İsmi ve Künyesi: Ebü’l-Muzaffer el-Melikü’n-Nâsır Salâhuddîn Yûsuf b. Necmiddîn Eyyûb b. Şâdî (D.H. 532.M.1138-Ö.H. 589.M.1193)
Haçlılar’a karşı mücadelesiyle tanınan Selahaddin-i Eyyubi, Mısır, Suriye, Yemen ve Filistin sultanı ve Eyyubi hanedanının ilk hükümdarıdır. Kudüs'ü Haçlılardan Hıttin Savaşı'yla 2 Ekim 1187 tarihinde alarak kentte 88 yıl süren Hristiyan Haçlı Frank işgaline son vermiş,Haç’ı indirmiş Hilali yeniden göndere dikmiş,Ezan sesiyle Hakkın davasını birkere daha cihana haykırmış, Hıristiyanların misilleme olarak düzenledikleri III. Haçlı Seferi'ni de etkisiz hale getirmiştir.
Doğulu ve Batılı tarihçilerin övgüyle söz ettiği Selahaddin-i Eyyubi, Hicaz bölgesine verdiği önem dolayısıyla "Hadimü'l-Haremeyn" unvanını kullanan ilk hükümdardır.
Selahaddin-i Eyyubi 1138 yılında Tikrit şehrinde dünyaya geldi. Babası Tikrit, Ba'lebek ve Dımaşk (Şam) valilikleri yapmış Necmeddin Eyyub, amcası Nureddin Zengi'nin ordu komutanı Esedüddin Şirkuh'tu. Babası Necmeddin Eyyub, Selçuklu emiri Musul Atabeği İmadeddin Zengi'nin hizmetinde görevliydi. Annesi; Âmine Hatun bin Onur, Selçukluların Harim emiri Şihabeddin Mahmud ibn Tokuş el-Harimi'nin kızkardeşidir. Çocukluğu:
İmadeddin Zengi'nin, babası Necmeddin Eyyub'u vali olarak atadığı Baalbek ve Şam'da büyüyen Selahaddin, iyi bir din eğitimi aldı. Askeri eğitimden ziyade dini derslere meraklıydı. Sanatla ve ilimle uğraşırdı. Mantık, felsefe, sosyoloji, fıkıh ve tarih öğrendi, Şam'daki Dar'ul-Hadis'den (Hadis Üniversitesi) mezun oldu. Arapça, Farsça, Kürtçe ve Türkçe dillerini biliyordu.
Öklid Geometrisi, Astronomi, Matematik ve Aritmatik konularında ve Mantık, felsefe, sosyoloji, fıkıh (İslam hukuku), tarih öğrendi.
Askeri yaşamı, amcası Şirkuh'un hizmetine girmesiyle başladı. Şirkuh'un, Mısır'ın I. Haçlı Seferi sonucunda kurulan Latin-Hıristiyan devletlerinin eline geçmesini önlemek amacıyla düzenlediği üç sefer sırasında, Kudüs'ün Latin kralı I. Amalricus, Mısır'ın Fatımi halifesinin güçlü veziri Şavar ve Şirkuh arasında karşılıklı bir mücadele gelişmişti. Selaheddin Şirkuh'un ölümünden ve Şavar'ın öldürülmesinden sonra, henüz otuz bir yaşındayken hem Suriye birliklerinin komutanlığına, hem de melik unvanıyla Mısır vezirliğine 1169 yılında atandı.
İmâdüddin Zengî ölünce oğlu Nûreddin Mahmud, Halep ve civarının hükümdarı oldu (541/1146), Şîrkûh da onun en yakın kumandanı haline geldi.
Nûreddin, Şîrkûh’u ordu kumandanlığına, Eyyûb’u Dımaşk valiliğine tayin etti. Böyle bir ortam içinde şehzade gibi yetişen ve iyi bir eğitim gören Selâhaddin genç yaşlarında Haçlılar’a karşı yapılan seferlere katıldı ve Dımaşk şahneliğine kadar yükseldi. SELAHADDİN EYYUBİ DÖNEMİ NEDEN ÇOK ÖNEMLİ?
Haçlılar 1098’de Ortadoğu’ya geldiklerinde Selçuklu Devleti taht kavgaları ve kriz içindeydi. Bundan faydalanarak Ortadoğu’daki Selçuklu beyliklerini birer birer yenip küçük fakat güçlü Haçlı devletleri kurdular. İç mücadelelerle uğraşan Selçuklu Devleti onlarla meşgul olacak vakit bulamadı. Sonuçta Haçlı devletleri iki asra yakın bir süre varlıklarını sürdürdüler.
ŞARK'IN EN SEVGİLİ SULTANI; Neredeyse bütün ömrünü Kudüs'ün ve Mescid-i Aksa'nın Haçlılardan geri alınmasına adayan büyük kumandan, Çölde çadırda yatarken kendisine bir saray yapmayı teklif edenlere; "Allah'ın evi esir iken, muhasara altındayken ben nasıl saray düşünürüm!" diyen sadık insan. 1187'de Kudüs'ü fethederek, 88 yıllık Haçlı işgaline son veren muzaffer komutan.
Peygamber (s.a.v) Efendimizin en büyük Mucizelerinden biri olan İsra ve Miraç mucizesinin gerçekleştiği yer. Mescid-i Aksa, Kubbet’üs Sahra, Ağlama Duvarı, Kıyamet Kilisesi… Üç semavi dinin pek çok kutsal mekânı Kudüs’te bulunuyor. Dünyanın en eski kentlerinden biri olan Kudüs, binlerce yıllık tarihi boyunca çok sayıda savaşa sahne oldu. Kuşatıldı, yıkıldı, yeniden inşa edildi. Ortadoğu’nun bu gizemli şehri çatışmaların ortasında kalmaktan bir türlü kurtulamadı.
Müslümanların ilk kıblesi Mescid-i Aksa’nın da içinde yer aldığı şehri 638’de Bizans işgalinden kurtaran İslam’ın ikinci Halifesi Hz Ömer(r.a), Kudüs’ün ilk fatihi oldu. Kudüs, kan dökülmeden İslam topraklarına katıldı. 1099’da ise Vatikan’ın önderliğinde ki, Avrupalı Hristiyan devletler, I. Haçlı Seferi ile Kudüs’ü işgal ettiler. Ardından, bir Haçlı krallığı olan Kudüs Krallığı kuruldu. Haçlılar Kudüs’ü işgal ettiğinde akla hayale gelmedik işkencelerle Yüzbinlerce Müslümanı katlettiler.
Haçlı işgali altındaki şehir, işgale son verecek fatihini beklemeye başladı.
Peygamberler şehri olarak da bilinen Kudüs, tarih boyunca birçok medeniyete ev sahipliği yaptı.
1170, 1171 ve 1173 yıllarında Selâhaddin, Kudüs Haçlı Krallığı'na karşı seferlere çıktı. Eyle'yi zapt etti, iki defa Kerek bölgesine sefer yaptı. Hicaz ve Yemen'e seferler düzenledi, bu yerler devletin birer eyaleti haline geldi. Libya ile Tunus'un bir kısmı Selâhaddin'e bağlandı. Libya'daki hâkimiyet 1212 yılında Şerefeddin Karakuş'un Veddan'da öldürülmesiyle son buldu. KUDÜS: Üç ilâhî dinde de önemli bir yere sahip olan ve kutsal sayılan şehir. MESCİD-i AKSÂ: Müslümanların ilk kıblesi, en kutsal sayılan üç mescitten biri. HAÇLILAR: XI. yüzyılın sonlarında Avrupa dünyasının “Kudüs’ü kurtarma” sloganı ile, Türkler’i Anadolu’dan atmak ve bütün Ortadoğu’yu ele geçirmek için başlattığı siyasî amaçlı askerî harekâta katılanlara verilen ad. HİTTÎN SAVAŞI: Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin Haçlılar’ı bozguna uğrattığı ünlü meydan savaşı (583/1187). KĀDÎ el-FÂZIL: Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin veziri, Dîvân-ı İnşâ başkanı, edip ve şair. Emrinde bulunduğu hükümdar: NUREDDİN ZENGÎ Mahmut. Dımaşk ve Halep atabegi (1146-1174). KARAKUŞ Şerefeddin: Selâhaddîn-i Eyyûbî devrinde Libya ve Güney Tunus’ta faaliyet gösteren kumandan. İBNÜ’l-MİTRÂN. Selâhaddîn-i Eyyûbî’nin baştabibi. Kardeşi: el-MELİKÜ’l-ÂDİL I, Eyyûbî hükümdarı (1200-1218). KİTÂBÜ’r-RAVZATEYN. Ebû Şâme el-Makdisî’nin (ö. 665/1267) Nûreddin Mahmud Zengî ve Selâhaddîn-i Eyyûbî’ye dair eseri. MISIR’A YAPILAN SEFERE KATILDI
Selahaddin Eyyubi’nin askerlik hayatı, amcası Esedüddin Şirkuh’la başladı. Mısır üzerine tam üç sefer gerçekleştirdiler. Amcası Şirkuh'un kumandasında 1164 ve 1169 yıllarında Fatımi egemenliğindeki Mısır’a yapılan seferlere katılan Selahaddin, usta bir kumandan ve devlet adamı olarak sivrildi. 1169'da amcasının ölümünün ardından 'el Melikü'n-Nasır' unvanıyla vezir oldu. Şîrkûh’un ordusunun büyük kısmı Oğuzlar’dan oluşuyordu. Böylece Mısır’da Türk hâkimiyeti devri başlamış oldu. Şîrkûh iki ay sonra ölünce Halife Âdıd, kumandanların baskısıyla onun yerine yeğeni Selâhaddin’i “el-Melikü’n-Nâsır” unvanıyla vezir tayin etti (25 Cemâziyelâhir 564 / 26 Mart 1169). bu iki önemli görevi üstlendi.
Selahaddin, daha sonra Nureddin Zengi'nin vekili olarak Mısır'ı ve Mısır'a bağlı yerleri müstakil bir hükümdar gibi yönetmeye başladı. Selahaddin, Mısır'a hâkim olunca kendisine ve Türkler'e karşı direnen Fatımi çevreleriyle, onları destekleyen Haçlılar ve Bizanslılarla mücadeleye girişti. Mısır’a tam anlamıyla hâkim olan Selahaddin orduyu yeniden teşkilatlandırdı. Sünni medreseleri ve yeni kurumlar açtı. Fatımi bürokrasisini kademeli olarak tasfiye etti. Nureddin Zengi'den gelen emir üzerine 1171'de Fatımi hilafetine son verdi. Selahaddin Eyyubi’nin ilk işi, Mısır’da Abbasi halifesi adına hutbe okutarak Fatımileri ortadan kaldırmak oldu. Ardından Abbasi halifesi tarafından Suriye, Yemen, Filistin ve Kuzey Afrika’nın sultanı ilan edildi.
Selçuklunun 1128 yılında, İmameddin Zengî’Musul Atabeyliği’ne tayini Haçlılarla mücadelede Müslümanlar lehine yeni bir devrin başlangıcı olmuştu. Sonra oğlu Nureddin Mahmud b. Zengî (1146-74) ve Selahaddin Eyyûbî (1169-93) devirlerinde Ortadoğu’da Haçlılara karşı güçlü bir İslam birliği ve üstünlük oluşturuldu.
İki halifeli sistemi ortadan kaldırarak bölgede Müslüman birliğinin kurulmasını sağlamıştır. Böylece İslam dünyasındaki iki başlılık son bulmuş ve biri Bağdat’ta, biri de Mısır’da olmak üzere mevcut olan iki halifeli yapı değiştirilmiş oldu. Selâhaddin Eyyubi Hazretleri, Nureddin Mahmud Zengi Hazretlerine hayatı boyunca bağlı kaldı, fakat onun 1174 yılında vefat etmesiyle durum değişti. Suriye, Kuzey Mezopotamya, Filistin ve Mısır’daki tüm Müslüman topraklarını kendi bayrağı altında birleştirmeye girişti ve İslam birliğini tekrar kurdu. Selahaddin Eyyûbî devri birlik ve üstünlüğün doruğu sayılır. KUDÜS HAÇLI KRALLIĞI’NA KARŞI SEFERE ÇIKTI
1170 ve 1173 yıllarında Selahaddin, Kudüs Haçlı Krallığı'na karşı seferlere çıktı.1173'de ağabeyi Turan Şah kumandasında Yemen ve Hicaz'a düzenlediği seferlerle bu şehirler devletin birer eyaleti haline getirildi.
Nureddin Mahmud Zengi 1174'te ölünce yerine on bir yaşındaki oğlu el-Melikü's-Salih İsmail geçti. Selahaddin, el-Melikü's-Salih'e bağlı kaldı ve onun adına hutbe okuttu, para bastırdı. SELAHADDİN’İN YOKLUĞUNDA İKTİDAR MÜCADELESİ
12 Ekim 1174'te, 700 süvarinin başında Kahire'den Dımaşk'a hareket eden Selâhaddin'in başlıca iki hedefi vardı: Nûreddin'in kurduğu devletin dağılmasını önlemek, Haçlıların elinde olan Kudüs'ü ve diğer toprakları kurtarmak.
Halep-Musul ittifakı Haçlıların ve Haşhaşilerin desteğiyle ona karşı direnişe geçti. Selâhaddin, Musul-Halep kuvvetlerini 1176'da yenilgiye uğrattı, Halep'in etrafındaki bazı kaleleri aldı. Kendisiyle dost geçinmesi şartıyla Halep ve civarındaki birkaç önemli kaleyi el-Melikü's-Sâlih İsmâil'e bıraktı. Bu arada sultanlığı Abbâsî halifesi tarafından tanındı, Suriye ve Mısır'daki hâkimiyeti onaylandı. FIRAT’IN DOĞUSUNU ELE GEÇİRDİ
Melikü's Salih'in de genç yaşta ölümünün ardından Selahaddin, Haziran 1182'de Kahire'den Suriye'ye hareket etti. Fırat'ın doğusuna geçti; Urfa, Harran, Rakka, Habur, Re'sül'ayn, Dara, Nusaybin gibi el-Cezire bölgesi şehirlerini ele geçirdi. Ardından Diyarbakır'ı alıp Nureddin Muhammed'e verdi.
1176 yılında kardeşi Turan Şahla berâber Yemen'deki Abdün-nebi Fırkasını yıkan Selâhaddîn Eyyûbî, Abbâsî halîfesi tarafından Suriye, Yemen, Filistin ve Kuzey Afrika'nın sultânı îlân edildi. Bu durum aynı zamanda halîfe tarafından devletinin kabul edilmesi demekti.
Musul'u kuşattıysa da şehrin müstahkem olması yüzünden, ayrıca halifenin ricası ile bir süre sonra kuşatmayı kaldırdı. Bu arada Musul'a bağlı önemli bir merkez olan Sincar'ı aldı ve kışı geçirmek üzere Harran'a çekildi. SURİYE’DEKİ HÂKİMİYETİ TEHDİT ALTINDAYDI
Selâhaddin, Ağustos 1176'da Halep-Musul kuvvetleriyle anlaştıktan sonra Haşhaşîlerin merkezi Mısyâf Kalesi'ni kuşatıp topraklarını yağmaladı. Haşhaşîler bu olayın ardından onunla iyi geçinmeye söz verdiler ve bir daha Selâhaddinle Haşhaşîler arasında olay çıkmadı. O da Haçlılarla uğraşmaya imkân buldu. Haçlılar'la Mücadelesi
1183'te Halep'i ele geçirerek muhaliflerini etkisiz hale getirdiği gibi büyük bir stratejik avantaj sağladı ve Kudüs yolu kendisine açılmış oldu. Bu sebeple Halep'in Selahaddin'in eline geçmesi Haçlıları telaşlandırdı.
1185'te çıktığı ikinci doğu seferinde Erbil ve Meyyafarikin gibi önemli yerleri topraklarına kattı. Musul Atabegleri onun hâkimiyetini tanıdı. Selahaddin bir yandan devleti dağılmaktan kurtarmak, Ortadoğu'da İslam birliğini sağlamak için uğraşırken bir yandan da Haçlılar ‘la mücadele etmek zorunda kalmıştı. Onun bu dönemde Haçlılara karşı ilk önemli seferi 14 Kasım-9 Aralık 1177 tarihleri arasında gerçekleştirdiği Gazze-Askalan seferi oldu. KUDÜS YOLU HALEP İLE AÇILDI
Tell Hâlid ve Ayıntab'ı alarak Halep'i kuşattı. Şehrin bu sıradaki sahibi II. İmâdüddin Zengî bir süre direndikten sonra onunla anlaşmaya karar verdi. Sincar, Habur, Nusaybin, Serûc şehirleri karşılığında Halep'i Selâhaddin'e bıraktı ve 11 Haziran 1183'te ona tâbi olmayı kabul etti.
Sultan, Halep'i ele geçirmekle muhaliflerini etkisiz hale getirdiği gibi büyük bir stratejik avantaj sağladı ve Kudüs yolu kendisine açılmış oldu. Bu sebeple Halep'in Selâhaddin'in eline geçmesi Haçlıları telâşlandırdı. İSLAM BİRLİĞİNİ SAĞLAMAK İÇİN MÜCADELE ETTİ
"Selahaddin Eyyubi, Kudüs'ü fethetmek için güçlü bir ordu kurdu. Kudüs'ün fethedilmesi için Abbasilerin başkenti Bağdat'a mektup göndererek kutsal şehri Haçlılardan kurtarmak için yardım istedi ancak İslam kaynaklarında yer alan rivayetlere göre Abbasilerden yeteri kadar yardım alamadı. Abbasiler, Kudüs'ün kurtarılması için sadece at gibi lojistik anlamda değerlendirilebilecek birtakım yardımlar gönderdi. Selâhaddin bir yandan devleti dağılmaktan kurtarmak, Ortadoğu'da İslâm birliğini sağlamak için uğraşırken bir yandan da Haçlılarla mücadele etmek zorunda kalmıştı. Gazze-Askalân seferi sırasında düşmanın direncinin az olduğunu görünce hemen Remle'ye doğru ilerledi.
Bu esnada Kral IV. Baudouin ile Renauld de Châtillon kumandasındaki Kudüs Krallığı güçlerinin âni baskınına uğradı. Başta yeğeni el-Melikü'l-Muzaffer Takıyyüddin Ömer olmak üzere yanındaki askerlerin kahramanca müdafaası sayesinde savaşarak geri çekilebildi.
HAÇLILARA AİT KALEYİ ELE GEÇİRDİ
Haçlılar, Dımaşk yoluna hâkim bir noktadaki Beytülahzân denilen yerde müstahkem bir kale inşa etmişlerdi. Selâhaddin bu kalenin yapılmasını engellemeye çalışmış, fakat başaramamıştı. Kalenin inşaatı bittiği sıralarda Haçlılara karşı akına çıkan yeni Dımaşk valisi ve sultanın yeğeni Ferruhşah'ın himayesinde düşman topraklarına akına gönderdi. Bu akınlardan birinde Ferruhşah, Merciuyûn mevkiinde Kral IV. Baudouin kumandasındaki Haçlı şövalyelerinin saldırısına uğradıysa da, Selâhaddin'in yardıma gelmesiyle Haçlılar ağır bir yenilgiye uğratıldı. KIZILDENİZ’DE HAÇLI TEHLİKESİ ARTMIŞTI
Selâhaddin'in 1182 ve 1185 yıllarında Musul, Halep üzerine yaptığı seferler sırasında Haçlılar Suriye topraklarına saldırdılar. 1182 yılı sonlarında, Kızıldeniz'e gemiler göndererek deniz ticaretini ve limanları tehlike altına soktular.
Selâhaddin'in Mısır nâibi olan kardeşi el-Melikü'l-Âdil, Kızıldeniz'e Hüsâmeddin Lü'lü' kumandasında bir filo yollayıp bu tehlikeyi ortadan kaldırdı. 1183 ve 1184 yıllarında Haçlı ordusuyla bir meydan savaşı yapmanın yollarını denedi, ancak buna fırsat bulamadı. ANLAŞMAYA RAĞMEN MÜSLÜMANLARI ESİR ALDILAR
1185 Musul ile ihtilâfı hallederek ordusunu daha da güçlendiren Selâhaddin, aradığı fırsatı 1187 yılında yakalayabildi. Bu arada Kudüs Kralı IV. Baudouin ölmüş, yerine küçük yaştaki oğlu V.Baudouin geçmiş ve Trablus Kontu III. Raimond kral nâibi olmuştu. V. Baudouin'in annesi bir müddet sonra Guy de Lusignan ile evlendi ve Guy kral seçildi.
Guy de Lusignan'ın kral olmasına kızan III. Raimond, Selâhaddin ile ittifak yapmanın yollarını aramaya başladı. Bu sırada Kerek-Şevbek bölgesi hâkimi Renauld de Châtillon, topraklarından geçen zengin bir Müslüman kervanını aradaki anlaşmaya rağmen yağmalayıp mallarına el koydu, yolcuları esir aldı.
Selâhaddin malların ve esirlerin iadesini istedi, ancak hem kral, hem Renauld bunu reddettiler. Bunun üzerine Selahaddin, 1187'te Kerek'e karşı büyük bir sefere çıkmaya karar verdi. FETHİN YOLUNU AÇAN ZAFER
Dımaşk'ın güneyinde Re'sülmâ denilen yerde oğlu el-Melikü'l-Efdal'i askerlerin başında bıraktıktan sonra hassa birliğiyle ilerleyip Kerek topraklarını yağmaladı. Bu arada el-Melikü'l-Efdal, çevreden gelen askerlerden oluşturduğu seçkin bir birliği Muzafferüddin Kökböri kumandasında akına gönderdi. Bu birlik Frankların öncü birliğini ağır yenilgiye uğrattı.
Selâhaddin bunu öğrenince Taberiye gölünün doğusundaki Aşterâ'ya döndü. Mısır'dan gelen askerlerle el-Melikü'l-Efdal'in yanında toplanan askerler birleşti, böylece 12 bin süvari toplanmış oldu. Selahaddin Eyyubi’nin adını ölümsüzleştiren olay, hâkimiyet sahasının genişlediği o yıllarda yaşandı. Ordusuyla birlikte 1187’de Haçlıların üzerine yürüdü.
Selahaddin, yeni ya da gelişmiş askeri teknikler kullanmak yerine, çok sayıdaki düzensiz kuvvetleri birleştirip disiplin altına alarak askeri güç dengesini de kendi lehine çevirmeyi başardı.
Kudüs’ün kaderi Selahaddin Eyyubi’yle birlikte değişti. Selahaddin Eyyubi’nin hüküm sürdüğü yıllarda Kudüs Krallığı iç karışıklıklar yüzünden zayıf durumdaydı. IV. Baldwin’in ölümüyle boşalan tahta Lüzinyanlı Guy geçmişti. Kudüs Haçlı ordusu, 4 Temmuz 1187’de Selahaddin Eyyubi’nin ordusuyla karşı karşıya geldi.
Tarihe Hittin Savaşı olarak geçen kuşatmada Selahaddin Eyyubi, boğma stratejisi uyguladı. Selahaddin Eyyubi, şehrin su ve yiyecek akışını kesti. Etrafa büyük ateşler yaktırarak kuşatılanları dumana boğdu. Kral Lüzinyanlı Guy ve şövalyeleri kuşatmayı yarmak için surların dışına çıktı. Selahaddin Eyyubi’nin ordusu, şövalyelerin karşısında önce taktik gereği zayıfça savaşarak ikiye ayrıldı. Kuzey Filistin'de Taberiye yakınındaki Hıttin'de Haçlılar’la yaptığı meydan savaşında büyük bir zafer kazandı. Haçlı ordusu imha edildi, bir kısmı esir alındı. Esirler arasında Kral Guy de Lusignan ve Kerek-Şevbek bölgesi hâkimi Renauld de Chatillon da vardı. MİRAÇ’IN YILDÖNÜMÜNDE KUDÜS’Ü FETHETTİ
Selâhaddin bu zaferden sonra hızlı bir fetih hareketine girişti. Filistin'de Akkâ, Taberiye, Askalân, Nablus, Remle, Gazze dâhil birçok kaleyi ele geçirdi. Birkaç hafta içinde büyüklü küçüklü elli iki şehir fethedilmiş, sıra Kudüs'e gelmişti.
İslam dünyasında büyük sevinç Kudüs'ün fethi.
Sultan Selâhaddin, 20 Eylül 1187'de Kudüs'ü kuşattı. Mi'rac mûcizesinin yıl dönümü olan 2 Ekim 1187 Cuma günü Kudüs'ü fethetti.
Kudüs aşığı Sultan Selahaddin, kuşatma sırasında şehre zarar gelmesini önlemek için büyük özen gösterdi. Ünlü komutanın Kudüs'ü korumak için kuşatma sırasında, “Kudüs'ün, Allah'ın kutsal saydığı beldelerden biri olduğuna büyük bir inancım vardır. Sizin de kutsallığına inandığınız bu beldeye muhasara ve savaşın gerektirdiği yollarla hücum etmek ve girmek istemiyorum.” ifadelerini kullandığı rivayet edilir. Birkaç hafta içinde büyüklü küçüklü elli iki şehir fethettikten sonra 20 Eylül 1187'de Kudüs'ü kuşattı. 12 Gün Süren Kuşatma
Sıra Kudüs’ü Haçlılardan geri almaya gelmişti. Selahaddin Eyyubi, 30 bin kişilik ordusuyla Kudüs üzerine yürüdüğünde takvimler 20 Eylül 1187’yi gösteriyordu. Tüm ordusunu Hittin Savaşı’nda kaybeden Kudüs Krallığı’nın şehri savunacak kadar askeri kalmamıştı.
Selahaddin Eyyubi’nin Kudüs’ü alacağına dair inancı tamdı. Kararlılığının en büyük kanıtı, “Ya bu uğurda ölür ya da şehri Haçlılardan alırım” sözüydü. Böylece, Selahaddin Eyyubi’nin ordusu şehrin surlarına dayandı.
Kudüs’ü İbelinli Balian koruyordu. Selahaddin Eyyubi ordusuyla birlikte surları ateş altına aldı. Karşı taraf da onları surlardan geçirmemek için zorlu bir mücadele veriyordu. Haçlılar şehri 60 bin kişiyle müdafaa ediyordu. Şehirde eli kılıç tutan kim varsa savaştaydı. Nihayet dirençleri 12 gün sonra kırıldı ve Kudüs teslim alındı.
Kuşatmayı kıramayan Kudüs’ün işgalci komutanı İbelinli Balian'ın 12 Ekim 1187’de şehri Eyyubilere teslim etmesiyle Kudüs’teki 88 yıllık Haçlı işgal sona erdi.
Kudüs'ün fethi İslam âleminde sevinçle karşılanırken, Vatikan ve Hristiyan aleminde şoka neden oldu. Haçlılarca tahrip edilen Mescid-i Aksa’yı kendi elleriyle süpüren ve gül yağıyla yıkatan Selahaddin Eyyubi, Harem-i Şerif’i Hristiyanlara ait sembollerden arındırdı.
Fethin ardından Kubbetü’s Sahra’daki haçın indirilmesinin ardından 88 yıl boyunca duyulmayan ezan sesi tekrar şehrin semalarında yankılanmaya başladı.
Şehre birçok eser kazandıran Sultan Selahaddin, Halep'ten getirttiği minberi Mescid-i Aksa'ya yerleştirdi. Adına kıssalar dizilen ve "Selahaddin Minberi" olarak adlandırılan bu tarihi eser Kudüs'ün fethinin simgelerinden biri haline geldi.
Sûr şehri hariç Filistin'deki bütün kaleler bir yıl sonra tamamen Selâhaddin'in eline geçti. Ertesi yıl Trablus Kontluğu ve Antakya Prinkepsliği'ne karşı sefere çıkan Selâhaddin, Trablusşam'a ait birkaç kale ile Antakya Prinkepsliği topraklarının çoğunu ele geçirdi.
Diğer yandan Kudüs'ün ve birçok kalenin düşmesi üzerine bütün Batı Avrupa ülkelerinin katıldığı yeni bir Haçlı seferi düzenlendi. Haçlılar 1189'da Akkâ'yı kuşattılar. Selâhaddin ile Haçlılar arasında Akkâ önünde iki yıla yakın süren şiddetli savaşlar yapıldı. SELAHADDİN HAÇLILARI HEZİMETE UĞRATTI
Kudüs'ün düşmesiyle derinden sarsılan Batılılar yeni bir Haçlı seferi çağrısında bulundu. III. Haçlı Seferi çok sayıda büyük soylu ve ünlü şövalyenin yanı sıra, üç ülkenin krallarını da savaş alanına çekti. Fransa Kralı Philippe Auguste, Alman İmparatoru Barbarossa, İngiltere Kralı Richard orduları ve donanmalarıyla gelip savaşa katıldılar. III. Haçlı Seferi uzun ve tüketici oldu. Akkâ 12 Temmuz 1191'de Haçlıların eline geçti. Ancak Akkâ ile Yafa arasındaki sahil şeridini de ele geçiren Haçlıların Kudüs'ü almak için yaptıkları teşebbüsler Selâhaddin tarafından başarısızlığa uğratıldı.
I. Richard (Aslan Yürekli) tartışmasız askeri dehasına karşın hiçbir sonuca ulaşamadı. Haçlılar Doğu Akdeniz'de ancak güvensiz bir toprak parçasına tutunabildiler. Kral Richard Ekim 1192'de dönüş için yelken açtığında savaş sona ermişti.
Nihayet 1 Eylül 1192 tarihinde iki taraf arasında üç yıl sekiz ay süreli barış antlaşması imzalandı. Haçlıların bir dereceye kadar başarılı olmasının asıl sebebi donanma desteği ve dinç kuvvetlerle savaşmalarıydı. Selâhaddin, Muvahhitlerden donanma yardımı istemiş, fakat yardım alamamıştı. Kudüs’ün fethedilmesiyle Haçlılar büyük moral kaybı yaşadı ve böylece Selahaddin Eyyubi, işgal altında kalan Akdeniz kıyısındaki bölgelerin ve diğer İslam bölgelerinin fethedilmesinin de önünü açtı." SELAHATTİN EYYUBÎ’NİN NESEBİ
Uzun zamandır tartışılan ve polemik konusu yapılan bir konu var. O da Haçlılara kan kusturan ve onları Kudüs’ten söküp çıkaran ve Eyyubî Devleti’nin ünlü sultanı Selahattin Eyyubî’dir. Peki Selahattin’in nesi tartışılıyor? Tek kelimeyle kimliği ve nesebi ve buna dayanarak kurduğu devletin bir Türk Devleti olup olmadığı tartışma konusu yapılıyor. Yaygın rivayetler onun baba tarafını Kürt olarak gösterirken, birkaç kaynak da Arap olduğunu söyleyerek ona şecere isnat etmektedir. Birçok kaynak da onun Türk kökenli olduğunu belirtmektedir. Onun kimliğini ve nesebini tayin etmede kaynaklar ne derece güvenli, dönemindeki tarihi ve kültürel veriler ne derece incelendi? Selahattin kendini ne olarak hissediyor? Bunların belgeleri var mıdır? İşte cevabını aramamız gereken sorular bu ve bu nevi sorulardır. Selahattin Eyyubî Kimdir? Mısır, Suriye, Fırat havzası (Irak) ve Yemen bölgelerinin hükümdarı, Eyyubî Devletinin kurucusu, Hıristiyanların 88 yıl egemen olduğu Kudüs’ü Hıttin savaşıyla Haçlılardan geri alan ve III. Haçlı seferini etkisiz hale getiren tarihe mal olmuş büyük bir kahramandır. Mehmet Akif ’in ifadesiyle “Şarkın en sevgili Sultanı”, Fransız tarihçi Champdor’un beyanıyla “İslam’ın en saf kahramanı”dır. Asıl adı “El-Meliku’n-Nâsır, Ebu’l-Muzaff er Selahattin Yusuf bin Necmettin Eyyup bin Şazi el-Eyyubî’dir.
El-Meliku’n-Nâsır. Yardıma koşan Sultan anlamında olup I. lakabıdır. Ebu’l-Muzaff er= Galip gelenlerin babası anlamında olup künyesidir. Selahattin= Dinin iyileştiricisi anlamında olup II. lakabıdır. Yusuf asıl adıdır. Necmettin Eyyub babasımn lakabı ve adıdır. Şazi (Bazı kaynaklarda Sadi okunmuş) de dedesinin adıdır. El-Eyyubî ise şöhretidir.
Selahattin’in kardeşlerinin isimleri şöyledir: Muhammed Ebu Bekir, Şemsuddevle Turanşah, Seyfülislam Tuğtekin ve Tâcülmülük Börü (Kurt)’dür.
İsimlerin önüne bir lakap almak o zamanlar İslami bir gelenekti. Dolayısıyla Turanşah’ın lakabı Şemsuddevle (=Devlet güneşi), Tuğtekin’in lakabı Seyfülislam (= İslam’ın kılıcı), Börü’nün lakabı ise Tacülmüluk (Ülkelerin tacı)’dır.
Şu halde asıl isimleri: Turanşah Tuğtekin ve Börü’dür. Bu isimlerin tamamı Türk isimleridir. Türk olmayan birisi çocuklarına niye bu isimleri koysun ki... bu isimler “Şerefname”de bile aynen kayıtlıdır.
Selahaddin’in annesi, Âmine Hatun bin Onur, Şehabeddin Mahmut bin Tokuş’un kardeşidir. Türk’tür. Selahattin’in kız kardeşi Rabia Hatun, önce Saadettin Mesut bin Onur (Üner), sonra da Muzaffererüddin Gökbörü ile evlenmiştir. Her ikisi de Türk’tür. Gökbörü Türkçede Bozkurt demektir. Ağabeyi Şahinşah’ın eşinin adı Kutlukız Hatun idi. (Şeşen, 1987: s. 10).
Selahattin’in kendi kızının adı Munise Hatun’dur. Görüldüğü gibi, Selahattin’in hanımı, annesi, yengesi, kız kardeşinin ve kızının isimlerinin yanında “Hatun” tabiri yer almaktadır. Hanımların isimlerinin yanına Hatun(=katun) sözü ilave edilmesi Türklere has bir özelliktir. Bu eski bir Türk geleneğidir. Hatun sözcüğünün aslı Öztürkçede “katun” dur. Kadın sözcüğü buradan gelir.
Tarih boyunca Selahaddin Eyyubi'ye farklı etnik kökenler atfedilmiştir. Ancak Zeki Velidi Togan, Eyyubîlerin evvelâ Kürtleşmiş sonra da Türkleşmiş bir Cenubî Arap sülâlesinden olduğunu aktarmıştır. Bunun yanı sıra Türk kökenli olduğu da iddia edilir. Tarihçi İbn Haldun'a göre ise Selahaddin Eyyubi'nin ataları, Yemen'in Himyeri vilayeti eşrafından Hezbâniyye Kürtlerinin Ravvadi aşiretine mensup Araplardandı.
Burada asıl olan Selahattin’in, babasının ve amcasının kısaca Eyyubi ailesinin Türk-İslam kültür ve geleneklerine göre yetiştiği, ordusunun ekseriyetinin Türklerden oluştuğu ve kurduğu devletin büyük bir Türk devleti olduğu, zamanında, yaşamış şairlerin yüzüne karşı okuduğu şiirlerde Türklüğünü vurgulamış olması ve bundan dolayı kendilerini ödüllendirmiş bulunması, Türklüğü alçaltan hiçbir şeye tahammül edememesi, en azından kendini Türk hissettiğinin açık ve bariz kanıtıdır.
Farz edelim ki Selahattin etnik olarak Türk olmasa bile o, safkan Türküm diyenlerden çok daha Türk’tü. İnsanı insan yapan ve onun şahsiyetine şekil veren ırkı değil, aldığı terbiye ve içinde yaşadığı kültürdür. O Türk-İslam kültürü içinde kimliğini bulmuş ve Müslümanları Haçlıların boyunduruğundan kurtarmış muzaffer bir kumandandır
Dünya tarihinde haklı bir şöhret kazanan ve örnek bir sultan olarak gösterilen Selahaddin Eyyubi, İslâm tarihinin en tanınmış kahramanlarından biridir. Önemli olan da onun bu yönüdür.
Selâhaddin kaynakların ittifakla belirttiğine göre dindar, merhametli, cömert, güler yüzlü, vakur, sağlam iradeli, mert ve heybetli bir kişiydi. Her konuda Nûreddin Mahmud Zengî’nin takipçisi, onun başlattığı eserlerin tamamlayıcısı olmuş, yeni bir devlet kurduğunu bile iddia etmemiştir. Müslümanlar onun şahsında ideal bir sultan, Haçlılar gerçek bir İslâm kahramanı görmüştür. Doğulu ve Batılı tarihçilerin, yazarların eserlerinde kendisinden övgüyle söz edilmiştir. Sultanlığı döneminde aynı kişilerle çalışmış, onlara değer vermiştir. Bunların başında veziri Kādî el-Fâzıl, kâtibi İmâdüddin el-İsfahânî gelir. Emîrlerinden hiçbiriyle bir ihtilâfa düşmemiş, danışmanlarının görüşlerine daima önem vermiştir. Danışmanlarından Üsâme b. Münkız onu Hulefâ-yi Râşidîn devrini yeniden canlandıran bir kişi olarak anar. AFFETMEYİ SEVEN BİR HÜKÜMDARDI
Tarihçilerin anlattığına göre Selâhaddin zamanını ya ilim ya cihad veya devlet işleriyle geçirirdi. Kur'an'ı ezberlemiş ve iyi bir eğitim görmüştü. Arapça, Türkçe, Farsça ve Kürtçe biliyordu. Amelde Şafiî, itikadda Eş'arî idi. Müneccimlere inanmazdı. Bahâeddin İbn Şeddâd tarih bilgisinin kuvvetli, kültürünün geniş olduğunu, meclisinde bulunanların başkasından duymadıkları şeyleri ondan duyduklarını söyler. ADALETLİ VE CÖMERT BİR KİŞİLİĞE SAHİPTİ
Selâhaddin, verdiği sözü ne pahasına olursa olsun tutar, affetmeyi severdi. Eman verdiği kişileri kesinlikle cezalandırmamış, Haçlılar onun bu yönünü çok takdir etmiştir. İbn Cübeyr onun, "Af konusunda hata etmek, haklı olarak cezalandırmaktan daha çok hoşuma gider." dediğini nakleder. Aman verdiği kişileri kesinlikle cezalandırmamış, Haçlılar onun bu yönünü çok takdir etmiştir. Adaleti İbn Şeddâd ve İbn Cübeyr tarafından özellikle vurgulanmıştır.
Aşırı derecede cömert olduğu, öldüğünde özel hazinesinden sadece bir Mısır dinarıyla otuz altı veya kırk yedi Nâsırî dirhemi çıktığı kaydedilir. İmâdüddin el-İsfahânî, Selâhaddin'in savaşa girdiği zaman kendi atını askerlere verip başkasından at istediğini, herkesin onun atına bindiğini ve onun iyiliğini beklediğini, III. Haçlı Seferi sırasında askerlere 12.000 at dağıttığını söyler. İbn Şeddâd ise herkes hakkında iyi sözler söylenmesini istediğini ve ahde vefa gösterdiğini belirtir.
İmar faaliyetleriyle yakından ilgilenen Selâhaddin'in devrinde Filistin, Mısır, Hicaz ve Yemen'de çok sayıda medrese, zaviye, cami, köprü, kale, hamam inşa edilmiştir. Bunların en önemlileri Kahire surları ile kalesi, Nil nehri üzerine yaptırdığı köprüler, Bahrü Yûsuf denilen kanallar, Akkâ ve Kudüs'ün tahkimi, Amr b. Âs Camii, Kubbetü's-sahra ve Mescid-i Aksâ'nın tamiri, Kahire'deki Saîdüssuadâ (Salâhiyye) Hankahı ve Salâhî Hastahanesi'dir.
Bu dönemde İslâm dünyasının her tarafından Eyyûbîler ülkesine akın eden âlimler ve talebeler çok sayıda ilmî eser kaleme almıştır. Onun faaliyetleri kendisinden sonra gelen devlet adamlarına örnek teşkil etmiş, Suriye ve Mısır İslâm dünyasının önemli ilim merkezleri haline gelmiştir. Hicaz bölgesine, özellikle Mekke ve Medine'ye önem veren Selâhaddin "Hâdimü'l-Haremeyn" unvanını kullanan ilk hükümdar olmuştur. Fetihten sonra Selahaddin Eyyubi’nin daha önce şehri işgal edenleri bölgeden çıkardığını ancak bu kişilerin eşleri ve çocuklarının Kudüs’te kalmasına izin verdi. Kutsal mekanların ziyareti konusunda Hz.Ömer(r.a)’in yolundan gitti .
Selahaddin Eyyubi’nin Kudüs’teki kilise ve sinagog gibi diğer dinlere ait ibadethanelere saygı gösterdi, başka dinlerden olan insanların şehri ziyaret etmesine izin verdi. Tüm tarihi belgeler ve tarih otoriteleri, Selahaddin Eyyubi’nin Kudüs’ü her inançtan olan sivil halka açtığını belirtir.
Bu kutsal şehrin fethi, İslam dünyasında büyük bir sevinçle karşılandı. Kudüs, yeniden Müslümanların eline geçtikten sonra Selahaddin Eyyubi ilk iş olarak savaşın izlerini yok etti. Kubbet’üs Sahra ve Müslümanların ilk kıblesi Mescid-i Aksa yeniden onarıldı. Selahaddin Eyyubi, Yahudilerin şehre dönmelerine izin verdi. Yayınladığı fermanla şehirde yaşayan Hıristiyanların ibadet haklarını resmileştirdi. Kudüs yeniden huzura kavuştu.
Selahaddin Eyyubi ayrıca Hz. İsa(a.s)’nın kabrinin bulunduğuna inanılan Kıyamet Kilisesi’nin anahtarlarını da iki Müslüman aileye teslim etti. Bunun nedeni, farklı Hristiyan mezhepler arasında kilise nedeniyle yaşanan gerilimlerdi. O günden bu yana Hristiyan dünyasının en kutsal mabetlerinden birinin kapısı her gün Müslümanlar tarafından açılıp her akşam Müslümanlar tarafından kapatılıyor. VEFATI
Ortadoğu’daki Haçlı varlığının belini kırarak İslam dünyasının kudretini bütün Avrupa’ya gösteren Kudüs’ün fatihi Selahaddin Eyyubi, 27 Safer 589-4 Mart 1193’te Şam’da vefat etti.. Kabri, Şam’da Emeviye Camii haziresindedir. Bu tarihte Mısır, Libya, Yemen, Filistin, Suriye ile Malatya ve Ahlat’a kadar Doğu ve Güneydoğu Anadolu'da ve Hemedan'a kadar Kuzey Irak'ta onun adına hutbe okunuyordu. Yerine büyük oğlu el-Melikü'l-Efdal Ali geçti.
Aşırı derecede cömert olan Selahaddin, öldüğünde özel hazinesinden sadece 1 Mısır dinarıyla 36 Nasıri dirhemi çıktı.
Selahaddin Eyyubi'nin 17 oğlu ve bir kızı olmuştur. Ömrünü Kudüs'ü kurtarmaya adayan yalnız yiğit, yaşayan şehit… O bir Sultan… Kul Sultan, garip Sultan… Ayaklarının altına tüm dünya nimetleri serilen, buna rağmen hak bildiği kutlu davasından başka hiçbir sevdaya dilbeste olmayan bir büyük âşık…
"Kudüs işgal altındayken ben nasıl gülerim?" diyerek gülmeyi ve uykuyu kendine haram kılan, koca bir ömür sermayesini, Müslümanların bu ilk kıblesini haçlı zalimlerinden kurtarmaya harcayan yalnız yiğit, yaşayan şehit… Vefatından önce vasiyetinde; Vezirine kefeninin Şam sokaklarında dolaştırılmasını ve Tellalın halka; Ey Ahali Selahaddin bu dünyadan ancak bir kefenle gidiyor ”diye seslenmesini söylemişti. Ruhu şâd olsun. Makamı Cenneti Firdevs olsun.
Vefatının ardından ülke toprakları akrabaları arasında paylaştırıldı. Bu siyasî birlik Eyyûbîler’in ardından Memlükler’le devam etmiş, 1517’de Yavuz Sultan Selim’in Kahire’yi ele geçirmesiyle son bulmuştur. Türkler Selâhaddin devrinde Mısır, Libya, Kuzey Sudan, Hicaz, Yemen gibi yerlere hâkim olmuş, bu hâkimiyet asırlarca devam etmiştir. Çocukları
Selahaddin Eyyubi'nin 17 oğlu ve bir kızı olmuştur. Eyyubilerin tarihçisi İbn Kesir’ in eserinde verilen bilgilere göre günümüze gelen çocuklarının isimleri şunlardır.
- Efdal Nureddin Ebu Hasan Ali.Doğum: 1170 Mısır / Ölüm: Haziran 1225 Eyyubiler Şam Emiri (1193-1196)
- Aziz İmadeddin Ebu´l Feth Osman.Doğum: Ocak 1172 Mısır / Ölüm: Kasım 1198 Eyyubiler Mısır Sultanı (1193-1198)
- Zafir Muzaffereddin Ebu´l Abbas Hızır.Doğum: Nisan 1173 Mısır.
- Zahir Gıyaseddin Ebu Mansur Gazi.Doğum: Nisan 1173 Mısır / Ölüm: Ekim 1216 Eyyubiler Halep Emiri (1193-1216)
- Aziz Fetheddin Ebu Yakub îshak.Doğum: 1174 Dımaşk
- Necmeddin Ebu´l Feth Mesud.Doğum: 1175 Dımaşk
- Ağar Şerefeddin Ebu Yusuf Yakub.Doğum: 1176 Mısır
- Zahir Mücireddin Ebu Süleyman Davud.Doğum: 1177 Mısır
- Muzaffer Kutbeddin Ebu´l Fadl Musa.Doğum: 1177 Mısır
- Eşref Muizzeddin Ebu Abdullah Muhammed.Doğum: 1179 Şam
- Muhsin Zahireddin Ebu´l Abbas Ahmed.Doğum: 1181 Mısır
- Muazzam Fahreddin Ebu Mansur Turanşah.Doğum: Temmuz 1181 Mısır / Ölüm: 1260
- Galib Nusayreddin Ebu´l Feth Melikşah.Doğum: 1182 Şam
- Rükneddin Ebu Said Eyyûb Kudus’ün Bugünkü Durumu
Osmanlı Devletinin Birinci dünya harbinden sonra,Kudüs’ten çekilmesi sonrası, 1918 de İngiliz işgal kuvvetleri Filistini ve Kudus’ü işgal ettiler. 1948 de İsrail devletini kurdurdular. Esaret altındaki Filistin ve Kudüs bugün büyük bir zulüm ve işkence, esaret altındadır. Yeni Selahaddinleri, Yavuzları beklemektedir. Rabbim Ümmetin uyanıp birleşmesine vesile kılsın.
Mescid-i Aksa’nın içerisinde yer alan Kıble Mescidi, 1969 yılında Denis Michael Rohan adlı Avusturalyalı fanatik bir Yahudi’nin saldırısına maruz kalmış, çıkardığı yangın sonucu, mescit'teki Selahaddin Minberi ile güney duvarı tamamen yandı.
Ürdün Kraliyet Divanı tarafından Ürdün’deki Balka Uygulamalı Bilimler Üniversitesinde aslına uygun olarak yaptırılan yeni minber 2007'de Kıble Mescidine yeniden konuldu.Türkiye Cumhuriyeti Devleti Mescidi Aksa ve Kudüsteki diğer İslami eserleri yeniden restore ettirdi.
Tüm İslam âleminde olduğu gibi Filistin’de de büyük sevgi duyulan Selahaddin Eyyubi, Kudüs’ün tarihinde çok önemli bir yere sahiptir. Filistinliler, büyük komutana sevgilerini göstermek için Kudüs’ün en meşhur caddesine “Selahaddin Caddesi” adını vermişlerdir.
KAYNAKLAR: Arslan, Ahmet, Ibn Haldun’un İlim ve Fikir Dünyası, Kültür Bakanlığı Yayınları, Ankara 1987. Batur, Ahsen, Kürdoloji Yalanları, Selenge Yayınlan, İstanbul 2011. Hanbeli, Ahmet b. İbrahim, Şifâu’l-Kulûb fi Menâkıbı Beni Eyyub, Tahkik: Nâzım Reşid, Irak 1978. İbn Haldun, Veliyuddin Ebu Zeyd Abdurrahman Mukaddime, Çev. Zakir Kadiri Ugan, Şark-İslam Klasikleri, Milli Eğitim Basımevi, İstanbul 1986. İbn Hallikan, Ebu’l-Abbas Şemseddin Ahmed, Vefeyâtu’l-Ayan ve Enbâu Ebnâi’z-Zaman, Dara Sâdır, Beyrut 1972. İbn Khaldun, Valiyouddin, Discours Sur l’Histoire Üniverselle (Al-Muqaddima),(I-III), Traduction nouvelle, preface et Notes par Vincent Monteil, Sindbad, Paris 1967- 1968. İbn Munkız, Usâme b. Munkız, Kitabu’l-İ’tibâr, Tercüme: Yusuf Ziya Cömert, (Philippe K. Hitti’nin İngilizce Tercümesinden) Ses Yayınlan, İstanbul 1992. İbn Şeddâd, Bahaddin, En-Nevâdiru’s-Sultaniyye vel-Mehâsinu’l-Yusufi yye, Siretu Salahaddin, 2 Baskı, Kahire 1994. İbn Vâsıl, Cemaleddin Muhammed, Muferricu’l-Kulûb fi Ahbâri Beni Eyyub, (I-V), Kahire, 1954 İbnü’l-Esîr, İzzeddin Ebu’l-Hasan, El-Kâmil fi ’t-Tarih, (I-XI), Daru’l-Kutubi’l-İlmiyye, Beyrouth 2003. İstahrî, Ebu İshak İbrahim, Mesâliku’l-Memâlik, MJ. de Goeje neşri, L.-Batavorum 1927. Kaşgarlı, Mahmut, Divanu Lügati’t-Türk, Tercüme: Besim Atalay, TDK, Yay., 3. Baskı, Ankara 1992. Kuşçu, Ayşe Dudu, Eyyubî Devleti Teşkilatı, Türk Tarih Kurumu, Ankara 2013. Makrizî, Takiyüddin Ahmet, Kitâbu’s-Sulûk li-Ma’rifeti Düveli’l- Mulük, Nşr: Muhammet Mustafa Ziyâde, Kahire 1956. Minorsky, Vladimir, The Prehistory of Saladin, Studies in Caucasian History, Cambridge University Press, 1957. Orkun, H. Namık, Eski Türk Yazıtları, Ankara, 1994. Özdemir, Ali Rıza, Kürtler ve Türklük, Kripto Yay., Ankara, 2009. QeybuUahayev, Qiyaseddin, Azerbaycan Türklerinin Teşekkül Tarihinden, Bakı, 1994. Sevinç, Necdet, Selahaddin Eyyubî Türk’tür, Yeniçağ, 5-12 Ekim, 2004. Şeşen, Ramazan, Selahaddin Eyyûbi, Maddesi, Diyanet İslam Ansiklopedisi, C. 36 /337-340, İstanbul 2009. Şeşen, Ramazan, Salahaddin Eyyûbî ve Devlet, Çağ Yayınları, İstanbul 1987. Togan, Zeki, Velidi, Umumi Türk Tarihine Giriş, Enderun Kitabevi, 3. Baskı, İstanbul 1983. Turki, Abdulmacid, De Quelques Affi nités Culturelles Tuniso-Turques, Estrato Delia Rivista “Alifba”, 2, 4, Gennaio-Giugno 1985. www. tarihtendersler.com. erişim tar. 25.01.2017 Kürt Tarihi Nasıl Uyduruldu?
Hz.Muhammed S.A.V.
Aşere-i Mubeşşere
Oniki İmam
İslamda İz Bırakanlar
Mürşitlerimiz
Abdulkadir Geylani
Mezheb İmamlarımız
Hadis İmamlarımız
Aşır Dua Salavat Esma
Zikir Tefekkür Rabıta
Kutsal Mekanlarımız
