Hacı Bayram Veli, Orhan Bey zamanında H.753.M.1352. Ankara’da Solfasol (Zülfadl) köyünde doğmuştur. Asıl adı Nu'man'bin Ahmed bin Mahmud (k.s.) dır. Lakabı Hacı Bayram’dır. Şeyhi ile Kurban Bayramı'nda tanıştığı ve çok mütevazı olduğundan Bayram adını almış ve bu adla ün yapmıştır. Babası, Koyunluca Ahmed adında bir köylüdür, Safiyüddin ve Abdal Murat isminde iki küçük kardeşi vardır. Annesi, Fatma Hatun’dur. Kızı, Hayrun Nisa, erkek çocuklarından nesli devam etmektedir, Bayramiyye tarikatının kurucu Piri dir. (M. Ali Aynî, Hacı Bayram Velî, İstanbul 1343, s. 50)
Hacı Bayram’ın beş erkek (Ahmed Baba, Edhem Baba, Baba Sultan, İbrâhim ve Ali) ve üç kız çocuğu vardır. Ahmed Baba’nın 941’de (1534) vefat eden oğlu Şeyh Edhem Baba vasıtasıyla devam eden şecere, daha sonra çeşitli tâli kollara ayrılarak günümüze kadar ulaştırılmıştır. (Bayramoğlu, I, 85, 102-104).
EĞİTİMİ VE TASAVVUFA İNTİSABI
Küçük yaştan itibaren ilim tahsiline başladı. Ankara ve Bursa’da bulunan âlimlerden tefsir, hadis, fıkıh ve zamanın fen ilimlerini öğrendi. Dini ilimleri tamamlayarak önce müderris oldu. Çocukluk hayatı hakkında fazla malûmat sahibi değiliz. Onun meşhûr olması o zamanlarda çok büyük bir kıymet taşıyan müderrisliğiyle başladı. Ankara’da Melike Hatun'un yaptırdığı Kara Medrese ’de, müderrislik (hocalık) yapmıştır.
Ankara savaşında Timur’un Osmanlı Devletini dağıtmasından sonra başlayan taht kavgası (fetret) döneminde Ankara’ya dönmüş, etkili şahsiyeti ve sohbetleriyle,gönüllere ilaç olmuş, gönülleri aydınlatarak büyük bir moral kaynağı olmuştur. Etrafında toplanan derslerine sohbetlerine,zikir meclislerine iştirak edenler hergeçen gün artmış,bir taraftan da fitneci ve bozguncular,fırsattan pay çıkararak aleyhde çalışmalar yapmışlardı.
Şöhreti kısa zamanda her yere ulaştı. Daha sonra Medresede müderrisliği bırakarak devrin ünlü şeyhi ''Somuncu baba'' lakabıyla anılan Ebü Hamid Hamidüddin Aksarayi (k.s)'ye intisab etti. Şeyhi onu Ankara’dan getirmesi için öğrencisi Şüca-i Karamani’yi görevlendirdi. Birlikte Kayseriye döndüler. Döndükleri gün Bir Bayram günü idi. Şeyhi bugün iki bayramı birlikte kutluyoruz. Bundan sonra senin isminde Bayram olacak. O yıl şeyhiyle beraber Hac farizasını yerine getirdiler bundan sonra Hacı Bayram Veli olarak anılıp tarikat piri oldu. Şeyhi H.815.M.1412 de vefat etti. O'nun vefatından sonra Ankara'da kendi adıyla anılan dergâhında irşad hizmetine başladı.
Çelebi Mehmet’in tahta geçmesiyle velinin nüfuzu iyice artmış, bu durumdan etkilenen II. Murat, Hacı Bayram’ın padişahlık davası güttüğü kuşkusu ile tutuklama tehdidiyle Hacı Bayram’ı Edirne’ye getirtmiş, sonra serbest bırakmıştır.
İlim ve irfanı sayesinde devrin sevilen bir şeyhi oldu. Sultan 2.Murad bu değerli âlim veliye sahip çıkmış onun müridlerini askerlik ve vergiden muaf tutmuştur. Daha sonra birçokları bu durumu suistimal etmiş, şikâyetler ve dedikodular Edirne’ye kadar ulaşmış Sultan 2.Murad, Şeyhi Edirne’ye davet etmiştir. Bu davet üzerine Edirne'ye gitti. Orada ilim ve devlet adamlarıyla görüştü. Padişahın misafiri oldu. Edirne Eski camide ve saray ülamasına çok önemli nasihatlerde bulundu. Bir ara Sultan; Hacı Bayramı Veli (k.s)ye Konstantinopolin fethiyle ilgili bir soru sordu, o da: Elbette Resulullah (s.a.v) in müjdesi, mucizesi gerçekleşek. Ama onu Siz ve Ben görmüyeceğiz. Fakat bizim köse Akşemseddin ve sizin mahdumunuz Muhammed görecek onlara nasib olacaktır. Dedi. Daha sonra bu keramet gerçekleşmiş Bu fetih Fatih Sultan Muhammed Hana, öğrencisi, halifesi Akşemseddin (k.s) hazretlerine nasib olmuştur.
Sultan İkinci Murad Han kendisinden nasihat isteyince; İmam-ı Azam’ın, talebesi Ebu Yusuf’a yaptığı uzun nasihatı yaptı: “Tebean içinde herkesin yerini tanıyıp bil; ileri gelenlere ikramda bulun. İlim sahiplerine hürmet et. Yaşlılara saygı, gençlere sevgi göster. Halka yaklaş, fasıklardan uzaklaş, iyilerle düşüp kalk. Kimseyi küçümseyip hafife alma. İnsanlığında kusur etme. Sırrını kimseye açma. İyice yakınlık peyda etmedikçe kimsenin arkadaşlığına güvenme. Cimri ve alçak kimselerle ahbablık kurma. Kötü olduğunu bildiğin hiçbir şeye ülfet etme. Bir şeye hemen muhalefet etme. Sana bir şey sorulursa ona herkesin bildiği şekilde cevap ver. Seni ziyarete gelenlere faydalanmaları için ilimden bir şey öğret ve herkes öğrettiğin şeyi belleyip tatbik etsin. Onlara umumi şeyleri öğret, ince meseleleri açma. Herkese itimad ver, ahbablık kur. Zira dostluk, ilme devamı sağlar. Bazan da onlara yemek ikram et. İhtiyaçlarını temin et. Onların değer ve itibarlarını iyi tanı ve kusurlarını görme. Halka yumuşak muamele et. Müsamaha göster. Hiçbir şeye karşı bıkkınlık gösterme, onlardan biri imişsin gibi davran.”
Hacı Bayramı Veli (k.s) Hazretleri daha sonra Ankara’ya dönmüş bütün müridlerini bir meydanda toplayarak onları büyük bir imtihandan geçirmiş, onlara; Bugün Allah yolunda benim için Canını kim feda edecek dediğinde, binlerce mürid içerisinden iki kişi çıkmış biri erkek biri kadın. Hacı Bayramı Veli (k.s) kurdurduğu çadıra onları almış, içerde bulunan koçları kurban etmiş, çadırdan dışarı kan akmaya başlayınca, bizide kesecek bu adam diyerek toplanan kalabalık kaçışmıştır. Bunun üzerine Sultan 2.Murad’a yazdığı mektupta; Sultanım benim gerçek 1,5 müridim var. Gerisinden vergini alabilir askere götürebilirsin demiştir. Hacı Bayrama tam teslimiyetle boynunu uzatan zatın Ömer Sikkini (k.s) Hazretleri olduğu belirtilir.(Fazlullah Rahimi Efendi s.47-48.T.D.V.İsl. Ans. C.34 s.55)
İlim ve devlet ricalinde pek çok kimse kendisinden feyz aldı. Başta Fatih'in Hocası Akşemseddin olmak üzere Yazıcıoğlu Mehmed, Ahmed Bican, Akbıyık Sultan, Dede Ömer Sikkını gibi pek çok halife yetiştirdi. Bayramiyye tarikatı genellikle Halvetiyye ile Nakşibendiyye tarikatlarının prensiplerini birleştiren bir tarikat oldu
Hacı Bayramı Veli' (k.s)nin Şeyhi Hamidüddin Aksarayi (k.s)'nin hem Safevi ailesi vasıtasıyla Halvetiyye hemde Şam'daki Şeyhi Şadi-i Rumi (k.s) aracılığıyla Nakşî eğitim gördüğü kaydedilir. Bayramiyye daha kurucusunun zamanında temel esasları belirlenmiş, Ankara Bursa ve Edirne çevresinde yayılmıştır.
Hacı Bayram Veli' (k.s) nin çiftçilik yaparak kendi el emeği ile geçinmesi mürid ve müntesiblerini bir meslek ve sanata yönlerdirmesi onun ''Ahilik ve Melâmet''meşrebine yakınlığı şeklinde değerlendirilmektedir. Bayramiyye Halvatiyye gibi cehri usul üzere esma zikrini benimsemiş bir tarikattır. Ancak Bayramiyye'nin Melamiyye kolunda ''gönül bekleme'' denilen bir hafi zikir şekli vardır. Bayramiyye ''cezbe, muhabbet ve sırr-ı ilahi'' şeklinde üç temel esasa sahibtir.
Hacı Bayram (k.s)’ın Ankara’da faaliyette bulunduğu sıralarda Anadolu’da siyasi otorite boşluğu yaşanıyordu. Fetret devri denen bu zaman diliminde halk büyük sıkıntılar içindeydi. Bu dönemde Ankara’ya gelen Hacı Bayram, mürşidi Somuncu Baba (k.s)’nın yanından ayrılırken sordu: “Sultanım, ne amel üzerine olalım, sanat bilmem, ne işleyelim?”
-”Ekin ek, burçak ek” cevabını alır.
Ankara’ya gelen Hacı Bayram’ın başlangıçta tekke inşa etmeyip çiftçilikle meşgul olduğu söylenebilir.
Tasavvuf kurumlarının özelliklerinden biri şudur: Toplumun ve devrin ihtiyaçlarına göre hareket etmek. Bu fütuhat olur, çiftçilik olur, zenaatkârlık olur. Bu arada manevi eğitim devam eder.
Bütün bu faaliyetler sırasında “el işte gönül Hak’ta olmak” ilkesi vazgeçilmez prensiptir.
O sırada ihtiyaç o yönde olduğu için, Hacı Bayram (k.s) çiftçilik yapıp, el emeğiyle geçindi. Müridleriyle birlikte imece usulü ekin işledi. Esnaf arasında “Ahi Baba” diye tanındı. Çarşı pazarda dolaşıp sadaka ve zekât toplayarak ihtiyacı olanlara dağıttı. Böylece halkla bütünleşmiş oldu.
Onun döneminde Bayramiyye daha çok köylü ve esnaf zümreleri arasında yaygınlık kazandı. Hacı Bayram (k.s) ve Bayrami şeyhlerinin, Anadolu halkı arasında birlik ve bütünlüğün sağlanması ve manevi hayatın şekillenmesinde büyük katkıları oldu.
“Akşemseddin Ankara'ya geldiği zaman Hacı Bayram (k.s)'ı müritleriyle ovada mahsul toplarken bulur. Yanına yaklaşır; fakat iltifat görmez. Aldırmayarak işe girişir; yemek zamanına kadar Şeyhin müritleriyle beraber çalışır. Yemek vakti olur, Hacı Bayram (k.s) kendi eliyle aş dağıtır. Fakat Ak Şemşeddin'in çanağına ne burçak çorbası, ne de yoğurt koyar; artan aşı da köpeklerin önüne döker. Ak Şemşeddin (k.s) darılıp gideceği yerde şeyhin kapısının köpekleriyle ve onların çanağından karnını doyurur. Bu alçak gönüllülük, bu teslim üzerine Hacı Bayram (k.s) onu yanına çağırır, müritliğe kabul eder. Ölünce de kendisine halef olur.”
Bayramîlik, kendisinde sesli ve sessiz hafî ve cehrî zikri toplamıştır. Sesli zikri Halvetîlikten, sessiz zikri de Nakşîlikten aldığı kabul edilir. İhtiyârî ve ıztırarî ölümle zevk edilen vahdet-i vücûd olgusuna inanmak, bu tarikatın fikrî alandaki önemli özelliğidir. Vahdete inanmak diğer tarikatlarda; sonunda varılan bir netice iken; Bayramîler'de, henüz işin başında iken bulunması gereken bir husustur. Bu inanç, zamanla oluş haline gelmelidir. Fenâfillah mertebeleri diye de adlandırılan ve Tevhîd-i Ef'âl (Fiillerin birlenmesi), Tevhîd-i Sıfât (Sıfatların birlenmesi) ve Tevhîdi Zât (Zâtın birlenmesi), yani sırayla; her fiilin fâilinin, her sıfatın mevsûfunun Allah olduğu ve Allah'tan başka gerçek varlık bulunmadığı şeklinde özetlenen Tevhîd anlayışına çok önem verilir. Hacı Bayram bu Tevhîd mertebelerini "bilmek","bulmak" ve "olmak" diye ifade eder (Mehmet Demirci, Mezhepler ve Tarikatlar Ansiklopedisi, İstanbul 1987, s. 39).
Akşemseddin döneminde Bayramiler; halka halinde cehri zikir yaparlar, zikir esnasında Yunus Emre'nin şiirlerini okurlardı. Bu esnada vecde gelip haykırırlardı. Eski ve yamalı elbise giyerler, asa kullanırlardı. Zaman zaman halvete girip kırk gün çile çıkartırlardı. Başlarına uzun ve büyük taç takarlardı. Taçlarının bazıları altı köşeli, bazıları da on iki köşeliydi.
VEFATI
Hacı Bayramı Veli (k.s) Hazretleri zamanın büyük velilerinden Emir Sultan (k.s) Hazretleryle sık sık görüşüyorlardı. Emir Sultan (k.s) Hazretlerinin vasiyeti üzerine vefat edince H.833 M.1429,Emir Sultan (k.s)ın cenaze namazını kıldırıp Ankara’ya dönmüştür.(Geçmişten Günümüze Tarikatlar Ve Silsileleri c.1 sh.314.S.O.Ustaoğlu)
Hacı Bayramı Veli (k.s) Hazretleride aynı yılda H.833.M.1429 da Ankara’da vefat etmiş, Vasiyeti üzerine cenazesini Akşemseddin (k.s) Hazretleri yıkamış ve namazını kıldırmış, Hacı Bayram Camiisindeki türbeye defnedilmiştir.(Doç.Dr. Fatma Ahsen Turan, H.Bayramı Veli.Ank.2004.Sh.46.Akçağ Yay.)
Orhan Gazi, I. Murad, Yıldırım Bayezid, Çelebi Mehmed ve II. Murad devirlerini idrak eden ve kurduğu Bayramîlik tarikatıyla Anadolu’nun mânevî yapısının şekillenmesinde büyük katkıları olan Hacı Bayrâm-ı Velî, vefatından birkaç yıl önce yaptırılan ve kendi adıyla anılan caminin yanına defnedildi. “İrtihâlü’l-insân” terkibi ölümüne tarih düşürülmüştür. Kabrinin üzerine daha sonra inşa edilen türbe Ankara’nın en önemli ziyaretgâhıdır.
Hacı Bayramı Veli (k.s) Hazretleride aynı yılda H.833.M.1429 da Ankara’da vefat etmiş, Vasiyeti üzerine cenazesini Akşemseddin (k.s) Hazretleri yıkamış ve namazını kıldırmış, Hacı Bayram Camiisindeki türbeye defnedilmiştir.(Doç.Dr. Fatma Ahsen Turan, H.Bayramı Veli.Ank.2004.Sh.46.Akçağ Yay.)
Caminin bahçesinde sekizgen planlı ve kubbeli başka bir türbe de yer alır. Osman Fazıl Paşa Türbesi olarak tanınan bu eser 18. yüzyıla aittir.Diğer kabirler Cumhuriyet döneminde bilhassa Nevzat Tandoğan zamanında Hacı Bayram Kabristanlığı kaldırılmıştır.
Caminin yanında,Ankara Augustus Tapınağı vardır.Roma Dönemi öncesinde Kybele ve Men'e adanmış bu tapınma yerinde İmparator Augustus için yaptırılmıştır. Muhtemelen M.Ö. 25-20 yıllarında yaptırılmıştır. 36x54,82 m. ölçülerindeki mermer tapınak 2 m. yükseklikte, çok basamaklı bir podyum üzerindedir.
Tapınak Augustus'un yapmış olduğu işleri anlatan Yunanca ve Latince kitabeleri ile büyük önem taşımaktadır. Augustus Tapınağı oldukça iyi korunarak günümüze ulaşmıştır.
Bayramîliğin Hacı Bayram (k.s)'ın ölümü üzerine iki kola ayrıldığı kabul edilir. Bir kısım, zikr-i cehrîyi kabul ederek Hacı Bayram (k.s)'ın halifesi Ak Şemseddin (k.s)'e (864/1459) bağlanmış; bir kısmı da diğer halîfesi Bursalı Ömer Dede (k.s)' ye (880/1475) uyup, zikir ve vird gibi şeylerden, özel giyimden, hatta tekkelerden bile feragat ederek Melâmî adını almıştır. Bayrâmîlik adıyla ün salan tarikat, Ak Şemseddin koluyla yayılmıştır. Bilhassa Anadolu'da Ankara, İstanbul, Bolu, Bursa, İzmir ve Kastamonu'da yayılmış ve özellikle Türk tasavvuf çevrelerinde etkili olmuştur. Bayramîliğin yukarıda zikrettiğimiz iki şubesinin yanında, ayrıca Tennûriyye, Himmetiyye, İseviyye ve Hamzaviyye kolları vardır. Aziz Mahmud Hüdâî'nin kurduğu Celvetîlik de Bayrâmîlik'den doğmuş ve onun devamı sayılmıştır.
Hacı Bayram-ı Velî (k.s)'den sonra tarîkatın en büyük şeyhi sayılan Akşemseddin (k.s) 'in eserleri, tarîkatın temel esaslarının korunmasında büyük bir hizmet ifâ etmiştir. Çünkü Hz. Bayram-ı Velî '(k.s) nin birkaç manzumesi dışında herhangi bir eseri günümüze ulaşmamıştır.
Gerek Akşemsedin (k.s) ve gerekse İbrahim Tennûrî (k.s)' nin İbn Arabî (k.s) fikirlerini savunan eserleri, Bayramiyye 'nin çizgisini gösterir. Bayramiyye’nin bir başka özelliği de bir Türk tarafından Anadolu topraklarında kurulan ilk tarîkat olmasıdır. Yayıldığı bölgeler de genelde Anadolu ve Balkanlar'daki Türk bölgeleridir.
Bayramiyye tarîkatının tâcı önceleri oniki dilimli ve kırmızı renkli iken, Hacı Bayram-ı Velî (k.s) tarafından altı dilimli beyaz çuhaya dönüştürülmüştür. Tâcın boyu başlangıçda Mevlevî sikkesi gibi uzun olduğu hâlde, daha sonraları kısaltılmıştır. Tâcın tepesinde Hamîdüddin-i Aksarâyî (k.s)'nin Şam'daki Bâyezidiyye dergâhına intisabını sembolize eden, gülü andıran bir düğme vardır. Bayramiyye tarîkatının Akşemseddin (k.s) tarafından kurulan Şemsiyye, Dede Ömer Sikkînî (k.s) tarafından temsil edilen Melâmiyye ve Akbıyık (k.s) vâsıtasıyla Aziz Mahmud Hüdâyî (k.s)'ye nisbet edilen Celvetiyye adlı üç kolu vardır. Asıl Bayramîlik, Şemsiyye ve onun kolu Himmetiyye olarak devam etmiştir. Ankara'daki merkez tekkeden başka İstanbul, Bursa, Edirne ve Balkanlar'da da Bayramî tekkeleri, sayıları az da olsa başlangıçtan beri vardır.
Melâmiyye bir meşrebin adı olmasının yanı sıra Dede Ömer Sikkînî (k.s) ile birlikte bir tarîka'ın adı olmuştur. Bayramî melâmîleri, Osmanlılar döneminde en çok takibata uğrayan tarîkat mensupları olarak dikkat çekmektedir. Şemsiyye ile Melâmiyye aynı tarîkatın iki ayrı kolu olduğu hâlde, her ikisi de tarîkat silsilesi açısından çelişkili bir konumdadır. Hafî zikri iltizam eden Melâmiler, cehrî zikri esas kabul eden Halvetî silsilesini, cehrî zikri tercîh eden Şemsîler de Nakşbendî silsilesini benimsemişlerdir.
Celvetiyye tarîkatı her ne kadar Bayramiyye'nin bir şubesi ise de, zamanla müstakil bir tarîkat hâline gelmiştir. Celvetiyye'nin kurucusu Aziz Mahmud Hüdâyî (k.s)(ö.1038/1628)'dir. Osmanlı döneminde yetişen en nüfûzlu şeyhlerden biri olan Aziz Mahmud Hüdâyî (k.s) iyi bir medrese tahsilinden ve müderrislik payesine eriştikten sonra tarîkata girmiştir. Otuza yakın eseri ve yüzbinlere varan mürîdi bulunan Hüdâyî'nin tarîkatı, sağlığında ve vefâtından sonra İstanbul, Bursa ve Balkanlar'da yayılmıştır. "Tevhîd zikri ve mücâhede" esasına dayanan tarîkat, ilim ve devlet ricâlinin de ilgisini çekmiştir. Bursalı İsmail Hakkı (k.s) (ö.1137/1724) gibi velûd mutasavvıf müellifler, bu tarîkattan yetişmiştir. Tarîkatın Hakkıyye, Fenâiyye, Selâmiyye ve Hâşimiyye adlı kolları, İstanbul'da otuz kadar tekkesi vardı..(Ana Hatlarıyla Tasavvuf ve Tarikatlar; Prof. Dr. H. Kamil YILMAZ; Ensar Neşriyat)
Bayrami dervişlerinin nefisleriyle sürekli bir mücadele halinde oldukları ve gece- gündüz ibadet ettikleri biliniyor. Bunun sonucu olarak sahip olacakları ilahi nimetlerle asıl bayramı ahirrette yapacaklarına inanıyorlar. Bu nedenden dolayı kendilerine Bayrami denildiği de rivayet ediliyor.
ZİKİR USULÜ
Bayramiliğin zikrinde öncelikle 12 rekât teheccüd namazı kılınıyor. Hacı Bayram Veli (k.s)'nin hazırladığı uzun bir vird ile Bakara, Secde, Yasin, Duhan, Feth, Vakıa, Mülk ve Amme sureleri okunuyor. Ardından Kelime-i Tevhid zikri yapılıyor. İbret almak için kâinattaki olağanüstülükleri düşünme anlamına gelen ve "tefekkür fi acaibi-l kudre" denilen düşünme tarzı da Bayramiyye'nin esaslarını oluşturuyor. Zikrin sonunda kısa bir münacat okunuyor.
İstanbul Üsküdar Himmet Efendi Tekkesi son postnişin Hacı Bayramı Veliden intikal eden pazartesi-Cuma geceleri okunan evradı şöyle nakleder:”Ya Mani, ya Dafi, ya Muin, İyyakenağbüdü ve iyyakenestaiyn.(7 kere).İnne Rabbi latifun lima yeşâ. İnne Rabbi Lesemîud’dua. İnne Rabbi kâribün mücib. Feseyekfîkehumullah vehüvessemiyul âlim.(7 kere).
Günlük Evrad: Allahümme Salli ala seyyidina Muhammed vesahbihivesellim.(7kere). Estağfirullah el aziym. (7 kere).Allahümme ya Vedud. (7 kere). Lailahe illallah. (100 kere).İsmi Celal. (100 kere). İsmi Hu.(100 kere).
Sabah ve ikindi namazlarından sonra. Fatiha Suresi.(7 kere).Ayetelkürsi.(7 kere).Muavizeteyn.(7 kere) .KafirunSuresi. (7kere). Estağfirullah. Subhanallah. Elhamdulillah. Lailahe illallah vallahu ekber vela havle vela kuvvete illa billahil aliyyil aziym.(7 kere).Allahümme salli ala seyyidina Muhammed vesahbihi veselli.(7 kere) okunur.(Tasavvuf Ve Tarikatlar. S.492Dr.S.Eraydın.)
40 GÜN HALVET Bayramiler Halvet'e girdiklerinin ilk gecesi 1000 Salâvat, 1000 Kelime-i Tevhid okuyorlar. Hz. Peygamberin (s.a.v) katına ermek için iki rekât namaz kılan Bayramiler, Halvetin ikinci gecesinde 1000 İhlâs, 1000 Kelime-i Tevhid okuyor ve Allah'ı görme dileğiyle iki rekât namaz kılıyorlar. Halvetin üçüncü gecesinde ise 1000 Felak suresi, 1000 Kelime-i Tevhid ve kalpteki perdelerin kalkması için iki rekât namaz kılan Bayramiler, dördüncü gece 1000 Nas suresi ve 1000 Kelime-i Tevhid okuyup yine iki rekât namaz kılarak ibadetlerine devam ediyorlar. Bayramiler'de Halvet 40 gün sürüyor. Bayramiler halka halinde ve devran şeklinde sesli zikir yapıyorlar. Bayramilik'te sessiz zikri esas alan Nakşîlik ile sesli zikri benimseyen Halvetilik'in izleri görülüyor. Ancak Nakşîliğin etkisinin daha az olduğu belirtiliyor.
Zikir sırasında ise Hacı Bayram Veli (k.s) ile aynı dönemlerde yaşamış olan Yunus Emre (k.s)'nin şiirlerini okuyorlar. Zikir sırasında aşka gelip sayhaya başlıyorlar. Özellikle "La ilahe illallah" ile zikreden Bayramiler, gözlerini kapatıp, nefeslerini tutuyorlar. Ardından başlarını sağa ve sola sallayarak zikirlerini tamamlıyorlar. Buna Bayramiler'de 'Gönüle Varmak' deniyor. Hacı Bayram Veli (k.s) 'nin sesli zikir uygulamasını Akşemseddin (k.s)' in kurduğu Bayrami Şemsiler uygulamaya devam etse de, Bayrami-Melamiler "gönül bekleme" dedikleri bir sessiz zikri benimsiyor. Çeşitli kaynaklarda, Bayramiler'in kendileri veya başkaları için yardım topluyorlar. Asa kullanıp, aba veya eski yamalı elbiseler giyen Bayramiler, Allah'ın rüyada görülebileceğine ve miracda Hz. Paygamberin (s.a.v) Allah'ı zahir gözüyle gördüğüne inanıyorlar.
BAYRAMİ TEKKELERİ
Hacı Bayram Veli (k.s)' nin ölümünden sonra Ankara'daki Bayrami Asitanesi'nin şeyhliğine büyük oğlu Ahmed Baba (k.s) geçti. Ondan sonra ise torunu Edhem Baba (k.s) şeyhlik makamına oturdu. Tekkelerin kapatıldığı 1925 yılına kadar ailenin en büyük çocukları padişahın onayıyla şeyhlik görevini sürdürdü. Asitane şeyhleri, Şemsi- Himmeti kolunun tarikat anlayışını benimsedi. Dergâhın 27'inci ve son şeyhi Şemseddin Efendi (k.s) oldu.
1840 yılında İstanbul'da dokuz Bayrami Tekkesi bulunuyordu. Tekkelerin kaldırıldığı 1925 yılında ise Emekyemez, Himmetzade, Fatih Çarşamba'da Mehmed Ağa Camii ve Şehzadepaşa Bozdoğan Kemeri'nde Helvai Yakup tekkeleri kalmıştı. Günümüzde birçok tekke gibi Bayrami tekkeleri de yok olmuş durumda. Bayrami tekkelerinden hala zamana meydan okuyanlardan Şehzadebaşın'daki Helvai Yakup tekke ve türbesi bugün harap halde. Tekkenin duvarları da, çatısı da yıkılmış durumda. Bakım ve onarım beklemektedir.
BAYRAMİLİĞİN DAYANDIĞI TEMELLER
Hacı Bayram Veli (k.s) tarafından Ankara’da kurulan Bayramiyye tarikatı, aynı zamanda Anadolu’da doğup büyüyen bir mutasavvıf tarafından kurulmuş olan ilk Türk tarikatıdır. Nitekim bu tarikat Şeyhin sağlığında büyük bir yaygınlık kazanmıştı.
Bu tarikatın kuruluşunu Ebu Hamüdüddin Aksarayi’nin vefat tarihinden sonra Hacı Bayram Veli’nin Ankara’ya dönüp 1400’lü yıllarda irşad faaliyetlerine başladığı yıllar olarak belirlemek doğru olacaktır. Bayramiliğin temelleri esasen üç önemli dayanağa dayanmaktadır. Bunlar; cezbe, muhabbet ve Sırr-ı İlahi’dir. Cezbe; Allah’ın kulunu kendine çekmesi olarak tanımlanırken, muhabbet ise kulun sadece Allah’ı istemesine ve Allah’ın da bu kuluna yüce haller vermesi şeklinde açıklanmaktadır. Sırr-ı İlahi ise; tarikat ve vahdet sırlarının, tasavvufa yabancı olanlara açılmayıp gizlenmesidir. Bayramilikte, dervişin cezbe ve muhabbetten sonra; İlahi sırları elde etmeye çalışması hedef olarak görülmüştür. (M. Zeki Pakalın, Osmanlı Tarih Deyimleri ve Terimleri Sözlüğü, I, İstanbul 1983, s. 181).
Bayramîlik, dünya hayatında kimseye yük olmamayı, alınteriyle kazancı esas alır. Bizzât Hacı Bayram (k.s), Ankara'da geçimini ziraatle sağlamıştır. Bayramîlik'te aynı zamanda, başkasının da geçim zorlukları karşısında yardımına koşmak prensibi vardır. Bu husus ile ilgili olarak Hacı Bayram (k.s)ın üç aylarda halktan zekât toplayıp fukarasına dağıttığı bilinmektedir. Bu davranış aynı zamanda nefsi kınamaya da işaret sayılabilir.
Bayramîlik geleneklerine gelince onları şöylece özetleyebiliriz: Tekke veya bir mecliste toplanmak, oniki rekâtlık bir teheccüd namazı kılmak, sonra zikir halkası oluşturmak, kudûm çalarak çarşıyı dolaşmak. Zikirlerinde "Lâ ilâhe illâllah" derlerdi. "Gönüle varmak" diye adlandırılan zikirde, gözler kapanır, nefes tutulur ve başlar sağa sola sallanırdı. (Mehmet Demirci, a.g.e, s. 39).
TARİKAT ŞECERESİ
1-Şeyh İbrahim Zahid Geylani (k.s) (Zahidiye kolu piri) H.700 M.1300
2-Şeyh Safiyyuddin-i Erdebili (k.s).(Safaviyye kolu piri) H.735.M.1334
3-Oğlu Şeyh Musa Sadreddin Erdebili (k.s). H.790.M.138
4-Oğlu Şeyh Ali Erdebili.(k.s) H.802.M.1407.
5-Oğlu Şeyh İbrahim Erdebili.(k.s) H.809.M.1406
6-Şeyh Hamidüddin bin Musa Aksarayi.(k.s) (Somuncu Baba) H.815.M.1412
7-Şeyh Hacı Bayramı Veli (k.s) (Bayramiyye Tarikatı Piri). H.833.M.1429-Ankara.
Hacı Bayram Veli (k.s) vefat ettikten sonra tarikatın başına ilmi ve kıdemi sebebiyle Akşemseddin (k.s) geçmiştir. Bundan sonra bütün müridler Akşemseddin (k.s)’in etrafında toplanmışlardır.
A-Şemsiyye-i Bayramiyye
Hacı Bayram Veli (k.s) vefat ettikten sonra Akşemseddin (k.s) onun makamına geçerek Şemsiyye-i Bayramiyye kolunu kurmuştur. Akşemseddin (k.s) H.863.M.1458. Bunlar açık zikri benimseyerek birkaç yan kola ayrılmışlardır. Bu kollardan Tennuriyye, Akşemseddin (k.s)’in halifesi Kayserili İbrahim Tennuri (k.s) tarafından kurulmuş, Himmetiyye ise Himmet Efendi (k.s) tarafından kurulmuştur. Şemsiyye-i Bayramiyye’nin diğer bir alt kolu olan İseviyye ise Saruhanlı İlyas (k.s) tarafından kurulmuştur.
B-Melamiyye-i Bayramiyye
Hacı Bayram Veli (k.s)’nin halifelerinden Bıçakçı Ömer Dede (Sikkini) (k.s), Akşemseddin (k.s)’in zikir ve sohbetlerine katıldıktan sonra ondan bazı görüşleri nedeniyle ayrılarak Melamiyye-i Bayramiyye kolunu kurmuş ve gizli zikir ile melâmet tavrını benimsemiştir.
C-Celvetiyye
Celvetiyye tarikatının kurucusu olan Aziz Mahmud Hüdai (k.s)’nin silsilesi Hacı Bayram Veli (k.s)’nin halifelerinden Akbıyık (k.s) Meczub’a dayanmaktadır. Özellikle Hacı Bayram Veli (k.s)’nin halifelerinden Hızır Dede (k.s)’den feyz alan Üftade (k.s)’nin halifesi olan Aziz Mahmud Hüdai (k.s)’nin kurduğu bu tarikat silsile olarak Bayramiyye’nin bir kolu olmakla birlikte genel olarak müstakil bir tarikat olarak gelişmiştir.
BAYRAMİLİĞİN YAYILIŞI
Bayramilik ortaya çıktığı zamandan itibaren geçen zaman diliminde devamlı olarak yayılma fırsatı bulmuş bir tarikattır. Bu tarikat sadece Anadolu toprakları ile sınırlı kalmayıp Anadolu’nun çevresinden başlamak suretiyle değişik kıta ve sahalarda yayılma imkânı bulmuştur.
Avrupa’da özellikle Edirne, Selanik, Peç, Peşte, Mora, Mostar, Saraybosna, Vidin, Belgrat, Serez, Manastır, Üsküp, İştip, Tikşev, Köprü ve İsnefçe yolları ile yayılan Bayramilik, Asya ve Afrika’ya Ankara, Konya, Aksaray, Bursa, Şam, Mekke, Medine ve Kahire yollarından ulaşmıştır. Özellikle Mısır’da Bosnalı İbrahim bin Timur Han bin Hamza sayesinde geniş yayılma sürecine girmiştir.
Anadolu’da dünyaya gelen Hacı Bayram Veli (k.s), fikirleri ve hareketleri ile zamanında yaptığı etkiyi kurduğu tarikat ve yetiştirdiği halifeleri ile gelecek nesillere kadar ulaştırmıştır. Özellikle Ankara Savaşı’ndan sonra Anadolu’nun geçirdiği zor durum esnasında ortaya çıkarak ehl-i sünnet inancının yayılmasını sağlayan Hacı Bayram Veli (k.s), Osmanlı Devleti’nin dini ve milli birliğinin sağlanmasında da önemli bir rol oynamıştır. Özellikle bir mutasavvıf olarak dünyayı terk yerine onu imara yönelmesi onun ileri görüşlülüğünü simgeler. (Fuat Bayramoğlu, Nihat Azamat, “Bayramiyye”, Türkiye Diyanet Vakfı İslam Ansiklopedisi, c.5, İstanbul 1992, s.270. )
Hacı Bayram-ı Velî'(k.s)den Nasihatler
Hiddet ve kin, hakîkatleri gören gözleri kör eder. Öfke, iyi düşünmeyi daraltır, yanıltır.
Hiçbir günâhı küçümsemeyin, çok çalışın. Boş gezenler, zengin bile olsa, arkadaşları şeytan, kalbleri şeytanın konağı olur.
İnsanların fitnesinden kurtulmak istiyorsanız, çarşı ve pazarlarda sık sık bulunmayınız
Dünyâ gamından, nefsin sıkıştırmasından hafifleyip kurtulmak istiyorsanız, kabristanları sık sık ziyâret ediniz
Ayıp ve kusurlarını gördüğünüz arkadaşlarınızın, komşularınızın, sırlarını ifşâ etmeyiniz. Çünkü gördüğünüz bu sırlar, size emânettir. Emânete hiyânet ise, çirkin bir harekettir.
Emaneti koruyunuz. Zira din de size emanettir, beden de.
Hz.Muhammed S.A.V.
Aşere-i Mubeşşere
Oniki İmam
İslamda İz Bırakanlar
Mürşitlerimiz
Abdulkadir Geylani
Mezheb İmamlarımız
Hadis İmamlarımız
Aşır Dua Salavat Esma
Zikir Tefekkür Rabıta
Kutsal Mekanlarımız
