapan muazzam beldedir. Günümüzde işgal edildiği gibi tarihte de birçok kez işgale uğramıştır. Zira Kudüs toprakları, Yahudilerin ve Hristiyanların da önemsediği topraklardır. Nureddin Zengi Kudüs’ü istiladan kurtarıp Konstantiniyye’yi fethetmek istiyordu. Zira Nureddin Zengi, Peygamber Efendimizin (s.a.v.) Konstantiniyye’yi fethedenin müjdelediği isim olmak istiyordu. Kudüs’ü bu fethin kapısını açacak yol olduğunu düşünen Zengi sürekli gönlünde Kudüs’ü yaşattı.  Kudüs için mücadele etti. Günün birinde güzel bir minber yaptırdı.  Bu minberi Kudüs’e istiladan kurtarınca Mescid-i Aksa’ya koymak istiyordu. Lakin kendisine Kudüs’ü kurtarmak nasip olmadan Rabbine kavuştu. Sonrasında Kudüs’ü fetheden Selahaddin Eyyubî o minberi Mescid-i Aksa’ya yerleştirdi.

    Adil Hükümdar

    Dindar olup¸ ilim adamlarının hâmisiydi. Karargâhında Kur'ân-ı Kerim okutup¸ hürmetle dinlerdi. Ülkesini adâletle idare ettiği için “Melikü'l-âdil” lakabıyla tanındı. Haftada iki gün halkın huzuruna çıkarak şikâyetleri dinlerdi. Haksızlıkların önüne geçmek ve devletin menfaatlerini korumak için¸ hassas bir haber alma teşkilâtı kurdu. Haberleşmede güvercinlerden de faydalandı. Kendisinin ve aile çevresinin ihtiyaçlarını¸ ihsanlarını¸ şahsî malından karşılardı. Ganimetten¸ âlimlerin helâl dediklerinden başkasını almaz¸ altın¸ gümüş kullanmaz ve ipek giymezdi. Sultanlığı devrindeki siyasî hadiseler büyük¸ bulunduğu çevre çok karışık bir yapıya sahip olmasına rağmen ülkesinde şarabın satılmasını ve içilmesini yasaklayarak¸ Allah’u Teâlâ'nın emrine riayet edip halkının sağlığını ve memleketin huzurunu korudu. Şehit olmayı çok arzu ettiğinden Nureddin-i Şehit diye de tanındı. Ancak arzusuna kavuşamadı. 

    Bir defasında bir şahıs onu mahkemeye verdi. Davacı ile birlikte Hâkim Kemaleddin Şehrezurî'nin huzuruna çıktı. Hâkime; “Ben davalı olarak geldim. Davalılara nasıl davranıyorsan bana da öyle davran.” dedi. Mahkeme sonunda haklı çıktı. Hakkını davacıya bağışlayıp dedi ki: “İddia ettiği şeyi ona verip gitmek istedim. Fakat bunun beni kibre ve gurura sevk edip adalet meclisine girmeme mani olmasından korkup da geldim. Şimdi iddia ettiği şeyi ona verdim.” dedi. Bu onun adalete ve hukuka saygısını gösteren en güzel örneklerden biridir. Çeşitli mahkeme binaları yaptırdı. Müslim¸ gayr-i Müslim herkesin hakkını korurdu. Huzuruna fakir ve yoksullar rahatça gelir¸ derdini anlatırdı. Hanefi fıkhını iyi bilmesine rağmen yine de âlimlere danışırdı. Savaşlarda en ön saflarda savaşırdı. Kendisini böyle tehlikeye atmasını istemeyenler¸ “Allah aşkına¸ ne olursun¸ kendini ve İslâm'ı tehlikeye atma. Eğer savaşta şehit düşecek olsan¸ Müslümanlardan tek kişi kalmamak üzere hepsi kılıçtan geçirilir.” deyince; “Sultan Nureddin de kim oluyor? Benden önce İslâm'ı ve Müslümanları kim korumuş ise yine o korur.” diye karşılık verdi.

    Hanefî fıkhını iyi bildiği, ancak kendisinde mezhep taassubu bulunmadığı, hadisle de meşgul olduğu, geceleri zikir yaptığı, zikre kalkmak isteyenleri uyandırmak amacıyla Dımaşk Kalesi’nde belli saatlerde davul çaldırdığı kaydedilmektedir. İbnü’l-Esîr, Hulefâ-yi Râşidîn ile Ömer b. Abdülazîz’den sonra Nûreddin’den daha iyisini, daha adaletli ve merhametlisini görmediğini söyler.(el-Kâmil, XI, 403).

    Nûreddin Mahmud bir İslâm mücahidi, dindar ve adaletli bir önder olmanın yanında üstün nitelikli bir devlet adamıdır. Siyaset açısından büyük başarılar elde ederken bir yandan da devleti ayakta tutan kurumlar tesis etmiştir. Bu sebeple onun İslâm kurumları tarihinde apayrı bir yeri vardır. Depremler dolayısıyla büyük yıkımlara sahne olan Dımaşk, Humus, Hama, Halep, Şeyzer ve Ba‘lebek gibi şehirlerin kale ve burçlarını yeniden yaptırmış veya tamir ettirmiştir. Yine yangın ve depremler yüzünden yıkılan Halep Ulucamii’ni yeniden inşa ettirmiş, Urfa Ulucamii’ni hükümdarlığının ilk yıllarında yaptırmıştır. 

    Hama’da Âsi ırmağının kıyısındaki cami de onun eserlerindendir. Dımaşk’ta kendi adını taşıyan cami halen ayaktadır. Nûreddin’in en büyük ve en güzel eseri 568 (1172-73) yılında tamamlanan Musul Ulucamii’dir (Câmiu’n-Nûrî). 

    İbn Şeddâd sultanın Dımaşk’ta yaptırdığı diğer camilerin de adlarını vermektedir. Nûreddin Mahmud aynı zamanda Nizâmülmülk’ten sonra çok sayıda medreseyi hizmete açan devlet adamıdır. Dımaşk, Humus, Hama, Ba‘lebek, Halep ve Urfa medreselerinin zengin vakıfları vardı. Dımaşk’taki en-Nûriyyetü’l-kübrâ ve en-Nûriyyetü’l-Hanefiyyetü’s-suğrâ onun yaptırdığı medreselerin en güzel örnekleridir. 

    Yetimleri devletin koruması altına alıp onlar için okullar yaptırmış, dul kadınları ve düşkün kimseleri korumuş, toplumun hemen her kesimine hayat güvencesi sağlamıştır. Ayrıca çok sayıda han, ribât, hankah ve sebil inşa ettirmiştir. Dımaşk’ta yaptırdığı Dârülhadis Medresesi (Nûriyye Dârülhadisi) Osmanlılara kadar uzanan güzel bir örnek oluşturur. Ancak medrese, 1893’te geçirdiği yangın sonucunda kuzey ve güney cephesindeki birkaç duvar dışında tamamen yıkılmıştır. Onun en değerli eserlerinden biri de günümüzde Dımaşk’ta müze olarak kullanılan bîmâristandır. Nûreddin Mahmud bunun bir benzerini Halep’te yaptırmıştır.

    Haftanın belli günlerinde baş kadısı ve diğer kadılarla birlikte Dımaşk’ta yaptırdığı dârüladlde oturup davalara bakan sultan ülkesinin hiçbir yerinde İslâm’a aykırı davranışlara izin vermemiştir. Ayrıca inşa ettirdiği bütün bu eserleri zengin vakıflarla desteklemiş, uyguladığı ekonomik ve sosyal politikalarla halkın refah düzeyini yükseltmiştir. 

    Tarihçiler onun gayri şer‘î vergileri (mükûs) kaldırdığını ve adaletli bir vergi politikası takip ettiğini söyler. Dımaşk’ta ve diğer şehirlerde gerçekleştirdiği imar faaliyetleriyle ekonomik hayata canlılık kazandırmıştır. Kaynaklarda vakıflara tahsis ettiği arazi ve dükkân gelirlerinin yıllık 30.000 dinarı bulduğu, vakıflara yardım ve sadaka olarak 200.000 dinar dağıttığı belirtilmektedir. Nûreddin Mahmud müderrislere ve fukahaya, hac yolcularına, fakir ve kimsesizlere, Ali evlâdına, gazi ve mücahitlere, Müslüman esirlere, zâviye ve ribâtlara, hastahane, cami ve mescitlere yardım ederek toplumun sevgisini kazanmıştır. Onun döneminde başta Dımaşk olmak üzere Halep, Musul, Humus ve Hama gibi şehirler sosyal ve ekonomik açıdan büyük bir gelişme göstermiştir.

Nureddin Zengî’nin Rüyası, Manevi Görev

    Suriye Atabey’lerinden Nureddin Mahmud Zengî (1146-1174) devlet adamlığı ve komutanlığının yanı sıra, ruh iklimi de zengin ve derin bir şahsiyetti. Tüm Müslümanlar gibi Resulullah aşığıydı.Takvimler 1162 yılını gösterdiğinde Nureddin Zengi bir rüya görür. Rüyasında Allah Resulü’nü görmüştü. Kâinatın efendisi, ona, parmağıyla işaret ettiği üç kişiyi göstererek “Beni bu üç kişiden kurtar” buyurmuştu.

    Bu gayr-i Müslimler Vatikanının, Papanın direktifiyle Yüzbinlerce altın karşılığı¸ Endülüs'ten Medine'ye gelerek Peygamberimiz (s.a.v.)'in naaşını kaçırmak istedi. Bunlar Müslüman kılık ve kıyafetine girerek¸ hacca gelmiş gibi Medine'ye girmişlerdi. Mescid-i Nebevî'nin kıble tarafından Kabr-i Şerif'e çok yakın bir eve yerleşmişlerdi. Bunlar¸ namazları mescidde kılıp Peygamberimiz (s.a.v.)'in kabrini ziyaret ediyorlar¸ her sabah Bâkî Kabristanı'na¸ cumartesi günleri de Kuba Mescidi'ne gidiyorlardı. Kılık kıyafetleri ve fakirlere yaptıkları yardımlarla halkın güvenini kazanmayı başaran bu kişiler¸ Peygamberimiz (s.a.v.)'in mübarek naaşını kaçırmak için geceleri bulundukları evden Peygamberimiz (s.a.v.)'in kabrine doğru gizlice tünel kazmaya başlıyorlar¸ buradan çıkan toprakları torbalara doldurarak kabirleri ziyaret bahanesiyle Cennetü'l-Bakî Kabristanı'na döküyorlardı. Kazdıkları tünel Peygamberimiz (s.a.v.)'in kabrine iyice yaklaşınca büyük bir tehlike ortaya çıktı. Ama halkın bundan haberi yoktu. 

    İşte tam bu sırada¸ Selçuklu Atabeyi Nureddin Mahmud Zengî Aksungur teheccüd namazını kılıp yatmıştı. Rüyasında Peygamberimiz (s.a.v.)'i gördü. Efendimiz (s.a.v.) bu yabancıları göstererek¸ “Ey Nureddin¸ beni bunlardan kurtar!” dedi. Hükümdar¸ bu rüyanın tesiriyle bağırarak uyandı. Abdest alıp namaz kıldıktan sonra yattı. Yine aynı rüyayı gördü. Yine feryat ederek uyandı. O gece aynı rüyayı üç defa görünce kalktı ve iyi bir insan olan veziri Cemaleddin Musulî'yi yanına çağırdı ve gördüğü rüyayı anlattı. İstişare ederek Medine'ye gitmeye karar verdiler. Hükümdar¸ kimseye duyurmadan veziri ile beraber yirmi süvari ve pek çok eşya ile Şam'dan yola çıktı¸ gece-gündüz devam ederek 16 günde Medine'ye vardılar. 

    Hükümdar¸ abdest alıp Mescid-i Nebevî'ye girerek iki rekât namaz kıldı ve Peygamberimiz (s.a.v.)'i ziyaret etti. Valiye verdiği talimatta Medine halkının Mescidin Nebinin önünde toplanmasını, izzet ve ikram verileceğini bildirmişti. Medine halkı hükümdarın yanına toplanmıştı. Vezir¸ “Hükümdar¸ Peygamberimiz (s.a.v.)'i ziyaret maksadı ile gelmiş¸ yanında da sizlere hediye getirmiştir. Medinelilerin isimlerini yazın.”Dedi.Bütün halkın, önünden geçmesini istedi. Emri yerine getirildi. 

    Onlar da bütün Medinelilerin isimlerini yazdılar. Bu isimlere göre herkes gelip hükümdardan hediyesini almaya başladı. Bundan maksat¸ Peygamberimiz (s.a.v.)'in rüyada “Beni bunlardan kurtar.” dediği o üç kişiyi tanıyıp tespit etmekti. Bunun için halk¸ hediyeleri hükümdarın huzuruna gelerek aldı. Bu esnada hükümdar gelenlere dikkatle bakıyordu. Herkes hediyelerini aldı¸ isim listeleri bitti. Fakat hükümdar¸ bu gelenler arasında Peygamberimiz tarafından rüyada kendisine gösterilen kişileri göremedi. 

    Bunun üzerine; “Hediye almayan kimse kaldı mı?” diye sordu. Orada bulunanlar¸ “Kimse kalmadı. Ancak Endülüs'ten gelen üçkişi var. Onlar kimseden bir şey almazlar. İhtiyaç sahiplerine sadaka verirler.” dediler. Hükümdar¸ onların da yanına getirilmesini istedi. Onların bulunduğu ev muhasara edilerek eve girildiğinde, rüyada gördüklerinden birisi evin ortasında bir hasırın üzerinde önünde sofra tahtası gibi basit bir şeyin başında oturuyordu. Hükümdar rüyada kendisine gösterilen kişilerden birisi olduğunu gördü ve kendilerine¸ nereli olduklarını sordu. 

    Onlar da: “Biz Endülüs'ten hac maksadıyla geldik ve bu sene Peygamberimiz (s.a.v.)'in yakınında bulunmayı arzu ettik.” dediler. Evde süslü kitaplar ve değerli eşyalar gördü. Bu arada halk¸ onların her gün oruç tuttuklarını¸ namazları mescitte kıldıklarını ve hiçbir dilenciyi boş çevirmediklerini söyleyerek onları övüyordu. Nureddin Zengî¸ odayı dolaştı ve burada serilen hasırı kaldırdı. Baktı ki¸ altında kazılmış bir tünel var. Tünel¸ Peygamberimiz (s.a.v.)'in kabrinin yanına kadar uzanıyordu. Bunu gören insanlar mahcup olup başlarını önlerine eğdiler ve artık söyleyecek bir şey bulamadılar. Diğer iki kişide Efendimiz(s.a.v)in kabrini ulaşmışlar mübarek kolları ortaya çıkmış. Medine-i Münevvere de günlerce Gül kokusu hissedilmiştir. Bunun üzerine hükümdar bu iki kişiyi sorguladı. Onlar da gerçekten Müslüman olmadıklarını ve Peygamberimiz'in naaşını buradan alıp ülkelerine kaçırmak için görevlendirildiklerini itiraf ettiler. Bunu yapabilmek için derviş kıyafetine bürünerek halkı kandırdıktan sonra geceleri tünel kazmaya devam ettiklerini ifade ettiler ve “Peygamber'in kabrine iyice yaklaştığımız gece¸ gök gürültüsü ve şimşekler öyle bir sarsıntı meydana getirdi ki¸ sanki dağlar yerinden oynayacaktı. Bundan fena hâlde korktuk ve sabahleyin de sizin geldiğinizi haber aldık.” dediler.Nureddin Zengîbunları muayene ettirir. Suçluların sünnetsiz ve Hıristiyan oldukları ortaya çıkar. Bunlar sorguya çekilince ifadelerinde “Bizler Hristiyan’ız. Kralımız bize çok para verdi Muhammed’in na’şını çalmamızı istedi. Bizde yeraltından tünel kazıp Peygamber’in kabrine girip na’şını çalıp Avrupa’ya götürecektik” derler. Bu kralın maksadı Peygamberimizin kabrini Medine’den kaldırarak Müslümanların müşterek noktası ve Ümmet şuuruna ermelerini sağlayan mekânların fonksiyonunu ortadan kaldırmaktır. İslam’ın Avrupa’da, dünyada yayılmasının önüne geçmekti.Lakin Allah, Nureddin Zengi eliyle buna izin vermemiştir Zengî, üçünü de, hemen idam ettirdi. Türbenin dört tarafına, gayet derin hendekler açtırıp, erimiş kalaykurşun eriterek doldurdu. İleride böyle bir teşebbüse engel olacak bütün tedbirleri aldırttı. Mekânı cennet ola…(Eyüb Sabri Paşa, Miratü’l-Harameyn (Kostantiniyye-1301), 3-4/684-684; Evliya Çelebi, Seyahatname (İstanbul-Üçdal/Belde), 9-10/132,133; Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi (İstanbul-1988), 7/550-561.)

Hakkında Söylenen Sözler

    İbn Cevzi: ''Ben önceki Sultanların hayatını inceledim. Raşid halifeler ve Ömer bin Abdülaziz hariç, Nureddin’den daha temiz hayat yaşayan, ondan daha ahlaklı hayat süren adaletli bir Sultana rastlamadım''

    İbnü’l-Esir Cezer: ''Nureddin pahalı giysileri sırtından atıp kaba kumaşlara büründü''

    Halepli vakanüvis Kemaleddin: ‘Her ne olursa olsun sonuç ortadadır: Arap dünyasını Frenkleri ezebilecek bir güç haline Nureddin getirecek ve zafer meyverlerini sağ kolu olan Selahaddin toplayacaktır''

    VEFATI

    Ömrü boyunca şehid olmayı arzuladığı için harplerde en önde hatta iki elinde ayrı kılıçlarla savaşan Nureddin ömrünün sonuna doğru “çok istediğim halde bana şehidlik nasip olmadı” der ve ağlardı. Nûreddin, Mısır’a gitmek üzere hazırlık yaptığı sırada Dımaşk Kalesi’nde vefat etti 11 Şevval 569 (15 Mayıs 1174)’da hastalıktan yatağında vefat etmiş olmasına rağmende İmam Zehebi ondan hep Nureddin eş-Şehid olarak bahsetmiştir.

    Önce iç kaledeki bir odaya gömüldü, daha sonra Havvâsin denilen çarşının girişinde Hanefîler için yaptırdığı en-Nûriyyetü’l-kübrâ adını taşıyan medresesinin girişindeki türbesine nakledildi.

    Yerine on bir yaşındaki oğlu el-Melikü’s-Sâlih İsmâil geçti. Nûreddin Mahmud adaleti ve dindarlığından dolayı “el-Melikü’l-âdil” lakabıyla anıldığı gibi Haçlılar’la yapılan savaşlarda şehid olmayı çok arzu ettiğinden “Şehîd” lakabıyla da anılmıştır.

    Öte yandan Zengilerin Oğuzların Avşar boyundan geldiği bilinmektedir. Zengi devleti yıkılınca buradan göç eden bir kısım Avşar boyları Karamanoğulları Beyliğini kurmuşlardır.

    Nureddin Zengi hayatına birçok güzel iş sığdırmış mübarek bir zattır. Ömrü boyunca kâfirlerle, bidatçılarla mücadele etmiştir. Medreseler, çeşmeler, kervansaraylar yaparak İslam medeniyetine büyük katkılar sunmuştur. Fakirlere yardımlar yapmıştır. Müslümanların maslahatına uygun işler yapan, Nebevî Metodu ayakta tutan bir emir olmuştur. Günümüz Müslümanlarının Nureddin Zengi’nin hayatını derinlemesine incelemeye ihtiyaçları vardır. Zira hayatında birçok problemin çözümünü göreceklerdir. Rabbim rahmetiyle muamele eylesin. Mekânı makamı Cennet-i Firdevs olsun.

    BİBLİYOGRAFYA: Eyüp Sabri Paşa¸ Miratü'l-Harameyn¸ c. 2¸ s. 684.Evliya Çelebi¸ Seyahatname¸ c. 9-10¸ s. 132¸ 133.Doğuştan Günümüze Büyük İslâm Tarihi¸ c. 7¸ s. 550-561.İslam Ansiklopedisi¸ Nureddin Zengî maddesi¸ c. 9¸ s. 360.Mehmet Sılay¸ “Ortadoğu Barışının Mimarı Selahaddin Eyyubi”¸ İstanbul 2009.Seyyid Şerif Şihabuddin İbnü'l-Abbas Ahmed Hüseynî¸ Vefâü'l-Vefa Bi Ahbâr-i Dârü'l-Mustafa¸ c. 2¸ s. 648.İbnü’l-Kalânisî, Târîḫu Dımaşḳ (Zekkâr), s. 511, ayrıca bk. İndeks; İbn Asâkir, Târîḫu Dımaşḳ, XVI, 294-296; İbnü’l-Cevzî, el-Muntaẓam, X, 248-249; İbn Cübeyr, er-Riḥle, Beyrut 1384/1964, s. 255-257, 265, 280; İbnü’l-Esîr, el-Kâmil, XI, 69-551; a.mlf., et-Târîḫu’l-bâhir fi’d-devleti’l-Atâbekiyye bi’l-Mevṣıl (nşr. Abdülkādir Ahmed Tuleymât), Bağdad-Kahire 1382/1963, s. 1-174; İbnü’l-Adîm, Buġyetü’ṭ-ṭaleb (Zekkâr), bk. İndeks; a.mlf., Zübdetü’l-ḥaleb, II, 289-340; Ebû Şâme, Kitâbü’r-Ravżateyn, Beyrut, ts. (Dârü’l-cîl), I, 1-279; İbn Hallikân, Vefeyât, V, 184-189, ayrıca bk. İndeks; İzzeddin İbn Şeddâd, el-Aʿlâḳu’l-ḫaṭîre fî ẕikri ümerâʾi’ş-Şâm ve’l-Cezîre (nşr. Sâmî ed-Dehhân), Dımaşk 1375/1956, II, 85-229; Zehebî, Aʿlâmü’n-nübelâʾ, XX, 531-539; İbn Kesîr, el-Bidâye, XII, 98-333; İbn Kādî Şühbe, ed-Dürrü’s̱-s̱emîn fî sîreti Nûriddîn: el-Kevâkibü’d-dürriyye fî sîreti’n-Nûriyye (nşr. Mahmûd Zâyid), Beyrut 1971; Ebü’l-Fazl İbnü’ş-Şıhne, ed-Dürrü’l-münteḫab fî târîḫi memleketi Ḥaleb (nşr. Abdullah Muhammed ed-Dervîş), Dımaşk 1404/1984, s. 33, 50, 64, 76, 87, 106-107, 110-112, 115-116, 230-231; Süyûtî, Ḥüsnü’l-muḥâḍara, Kahire 1321, II, 29-31; a.mlf., Târîḫu’l-ḫulefâʾ (nşr. M. Muhyiddin Abdülhamîd), Kahire 1371/1952, s. 143-144, 445-447; Nuaymî, ed-Dâris fî târîḫi’l-medâris (nşr. Ca‘fer el-Hasenî), Kahire 1988, I, 99-100, 606-649; Urfalı Mateos Vekayi-nâmesi (952-1136) ve Papaz Grigor’un Zeyli (1136-1162) (nşr. ve trc. H. D. Andreasyan), Ankara 1962, s. 319; Corcî Zeydân, Medeniyyet-i İslâmiyye Târihi (trc. Zekî Mugāmiz), İstanbul 1328, III, 396-397, 401, 444; N. Elisséeff, Nūr ad-Dīn, Damas 1967, I-III; a.mlf., “Les monuments de Nūr ad-Dīn, inventaire, notes archéologiques et bibliographiques”, BEO, XIII (1949-51), s. 5-43; a.mlf., “La titulature de Nūr ad-Dīn de’ après ses inscriptions”, a.e., XIV (1952-54), s. 155-196; a.mlf., “Nūr al-Dīn Maḥmūd b. Zankī”, EI2 (İng.), VIII, 127-133; Ahmed Çelebi, İslâmda Eğitim-Öğretim Târihi (trc. Ali Yardım), İstanbul, ts. (Damla Yayınevi), s. 108-110, 112, 114, 121-130, 364-367; Ramazan Şeşen, Salâhaddîn Devrinde Eyyûbîler Devleti, İstanbul 1983, tür.yer.; Runciman, Haçlı Seferleri Tarihi, II, 197-334; Mahmûd Fâyiz İbrâhim es-Sertâvî, Nûreddîn Zengî fi’l-edebi’l-ʿArabî fî ʿaṣri’l-ḥurûbi’ṣ-ṣalîbiyye, Amman 1990; Bahattin Kök, Nureddin Mahmud Bin Zengî ve İslâm Kurumları Tarihindeki Yeri, İstanbul 1992; a.mlf., “Mısır’ın Alınmasından Sonra Nûreddin Mahmûd’la Selahuddin Eyyûbî Arasında Ortaya Çıkan Soğukluğun Sebepleri”, TTK Belleten, LVII/219 (1993), s. 413-446; Gülay Öğün Bezer, Begteginliler (Erbil’de Bir Türk Beyliği), İstanbul 2000, bk. İndeks; Ebru Altan, İkinci Haçlı Seferi (1147-1148), Ankara 2003, s. 50-53, 98-99, 104-106, 111, 117-124, 126; M. K. Setton, “Nureddin’in Faaliyetleri” (trc. K. Yaşar Kopraman), TAD, IV/6-7 (1968), s. 505-520; İmâdüddin Halîl, “el-Cânibü’l-idârî fî memleketi Nûriddîn”, Âdâbü’r-Râfideyn, VIII, Musul 1977, s. 41-81; a.mlf., “en-Neşʾetü’l-ʿilmî fî devleti Nûriddîn Maḥmûd Zengî”, el-Mevrid, IX, Bağdad 1980, s. 97-112; İbrâhim b. Muhammed b. Hamed, “Simâtü’l-ḥükmi’z-Zengî fî ʿahdi Nûriddîn Maḥmûd (541-569 h./1146-1174 m.)”, Mecelletü Câmiʿati’l-İmâm Muḥammed b. Suʿûd el-İslâmiyye, sy. 22, Riyad 1419/1998, s. 415-464; Selami Bakırcı, “Arap Şiirinde Nureddin Mahmûd b. Zengî (D. 521/1118 - Ö. 569/1174)”, Akademik Araştırmalar Dergisi, sy. 2, İstanbul 1999, s. 141-158; Osman Turan, “Kılıç Arslan II.”, İA, VI, 690-692; K. V. Zetterstéen, “Nûr-ed-Din”, a.e., IX,İmam Zehebi, Siyerü A’lami’n-Nübela, I-XVII, Darul Kutubil İlmiyye, Beyrut 2010.İbnü’l-Esir, El-Kamil fi’t-Tarih, I-X, Darü’l-Kitabi’l-Arabi, Beyrut 2012.İbnü’l-Kesir, El Bidaye Ven Nihaye, I-XV, Çağrı Yayınları, Ankara 2018.Ebû Şâme, Kitâbü’r-Ravzateyn (nşr. M. Hilmi Muhammed), Kahire 1402/1981.

    Ebubekir TANRIKULU Hoca

    Kadiriye-i Halisiye-i Hayriyyenin 

    Hadimul Fukarası