Ebu Suud Efendi'nin Duası

     EBUSSUUD EFENDİ KİMDİR? HAYATI, VEFATI, ESERLERİ

    (D.H. 17 Safer 896 - M. 30 Aralık 1490 İstanbul - V.H. 982 - M. 23 Ağustos 1574 İstanbul)

    Ebûssuûd lakabıyla meşhur, on altıncı asrın meşhur Osmanlı âlimlerinden, Veli ve on üçüncü Osmanlı şeyhülislâmı, "Müfti-yüs-Sekaleyn" yani insanlara ve cinlere fetvâ veren Ehl-i Sünnet alimi...

    DOĞDUĞU YER KÜNYESİ VE AİLESİ

    Mehmed Ebussuud Efendi veya Hoca Çelebi Osmanlı şeyhülislamı. Ailesi İskilip civarındaki İmâdlı olduğu için "İmadi" olarak da anılır. Osmanlı şeyhülislâmı, hukukçu ve müfessir. “Müftilenâm, şeyhülislâm, sultânü’l-müfessirîn, hâtimetü’l-müfessirîn, muallim-i sânî, allâme-i kül, Hoca Çelebi, Ebû Hanîfe-i Sânî” unvanlarıyla anılır. Ebüssuûd kelimesi onun adı gibi görünmekteyse de tefsirinin mukaddimesinde kendisinden Ebüssuûd Muhammed şeklinde bahsettiği dikkate alınırsa asıl adının Muhammed, Ebüssuûd’un da bir künye veya lakap olduğu anlaşılır. Bu künyeyi niçin aldığı konusunda kaynaklarda yeterli bilgi yoktur. 

    Babası Şeyh Muhyiddin Muhammed Yavsî İmâd’ı oğludur ve anne tarafından da Ali Kuşçu'nun torunudur.  Ebüssuûd Efendi, yaygın görüşe göre 17 Safer 896’da (30 Aralık 1490) İstanbul yakınlarındaki Meteris (Metris-Müderris) köyünde dünyaya geldi. Ailesi o zaman Amasya’ya, bugün Çorum’a bağlı bulunan İskilip’ten olup babası Şeyh Muhyiddin Muhammed Yavsî İskilip’e bağlı İmâd (Direklibel) köyünde doğmuştur. İskilibî nisbesinden hareketle onun da İskilip’te doğduğu ileri sürülmüşse de bu ihtimal zayıftır. Fâtih Sultan Mehmed’in oğlu Şehzade Bayezid’in Amasya sancak beyliği sırasında sevgisini ve dostluğunu kazanan Şeyh Muhyiddin, Bayezid’in padişah olmasından kısa bir süre sonra İstanbul’a davet edilmiş ve Sultanselim civarında kendisi için bir tekke inşa ettirilmiştir (bu tekke daha sonra Sivâsî Tekkesi diye tanınmıştır).Ebûssuûd lakabıyla meşhur olmuştur. ‘’Müftilenâm, Şeyhülislâm, sultânü’l-müfessirîn, hâtimetü’l-müfessirîn, muallim-i sânî, allâme-i kül, Hoca Çelebi, Ebû Hanîfe-i Sânî’’ gibi birçok unvanla anılmıştır. Aralık 1490’da İstanbul’da doğmuş ve 23 Ağustos 1574’te yine burada vefat etmiştir. Ailesi İmâdlı olduğundan ‘’İmâdî’’ nisbesiyle anılmıştır. Babası, Şeyh Muhyiddîn Mehmed-i İskilibî’dir anne tarafından Ali Kuşçu Efendinin torunudur.

    İnce yapılı ve uzun boylu, uzun ve gür sakallı, güleç yüzlü ve aynı zamanda heybetli, faziletli ve vakur biri olarak tanıtılmıştır.

    HOCALARI VE YETİŞMESİ

    Ebussuud Efendi'nin çocukluk ve gençlik yılları; Osmanlı'nın siyasî sınırlarının alabildiğine genişleyip üç kıtaya yerleştiği, İstanbul'un ilim ve imar faaliyetleriyle önemli bir merkez durumuna geldiği yıllara rastlar.

    Babası İkinci Bayezid’e yakınlığı ile bilinen Hünkâr Şeyhi olarak anılan Şeyh Muhyiddin Mehmet Yavsı'dır. Annesi meşhur matematikçi ve astronom Ali Kuşçu'nun kızı, olan Sultan Hatun'dur. 

    Ebussuud Efendi ilk tahsilini birçok âlimin yetişmesinde katkısı olan babasından görmüş, ondan tefsir, kelam ve belagat dersleri okumuştur. 

    Babasından Seyyid Şerîf el-Cürcânî’nin kelâma dair Hâşiyetü’t-Tecrîd ve Şerhu’l-Mevâkıf, belâgata dair Hâşiye ʿale’l-Mutavvel adlı eserleriyle çeşitli tefsir kitaplarını okudu. Daha sonraMüeyyedzâde Abdurrahman Efendi, Mevlânâ Seydî-i Karamânî ve İbn-i Kemal Paşa’nın rahle-i tedrisatından geçer. İshak Paşa, Dâvud Paşa, Mahmud Paşa medreselerinde görev yaptıktan sonra, Vezir Mustafa Paşa’nın Gebze’de inşa ettirdiği medreseye tayin olur. Bursa Sultâniye pâyesinden sonra Medâris-i Semâniyyede görev yapar ve Müftü Medresesine müderris olur.

    Hocası Mevlânâ Seydî-i Karamânî’nın kızı Zeyneb Hanım’la evlendi.

    ÇOCUKLARI

    Ahmed, Mehmed, Mustafa adlarında üç oğlu ile Hatice, Rahime ve Kerime adlarında üç kızı olan Ebüssuûd Efendi’nin oğullarından Ahmed Efendi Şehzâde Medresesi’nde müderris iken 970 (1562-63) yılında yirmi altı yaşında vefat etmiş ve daha sonra babasının gömüldüğü hazîreye defnedilmiştir. Diğer oğullarından Mehmed Çelebi Halep kadılığına kadar yükselmiş, Mustafa Çelebi de Anadolu ve Rumeli kazaskerliği yapmıştır. Mahmud Çelebi adlı bir oğlundan daha bahsedilmekteyse de hakkında yeterli bilgi bulunmamaktadır. 

    Ebüssuûd Efendi, kız kardeşinin oğlu olan Şeyhülislâm Müeyyedzâde Abdülkadir Şeyhî Efendi ile Şeyhülislâm Mâlûlzâde Mehmed Efendi’nin kayınpederidir. Bazı kaynaklarda Ali Cemâlî Efendi’nin oğlu Fudayl Çelebi’nin de Ebüssuûd Efendi’nin damatları arasında bulunduğu belirtilmektedir.(Atâî, II, 186, 275; Suûd, s. 946).

    Ebüssuûd Efendi’nin soyu en küçük oğlu Mustafa Çelebi ile devam etmiştir. XIX. yüzyılın ortalarına kadar on batın halinde gelen bu aile Hoca Sâdeddin, Karaçelebizâde Abdülaziz, Babaî ve Bosnalı Îsâ efendilerle akrabalık bağı kurmuştur. Hatta Ebüssuûd’un torunlarına son bağdan dolayı Îsâzâdeler de denmiştir. Ailenin en son halkalarından biri de onuncu batından torunu ve hattat Vahdetî Efendi’nin eşi Ayşe Sıddîka Hanım’dır. Bu konuda en önemli kaynaklardan biri, onun torunlarından olan Nûri Bey’in elindeki 973 (1565) ve 977 (1569) tarihlerini taşıyan Ebüssuûd’a ait iki ayrı Arapça vakfiyedir.(İA, IV, 97-98).

    ŞAHSİYETİ

    Ebüssuûd Efendi kaynaklarda uzun boylu, ince yapılı, uzun sakallı, güleç yüzlü, vakur, faziletli bir kişi olarak tanıtılır ve etrafındakilere oldukça yumuşak davrandığı halde heybetinden meclisinde kimsenin ağzını açamadığı, sözlerinin hürmetle dinlenildiği, müderrisliği sırasında bayram tatilleri dışında dersini asla ihmal etmediği, müftülüğü zamanında her gün yüzlerce fetva vermesiyle meşhur olduğu nakledilir.

    Kanûnî Sultan Süleyman’ın kendisine büyük bir saygı duyduğu ve Süleymaniye Camii’nin temelini teberrüken ona attırdığı bilinmektedir. Padişahın Sigetvar seferinde iken yolda yazdığı ve hasta olan Ebüssuûd’un hatırını sorduğu mektubuna, “Halde haldaşım, sinde sindaşım, âhiret karındaşım, tarîk-i hakda yoldaşım Molla Ebüssuûd Efendi Hazretleri” diye başlaması ve “bende-i hudâ Süleyman Hân-ı bî-riyâ” diye bitirmesi onun padişah nezdindeki itibarını göstermektedir. 

    Kanûnî’nin oğlu II. Selim de Ebüssuûd’a gereken saygıyı göstermiş, hatta Hurûfîlik’le suçlanan çok sevdiği musâhibi Celâl Çelebi’yi onun isteği üzerine saraydan uzaklaştırmıştır. İlim ve fazilet bakımından devrinin en önemli şahsiyetlerinden biri olduğu halde siyasî işlere pek müdahale etmeyen Ebüssuûd Efendi, Kanûnî Sultan Süleyman ile münasebetlerinde yeri gelince nüktedan, yeri gelince de izzetli davranmasını bilmiştir. Meselâ Ayasofya vakıfları kiracılarının, kira bedellerini ecr-i misle yükseltmekten kaçınarak vakıf dükkânların mevcut gelirlerinin giderlere fazlasıyla yettiğini, bu sebeple kira bedellerinin ecr-i misle yükseltilmesine ihtiyaç bulunmadığını padişaha arzetmeleri ve padişahın da gerekli meşverette bulunarak kiracıların istekleri doğrultusunda ferman vermesi üzerine Ebüssuûd Efendi’nin, “Olmaz! Emr-i sultânî ile, nâmeşrû olan nesne meşrû olmaz; haram olan nesne helâl olmak yokdur” demesi ilminin yüceliğini koruduğunun en önemli delillerinden biridir.(Süleymaniye Ktp., Reşid Efendi, nr. 1036, vr. 48a-49b)

    KADILIK VE KAZASKERLİK VAZİFELERİ

    Ebüssuûd Efendi ilk olarak Yavuz Sultan Selim döneminde 922’de (1516) Çankırı Medresesi’ne, buraya gitmekte tereddüt göstermesi üzerine de İnegöl İshak Paşa Medresesi’ne tayin edildi. 926’da (1520) buradaki görev süresi sona erince ertesi yıl Dâvud Paşa Medresesi’nde, bir yıl sonra da Mahmud Paşa Medresesi’nde görevlendirildi. 931 (1525) yılında Vezir Mustafa Paşa’nın Gebze’de inşa ettirdiği medreseye tayin edildi. Bir yıl sonra Bursa Sultâniye pâyesine lâyık görülen Ebüssuûd Efendi 934’te (1528) Medâris-i Semâniyye’den Müftü Medresesi’ne müderris oldu. Beş yıl bu vazifede kaldıktan sonra önce Bursa, 940 Rebîülâhirinde de (Kasım 1533) İstanbul kadılığına getirildi. 1537 senesinde Rumeli kazaskerliğine yükseldi.

    Osmanlı şeyhülislamları arasında daha çok verdiği fetvalarla tanınır.Bursa ve İstanbul gibi mühim bölgelerde kadılık vazifelerinde bulunduktan sonra, Rumeli Kazaskerliği görevine getirilmiş, seferleri yönetmiş, Budin’in fethinden sonra da ilk Cuma namazını kıldırmıştır. 1545’e kadar sürdürdüğü Kazaskerlik vazifesinden sonra, Fenârîzâde Muhyiddîn Efendi’nin yerine Kanuni Sultan Süleyman tarafından Şeyhülislâmlığa getirilmiş ve geçirdiği başarılı dönemin ardından Sultan II. Selim döneminde de vazifesine devam etmiş,yaşamı boyunca bu görevde kaldı.

    Devletin bekası ve fütuhatın devamı açısından etkili fetvalara imza atmış, seferlerin önünü açmıştır. Önemli kanun metinlerinin öncüsü olmuş, bazı fetvaları bugün dahi ufuk açıcı olmak bakımından incelenmektedir. Oluşturmuş olduğu alt yapı, ilmiye sınıfından askerî sınıfa kadar bütün devlet yapısının, mukavemetini uzun süre muhafaza etmesini sağlamıştır.

    Bazı kimseler vardır ki, kurumlarla ve mevkilerle yücelmişlerdir. Bazı kimseler de vardır ki, gelmiş oldukları makamları yüceltmişlerdir. Şeyhülislâm Ebûssuûd Efendi de böyle kimselerdendir. Şeyhülislâmlık makamı, onun bu makama gelişinden sonra daha yüce bir mevki kazanmıştır.

    Yeri geldiğinde Kânûnî gibi bir cihan padişahına şer’î ölçüleri cesaretle hatırlatıp ikaz edebilecek kadar izzetli, büyük bir İslâm âlimidir. 

    Korfu seferi sırasında Rumeli Kazaskeri Muhyiddin Efendi ve Anadolu Kazaskeri Kadri Efendi’nin Maktul İbrâhim Paşa konusunu açmalarından hoşnut olmayan Kanûnî Sultan Süleyman’ın her iki kazaskeri de azletmesi üzerine Rebîülevvel 944’te (Ağustos 1537) Rumeli kazaskerliğine tayin edildi ve hemen sefere katıldı. Kara Boğdan, Estergon ve Budin seferlerinde padişahın yanında yer aldı. Budin’in fethinden sonra şehirde ilk cuma namazı onun tarafından kıldırıldı. Sekiz yıl Rumeli kazaskeri olarak görev yapan Ebüssuûd Efendi Şâban 952’de (Ekim 1545) Fenârîzâde Muhyiddin Efendi’nin yerine şeyhülislâm oldu.

    Ebüssuûd Efendi kazaskerliği ve şeyhülislâmlığı sırasında özellikle ilmî rütbe, mevki ve kademeleri sistematik bir düzene kavuşturmaya çalıştı. Onun Rumeli kazaskerliğine kadar sistemli bir mülâzemet usulü yoktu. Bu durum birtakım şikâyetlere yol açınca Kanûnî’nin emriyle meselenin halli için görevlendirildi. Ebüssuûd Efendi önce her pâyede âlimlerin ne kadar mülâzım vereceklerini tesbit etti, daha sonra da yedi yılda bir mülâzemet usulünü kanunlaştırdı. Medreselerden mezun olan dânişmendlerin kazaskerlerin meclisindeki “matlab” veya “rûznâme” denilen deftere kaydolarak sıra beklemeleri şartını getiren bu usul bazan ihlâl edilmişse de uzun yıllar düzenli şekilde uygulanmıştır.

    Ebüssuûd Efendi’nin şeyhülislâm olması bu kurumu diğer ilmî müesseselerin üstüne çıkarmıştır. Ondan önce şeyhülislâm maaşı günlük 200 akçe iken İrşâdü’l-ʿakli’s-selîm adlı tefsirinin bir bölümünü Kanûnî Sultan Süleyman’a takdim etmesi üzerine Bayezid müderrisliğiyle beraber 300 akçe zam yapılarak maaşı günlük 500 akçeye çıkarıldı. Tefsirini tamamlayınca maaşı 100 akçe daha arttırılarak şeyhülislâm yevmiyesi 600 akçe oldu. Böylece şeyhülislâmlık hem maddeten hem de mânen kazaskerliğin üstüne çıkarıldı. Ayrıca yüksek seviyedeki müderrislerle mevleviyet kadılarını tayin etme yetkisi şeyhülislâmlara verildi. Şeyhülislâmlığın önemi artınca kazasker, mevleviyet kadıları veya müderrislerden uygun görülen birinin bu makama gelebilmesi için önce Rumeli kazaskeri olması şartı kondu. İlmiye teşkilâtına çeki düzen veren İlmiye Kanunnâmesi de muhtemelen Ebüssuûd Efendi tarafından hazırlanmıştır. (Akgündüz, Osmanlı Kanunnâmeleri, IV, 661-666).

    Öte yandan ilmiye mesleğindeki ilk bozulmalar da Ebüssuûd Efendi’nin şeyhülislâmlığı döneminde görülmeye başlandı. İstanbul, Edirne ve Bursa’da kadı olanların oğullarının 30 akçeli miftah müderrisliklerine tayinleri ilk defa onun zamanında yapıldı. Torunu ve Mehmed Çelebi’nin oğlu Abdülkerim Efendi, mülâzım olduktan sonra dedesine hürmeten hariç müderrisliğiyle Mahmud Paşa Medresesi müderrisliğine tayin edildi. Bu tayin daha sonra bu alandaki olumsuz gelişmelere uygun bir ortam hazırladı.

    ÖĞRENCİLERİ

    Ebüssuûd Efendi Şeyhülislâmlıktan kazaskerliğe kadar idari ve ilmi üst düzeyde görev yapan şahsiyetlerden pek çoğunun hocalığını yapmıştır. Kanûnî Sultan Süleyman, II. Selim, III. Murad ve III. Mehmed devirlerinde şeyhülislâmlık, kazaskerlik yapan ve diğer ilmî mevkilerde bulunan birçok âlimin hocası olmuştur. Şeyhülislâm Mâlûlzâde Seyyid Mehmed, Abdülkadir Şeyhî, Hoca Sâdeddin, Bostanzâde Mehmed ve Sun‘ullah efendilerle Bostanzâde Mustafa, Cenâbî Mustafa Efendi, Şair Bâkî, Hâce-i Sultânî Atâullah, tezkireci Âşık Çelebi ve Kınalızâde Hasan Çelebi, Ebülmeyâmin Mustafa Efendi ve Ali Cemâlî Efendi’nin oğlu Fudayl Çelebi gibi âlimler bunlar arasında sayılabilir.

    Tefsir ve fıkıh başta olmak üzere, dil, edebiyat ve akaid alanında mühim eserleri ve dua mecmuası bulunmaktadır.

    ŞEYHÜLİSLAM EBUSSUUD EFENDİ VE TASAVVUF

    Bazıları, Şeyhülislâm Hazretleri’nin birtakım fetvalarından yola çıkarak tasavvuf karşıtı olduğunu düşünmüşlerdir. Oysaki hoca efendinin terceme-i hâline biraz daha detaylı bakıldığında, sûfi bir çevrede ve muhitte yetmişmiş, babası Bayrami tarikı mensubu meşayıhtan olan bu mübarek zâtın tasavvufa karşı olmadığı anlaşılacaktır.Onun kimi kaynaklarda “Şah-ı Nakşibendî” olarak da anılmasından, Nakşîbendi tarikatına bağlı olduğu anlaşılmaktadır.

    Şeyhülislâm Hazretlerinin karşı olduğu tasavvufi anlayış, bâtıniliğe kaymış, şer’î ölçülerden uzaklaşmış türden çarpık tasavvufi anlayışlardır. Ebûssuûd Efendi, şer’î ölçüleri muhafaza eden muttaki kimselerden sitayişle bahsetmiş, zâhirî ve bâtınî ilimleri cem etmiş zülcenâheyn âlimlerimizdendir. Allah’u Teâlâ makamını ‘âlî eylesin. Âmîn.

    Özellikle Batıniliği benimseyen mutasavvıflara karşı koydu. Şiirler yazdı. (Sicill-i Osmânî, I, 169; Ayderûsî, s. 215) 

    Hâfız-ı Şirazî’ye şiirlerinden hareketle, şarap ve aşkın zevklerini terennüm eden hafifmeşrep diye ithamlarda bulunmuşlar. Sonra bu sorunu Ebussuut Efendi’ye kadar taşıyanlar olmuş.  Hâfız-ı Şirazî’nin şiirleri için “lisan-ı gayb” demenin hata olup olmadığını sormuşlar.  Ebussuut Efendi’nin konuyla ilgili fetvası şöyledir: “Hâfız’ın nazmı, sönmez hakikatları verir, ama arasıra da Kur’an’ın dışına çıkan ufak tefek şeyleri. Emin yolda yürümek istersen, yılan zehiriyle Tiryak’ı biribirinden ayırt etmeği bilmelisin. Her şeyden önce de asil hareketlerden duyulan zevke kendini ferah bir gönülle vermelisin. Ancak sonu gelmez ıstıraba karşı temkinli davranıp kendini korumalısın. Doğru hareket etmek için en iyisi budur. İşte biçare Ebussuud bunları yazdı. Allah, onun günahlarını affetsin!”

    Bu fetvayı duyan ünlü Alman düşünür şairi Goethe şöyle yazıyor: “Aziz Ebussuud, çok isabetli konuştun. Şairin, senin gibi Azizlere ihtiyacı var; ama işte kanunun sınırlarını aşan küçük şeyler, ona verasetle geçen şeylerdir. Şair, bunların içinde üzüntülü zamanlarında bile cesaret bulur, neşe duyar. Yılan zehirini de, Tiryak’ı da tatmalı o. İlki onu öldürmediği gibi, ikincisi de ona şifa vermez. Hakiki hayat, hareketten doğan, ebedi suçsuzluktur. Bu da başkalarına değil, ancak kendine zarar verir”.

    Ebussuud Efendi İslamı ifsat edilmesine karşı hassasiyet sahibi biriydi. Osmanlı topraklarında ki sapkın inanışlarla mücadele vermiş ve keskin fetvalarla ülke yönetimine katkılarda bulunmuştu. Şeyhül İslamlığı döneminde Kızılbaşlarla mücadelede etkin bir rol oynamıştır.

    ÜÇ PADİŞAH DÖNEMİNDE GÖREV YAPTI

    Ebussuud Efendi, Yavuz Sultan Selim, Kanunî Sultan Süleyman ve 2. Selim devirlerinde müderrislik, kadılık, kazaskerlik ve şeyhülislâmlık gibi ilmî payelere ve devlet makamlarına layık görülmüştür.

    İlk olarak Yavuz Sultan Selim zamanında (1516) İnegöl Yenişehir İshak Paşa Medresesi'ne tayin edilmiştir. Daha sonra çeşitli medreselerde talebe yetiştiren Ebussuud Efendi önce Bursa kadılığına, bir yıl sonra 1533 yılında da İstanbul kadılığına getirilmiştir. 1537 senesi onun hayatındaki dönüm noktalarından biridir. Bu tarihte Kanunî, onu devletin en önemli makamlarından birine, Rumeli kazaskerliğine getirir. Sekiz sene süresince Rumeli kazaskerliği yapmış, 1545 senesinde Fenârîzâde Muhyiddîn Efendi'nin yerine şeyhülislâmlık makamına getirilmiştir. 

    Ebussud Efendi Kara Boğdan, Estergon ve Budin seferlerine katılmış, 2. Selim döneminde verdiği fetvayla Kıbrıs'ın fethinde kritik rol oynamıştır. Budin'in fethinden sonra camiye çevrilen katedralde ilk cuma namazını o kıldırmıştır.

    Kanuni'ye Karşı Çıkışı

    Faziletli, haram helale son derece dikkatli bir kimse olarak bilinen Ebussuud Efendi, bayram tatilleri dışında medrese derslerine ara vermemiş, müftülük görevindeyken günde onlarca suale fetva vermiştir.

    Osmanlı imparatorluğunun en güçlü padişahlarından Kanuni Sultan Süleyman, Ebussuud Efendiye çokça hürmet etmiş ve sözüne değer vermiştir. Padişahın yazdığı mektuplarda Ebussuud Efendiye "Halde haldaşım, sinde sindaşım, âhiret karındaşım, tarîk-ı hakta yoldaşım Molla Ebussuud Efendi Hazretleri." şeklinde hitap ettiği bilinmektedir.

    Ebussuud Efendi ilmiyle amel etmiş ve gerektiğinde padişahın aleyhinde fetva vermiştir. Ayasofya vakıflarının kiracılarıyla ilgili bir meselede Kanuni’ye karşı çıkarak, "Olmaz! Emr-i sultani ile nâmeşrû olan nesne meşru olmaz; haram olan nesne helal olmak yoktur!" diyebilmiş ve ilmin izzetini korumuştur.

    Hayırsever Yönü

    Hayırsever bir kişiliğe sahip olan Ebussud Efendi’nin İstanbul’da ve İskilip’te hayır eserleri vardır.  Memleketi İskilip'e babasının kabri yanında cami, imaret ve mektep; İstanbul’da Topkapı’da Şehremaneti (Belediye) civarına kadar suyolları döşetmiş, Şehremini’nde bir çeşme, Eyüp Sultan’daki zâviye, sıbyan mektebi ve sebilden oluşan külliyesinde kendi mezarının da yer aldığı aile hazîresi bulunmaktadır. İstanbul’da Macuncu Odabaşı mahallesinde kendi adıyla anılan bir çeşme ve hamamla İskilip’te babasının türbesi yanında cami, imaret ve mektep inşa ettiren Ebüssuûd Efendi’nin bu külliye ile ilgili 977 tarihli Arapça vakfiyesi İstanbul Evkaf İdaresi’nde kayıtlıdır. Ebüssuûd Efendi ayrıca Kırım’ın Kefe şehrinde bir cami, İnebahtı’da bir mescidle Şehremini Ereğli mahallesinde bir sıbyan mektebi inşa ettirmiştir.(Vâmık Şükrü, IV, 392; VII, 382).

    Süleymaniye Camisi’nin ilk temel taşını da büyük din âlimi Şeyhülislam Ebussuut Efendi koymuştur.  Fetvaları her yerde, her yönü ile uygulanma olanağı bulmuştur. Hukuk, tefsir, akaid, tıp, dil ve edebiyat alanlarındaki eserlerinin yanı sıra, başka alanlarda risaleleri (küçük kitap, broşür) de vardır. 

    EBUSSUUD EFENDİ'NİN DUASI

    “Bismillâhirrahmânirrahîm,Elhamdülillâhillezî mesnû‟uhu fevkal ulâ, elkâhirül ferdüllezi mahlûkuhu tahtesserâ.Sallû alâ bedriddücâ, sallû alâ nûril hüdâ, sallû alâ hayril verâ, a‟nî‟n nebiyyel Mustafâ. Sallû alâ etbâihi, sallû alâ ezvâcihi, hümül mehdiyyîne bihi ehlül huzuru vessafâ. Efneytü omrîfîlhavâ, vâ hasretâ vâ hasretâ, zayya‟at a‟zâîkuvveti, vâ firkatâ vâ firkatâ.Aynî amâ min ibreti, kalbi asâ min Ģehveti, omrî fenâ min gafleti, ya Rabbenâ yâ Rabbenâ.Kad garranî tûlul emel, kad fâtenî hüsnül amel, kad câenî vaktül ecel, ya Rabbenâ yâ Rabbenâ. Sebbit lenâ ekdâmenâ, sakkil lenâ mîzânenâ, vağfirlenâ isyânefıâ, yâ Rabbenâ yâ Rabbenâ.”

    “Rahman ve Râhim olan Allah‟ın adıyla, San‟atı üstün olan Allah‟a hamdü senâ ederim. Mahlûkatının hepsine hâkim olan, sonsuz kudretli yüce Allah‟tır. Ay gibi parlayan, güneş gibi ziya veren ve mahlûkatın en şereflisi olan Muhammed Mustafa‟nın üzerine salâtü selâm getirin. Ona bağlı olanlara, âilelerine, doğru yolu bulan huzur ve safa ehlinin üzerine de, tâzim ve hürmette bulunun. Eyvah eyvah! Ömrümü boşa harcadım, yazık bana, yazık bana. Âzalarım kuvvetlerini kaybetti, firkat bana firkat bana. Gözlerim ibretten kör, kalbim ise şehvetimden karardı. Ömrüm gafletimden tükendi (hiçbir şey anlayamadım.) Ey Rabbimiz, ey Rabbimiz. Beni uzun ümitler aldattı, benim güzel amellerim yok oldu. Bu iş tâ ecel gelinceye kadar devam etti. Ey Rabbimiz, ey Rabbimiz, (yardım Senden kurtuluş Senden. Ayaklarımızı sırat köprüsünün üzerinden kaydırma, mizan terazimizi ağır kıl, günahlarımızı bağışla ey Rabbimiz ey Rabbimiz.”

    Çok manidar bir münâcattır. İçindeki manalar düşündürücüdür. Daha ziyade kişinin ömrünün fuzuli gidişinin ve bir an evvel tedbir alınması gerektiği noktaları tavsiye eylemektedir. Zaten dinimizin amacı bizi uyarmak, yaptığımız duâların hepsi bizi Hakka yaklaştırmaktır. Yoksa kuru kuruya duâ etmenin hiç bir faidesi yoktur.

    VEFATI

    Ebussuud Efendi bir sahabe aşığıdır ve Eyyûb Sultan civarına defnedilmeyi vasiyyet eder. Halid bin Zeyd'i (radıyallahu anh) ziyarete gelenler, büyük velinin önünden geçerler. 

    Ebussuud Efendi vefatına kadar Yavuz Sultan Selim zamanında 7, Kanuni Sultan Süleyman zamanında 21 yıl Osmanlı devletinin en önemli kurumlarından birinin başında görev almış, Kazaskerliğiyle birlikte kırk seneye yakın Osmanlı'nın tepe yöneticilerinden biri olmuştur.

    Ebussuud Efendi, sekiz sene de İkinci Selim Han zamanında olmak üzere, Yirmi sekiz yıl on bir ay şeyhülislâmlık yapan ve bu arada bazı siyasî olaylarda ağırlığını hissettiren, Kıbrıs seferinin açılmasını fetvasıyla destekleyen Ebüssuûd Efendi 5 Cemâziyelevvel 982 (23 Ağustos 1574)tarihinde 84 yaşında Hakkın rahmetine kavuşmuştur. Kabri Eyyûb Sultan’da kendi yaptırdığı medresenin yanında, nurlu kabri Eyyûb Meydanı'nda adıyla anılan Dar-ül Hadis'in bahçesindedir.Eyyûb Câmii karşısındadır. 

    Cenaze namazı Fâtih Camii’nde Kādî Beyzâvî tefsirine hâşiye yazan Muhaşşî Sinan Efendi tarafından kıldırıldı. Haremeyn’de de gıyabında cenaze namazı kılınan Ebüssuûd Efendi için birçok mersiye yazılmış, ölümüne tarihler düşürülmüştür. Rabbim rahmetiyle muamele eylesin. Cennetteki derecesini a’li eylesin. Bizleride onlara layık evlad eylesin. Âmin.

    ESERLERİ

    A) Tefsir

    1. İrşâdü’l-ʿakli’s-selîm*. Türkiye kütüphanelerinde birçok yazma nüshası bulunan eser sekiz cilt (İstanbul 1294, 1307, 1308; Kahire 1284, 1307, 1308, 1324), üç cilt (Kahire 1347), iki cilt (Kahire 1275) ve beş cilt (Riyad 1974) halinde olmak üzere çeşitli zamanlarda basılmıştır. 

    2. Maʿâkıdü’t-tarrâf fî evveli sûreti’l-Feth minel-Keşşâf. Zemahşerî’nin el-Keşşâf adlı tefsirinin Feth sûresiyle ilgili bölümünün haşiyesidir.(yazma nüshaları için bk. Süleymaniye Ktp., Fâtih, nr. 5374/4, vr. 146-154, Bağdatlı Vehbi Efendi, nr. 2035/3, vr. 20-26, Lâleli, nr. 3711, vr. 41-46; Beyazıt Devlet Ktp., Bayezid, nr. 8025). 

    3. Tefsîru sûreti’l-Furkān.(Süleymaniye Ktp., Süleymaniye, nr. 1026/3, vr. 20-49). 

    4. Tefsîru sûreti’l-Müʾminîn.(Süleymaniye Ktp., Süleymaniye, nr. 1026/4, vr. 50-83).

    5. Risâle fî bahsi îmâni’l-Firʿavn. Firavun’un imanıyla ilgili olup son nefesinde iman eden kimsenin imanının sahih olduğunu söyleyen âlimlere karşı yazdığı bir reddiyedir.(Süleymaniye Ktp., Pertevniyal Sultan, nr. 930).

    B) Hukuk

    1. Fetâvâ-yı Ebüssuûd Efendi*. İstanbul kütüphanelerinde Ebüssuûd Efendi’ye nisbet edilen fetvaların derlenmesiyle meydana gelmiş birçok fetva mecmuası vardır.(yazma nüshaları için bk. Atsız, s. 28-33; Düzdağ, s. 27). M. Ertuğrul Düzdağ, Millet (Ali Emîrî, nr. 80) ve Beyazıt Devlet (nr. 2757) kütüphanelerinde bulunan Ebüssuûd Efendi’ye ait iki fetva mecmuasını yeniden düzenleyerek yayımlamıştır.(İstanbul 1972, 1983). 

    2. Ma‘rûzât*. Ebüssuûd Efendi’nin Kanûnî Sultan Süleyman’a arzetmiş olduğu fetvalardır. Padişahın iradesi alındığı için kadıları bağlayan ve uyulması mecburi hale gelen bu fetvalar, muhtemelen Ebüssuûd Efendi’nin ölümünden sonra Şeyhülislâm Hâmid Efendi tarafından toplanarak II. Selim’e yeniden arzedilmiş ve uzun yıllar mahkemelerde yürürlükte kalmıştır. Millî Tetebbûlar Mecmuası’nda eksik bir nüshası neşredilen eserin (II, 337-348) daha tam bir nüshası Almanca tercümesiyle birlikte Paul Horster (Zur Anwendung des islamischen Rechts im 16. Jahrhundert, Stuttgart 1935) ve Ahmet Akgündüz tarafından (Osmanlı Kanunnâmeleri, IV, 35-75) yayımlanmıştır. 

    3. Arâzî-yi Harâciyye ve Öşriyye Hakkında Kanun ve Fetvâlar. Kanunnâme, Kanûnü’l-muâmelât adlarıyla da kaydedilen bu eser, Ebüssuûd Efendi’nin Osmanlı mîrî arazi hukukunun temelini teşkil eden on kadar uzun fetvası veya bu fetvaların mukaddimesini teşkil ettiği “kanûn-ı cedîd” nüshalarıdır. Tamamı Ahmet Akgündüz tarafından neşredilmiştir.(Osmanlı Kanunnâmeleri, IV, 78-91).

    4. Risâle fî vaḳfi’l-menḳūl ve’n-nuḳūd. Mevḳıfü’l-ʿuḳūl fî vaḳfi’l-menḳūl veya Risâle fî cevâzi vaḳfi’n-nuḳūd gibi adlarla da anılan bu Arapça risâlede taşınır malların ve paranın vakfedilmesi konusu ele alınmıştır. Risâle İstanbul’da tarihsiz ve taşbasması olarak yayımlanmıştır.(yazma nüshaları için bk. Süleymaniye Ktp., Reşid Efendi, nr. 1177/13, vr. 133-142, Bağdatlı Vehbi Efendi, nr. 477/2, Şehid Ali Paşa, nr. 2830/15, vr. 61-64, İbrâhim Efendi, nr. 372, vr. 20-32, Yenicami, nr. 126, vr. 192-206; Millet Ktp., Feyzullah Efendi, nr. 2139, vr. 59-66). Bu eserin Para Vakfı ile Alâkalı Risâle ve Fetvâlar adlı Türkçe bir nüshası daha vardır.(Süleymaniye Ktp., Düğümlü Baba, nr. 449/12, vr. 105b-119b).

    5. Bidâʿatü’l-kadî li’htiyâcihî fi’l-müstakbel ve’l-mâzî. Osmanlı kadılarının uyması gereken usul ve erkânı anlatan önemli bir risâledir.(yazma nüshaları için bk. Süleymaniye Ktp., Lâleli, nr. 3711, vr. 30-39; Hacı Mahmud Efendi, nr. 6314, vr. 31-44). 

    6. Fetâvâ Kâtiblerine Tenbih. Fetva müsevvidlerinin uyması gereken kurallarla ilgili bir risâledir.(Süleymaniye Ktp., Hacı Beşir Ağa, nr. 656/53, vr. 246). 

    7. el-Fetva’l-müteallika bi-beyâni’l-vakti’l-mu‘tebere li’l-hasâd ve istihkāki’l-gallât. Osmanlı hukukunda araziden alınan ürünlerin hasat vakitleriyle vergi tahsil zamanlarını anlatan ve daha sonra kanunnâmelerin temel kaynağı haline gelen bir fetvanın hem Arapça’sı hem de Türkçe’si mevcuttur.(Süleymaniye Ktp., Reşid Efendi, nr. 11.152/32, vr. 163-167; nr. 1036/21, vr. 181-183; 1036/6, vr. 41-42). 

    8. Gamezâtü’l-melîh fî evveli mebâhisi kasri’l-ʿâmm mine’t-Telvîh. Hanefî hukukçusu Sadrüşşerîa Ubeydullah’ın et-Tavzîh ʿale’t-Tenkīh adlı fıkıh usulüne dair eserine Seyyid Şerîf el-Cürcânî tarafından et-Telvîh adıyla yapılan hâşiyeye Ebüssuûd Efendi tarafından yazılmış bir ta‘liktir (Süleymaniye Ktp., Hacı Mahmud Efendi, nr. 792; Beyazıt Devlet Ktp., Bayezid, nr. 8025, vr. 20b-25a).

    9. Sevâkıbü’l-enzâr fî evâʾili Menâri’l-envâr. Hanefî hukukçusu Ebü’l-Berekât en-Nesefî’nin usûl-i fıkha dair Menârü’l-envâr adlı eserinin ilk kısımlarının Arapça şerhidir.(Süleymaniye Ktp., Bağdatlı Vehbi Efendi, nr. 2035/5, vr. 31-37; Beyazıt Devlet Ktp., Bayezid, nr. 8025, vr. 11b-18a).

    10. Hasmü’l-hilâf fi’l-mesh ʿale’l-hifâf. Ebüssuûd Efendi’nin, oğlu Mustafa Çelebi için yazdığı mest üzerine mesh ile alâkalı bir risâledir.(Süleymaniye Ktp., Lâleli, nr. 876/1, vr. 1-12; Şehid Ali Paşa, nr. 2795, vr. 9597). 

    11. Risâle fî vakfi’l-arâzî ve baʿzı ahkâmi’l-vakf. Osmanlı arazi hukukunu, arazinin nasıl vakfedileceğini ve özellikle irsâdî vakıfları konu edinen bir risâledir. Bazı kütüphane kayıtlarına Risâle fî taksîmi’l-arâzî diye de geçen bu risâlenin Türkçe’si de vardır.(Süleymaniye Ktp., Reşid Efendi, nr. 1152, vr. 156b-158a; Esad Efendi, nr. 3459/4, vr. 185-187, nr. 3785/19, vr. 116). 

    12. Risâle fî tescîli’l-evkaf. Özellikle nakit para vakıflarının tesciliyle vakfının tamamlandığını anlatmak için kaleme alınmıştır. (Süleymaniye Ktp., Lâleli, nr. 835, vr. 7-17). 

    13. Risâle fî vakfi’t-tavâhîn ʿale’l-arzi’l-mevkūfe li’l-gayr. Başkasına ait vakıf arazi üzerinde bulunan değirmenlerin vakıf yapılıp yapılmayacağının tartışıldığı bir risâledir.(Süleymaniye Ktp., Yenicami, nr. 376/4, vr. 155-165). 

    14. Öşür Hakkında Risâle. Osmanlı vergi hukukunun şer‘î esaslarını açıklayan bu risâle Ahmet Akgündüz tarafından neşredilmiştir.(Osmanlı Kanunnâmeleri, IV, 95-104).

    Ebüssuûd Efendi ayrıca Burhâneddin el-Mergīnânî’nin meşhur eseri el-Hidâye’nin birçok bölümüne ta‘lik ve hâşiyeler yazmıştır.(yazma nüshaları için bk. Süleymaniye Ktp., Bağdatlı Vehbi Efendi, nr. 2035, Şehid Ali Paşa, nr. 936/3, vr. 47-106, nr. 724/3, vr. 36; Köprülü Ktp., Mehmed Asım Bey, nr. 706, vr. 9-13; Hacı Selim Ağa Ktp., nr. 299).

    C) Dil ve Edebiyat

    1. Galatât-ı Ebüssuʿûd (Galatât-ı ʿAvâm). Risâle fî tashîhi’l-elfâzi’l-mütedâvile beyne’n-nâs ve Saḳaṭâtü’l-ʿavâm adlarıyla da kaydedilen bu risâle halk arasında yanlış kullanılan bazı kelimelere dairdir.(yazma nüshaları için bk. Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3755/2; Tırnovalı, nr. 1865/3; Reşid Efendi, nr. 1053, vr. 4243; Şehid Ali Paşa, nr. 2768/3). Eser Mustafa Şevket tarafından şerhedilmiştir. (İstanbul 1318).

    2. el-Kasîdetü’l-mîmiyye. (yazma nüshaları için bk. Süleymaniye Ktp., Lâleli, nr. 3725, vr. 185-186; Şehid Ali Paşa, nr. 1390/11, vr. 181-186). Doksan küsur beyitten meydana gelen bu kasideye İzzeddin Abdülazîz ez-Zemzemî, Muslihuddîn-i Lârî ve Ümmüveledzâde’nin oğlu Ali Efendi nazîre, Abdurrahman Alemşah, Garsüddin Ahmed b. İbrâhim el-Halebî ve Radıyyüddin Muhammed b. İbrâhim el-Halebî gibi âlimler şerh yazmışlardır. (Keşfü’ẓ-ẓunûn, II, 1347, 1919; Atâî, II, 170, 178, 259). 

    3. el-Ḳaṣâʾidü’l-ʿArabiyye. Ebüssuûd Efendi’nin çeşitli Arapça kasidelerini toplayan bir mecmuadır. (yazma nüshaları için bk. Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3741/9, vr. 297-308; Hâlet Efendi, nr. 799/27, vr. 327-329). 

    4. Kasîde fî risâi’s-Sultân Süleymân. Kanûnî’ye yazdığı Türkçe mersiyedir.(Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3507/2, vr. 8; Hacı Beşir Ağa, nr. 676/3, vr. 41-42).

    5. Münşeât-ı Ebüssuûd. Ebüssuûd’un resmî mensur yazılarıdır.(Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 3291).

    Ebüssuûd Efendi’nin ayrıca akaide dair Risâle fî beyâni’l-kazâ ve’l-kader (İstanbul 1764), tıbba dair Risâle li-ecli’t-tâûn(Süleymaniye Ktp., Denizli, nr. 416/10, vr. 180-189) adlı iki risâlesiyle Vezir Semiz Ali Paşa’nın arzusu üzerine kaleme aldığı duanın önemini anlatan, bir mukaddime ve yedi babdan meydana gelen bir dua mecmuası vardır. Duânâme-i Ebüssuûd, Risâle fî ed‘iyeti’l-me’sûre, Risâle-i Mergube ve Mecmûa-i Deavât adlarıyla anılan bu eserde dualar sade bir dille Türkçe’ye tercüme edilmiştir.(İstanbul 1260, 1277, 1344).

    BİBLİYOGRAFYA
    Ebüssuûd Efendi, Risâle fî vaḳfi’l-menḳūl ve’n-nuḳūd, Süleymaniye Ktp., Yenicami, nr. 676, vr. 156a-165b.a.mlf., Öşür Risâlesi, Süleymaniye Ktp., Reşid Efendi, nr. 1036, vr. 33b-37a.a.mlf., İrşâdü’l-ʿaḳli’s-selîm, Kahire, ts., I, 4.Ebüssuûd Efendi’nin Fetvası ve Çivizâde’nin Reddiyesi, Süleymaniye Ktp., Reşid Efendi, nr. 1177, vr. 158a-161b.Mâverdî, el-Aḥkâmü’s-sulṭâniyye, s. 131 vd.İbn Hallikân, Vefeyât, II, 119-124.Birgivî, es-Seyfü’s-sârim fî ʿademi cevâzi vaḳfi’l-menḳūl ve’d-derâhim, Süleymaniye Ktp., Esad Efendi, nr. 1581, vr. 218b-249b.Ayderûsî, Târîḫu’n-nûri’s-sâfir ʿan aḫbâri’l-ḳarni’l-ʿâşir, Beyrut, ts., s. 215 vd.Hısım Ali, el-ʿİḳdü’l-manẓûm fî ẕikri efâḍıli’r-Rûm, Beyrut 1975, s. 440 vd.Taşköprizâde, eş-Şeḳāʾiḳ, Beyrut 1975, s. 206-207.Mecdî, Şekāik Tercümesi, I, 349-351.Ahdî, Gülşen-i Şuarâ, İÜ Ktp., TY, nr. 2604, vr. 19a.Selânikî, Târih (İpşirli), I, tür.yer.Atâî, Zeyl-i Şekāik, II, 63, 71-78, 83, 88, 97-98, 170, 178, 183-188, 259, 275, 560.Peçuylu İbrâhim, Târih, I, 55 vd.Âlî, Künhü’l-ahbâr, İÜ Ktp., nr. 5959, vr. 166b vd.Keşfü’ẓ-ẓunûn, I, 509, 526; II, 898, 1347, 1480, 1826, 1919, 2036, 2040.Evliya Çelebi, Seyahatnâme, I, 401-402.Hezârfen, Telhîsü’l-beyân fî kavânîn-i Âl-i Osmân, İSAM Ktp., nr. 11301, vr. 142a.Müstakimzâde, Devhatü’l-meşâyih (nşr. Ziya Kazıcı), İstanbul 1978, s. 23-24.Leknevî, el-Fevâʾidü’l-behiyye, s. 81, 205.Hediyyetü’l-ʿârifîn, II, 247.Âlûsî, Rûḥu’l-meʿânî, XXVIII, 21.Sicill-i Osmânî, I, 169-170.İlmiyye Salnâmesi, s. 376-386.Vâmık Şükrü, Târîh-i Evkāf-ı Ümem, İÜ Hukuk Fakültesi Ktp., IV, 139, 178, 212, 229, 299, 314, 331, 356, 392, 393, 395, 397, 398, 403, 415, 416, 417, 422, 437, 489, 720; VI, 127, 516, 640, 658, 676, 741; VII, 382.Mecmuâ-i Âsâr, İstanbul 1914, I, 401-402.Cevdet Bey, Tefsir Tarihi, İstanbul 1927, s. 140 vd.Ergun, Türk Şairleri, III, 1198, 1204.Danişmend, Kronoloji, II, 417-418; V, 114-115.Barkan, Kanunlar, s. XL-XLI.H. Ritter, Ayasofya Kütüphânesinde Tefsir İlmine Ait Yazmalar (Arapça), İstanbul 1945, s. 78 vd.Uzunçarşılı, İlmiye Teşkilâtı, s. 235.Hüseyin Nihal Atsız, İstanbul Kütüphanelerine Göre Ebüssuûd Bibliyografyası, İstanbul 1967.Abdullah Aydemir, Büyük Türk Bilgini Şeyhulislâm Ebussuûd Efendi ve Tefsirdeki Metodu, Ankara 1968.Abdülkadir Altunsu, Osmanlı Şeyhülislâmları, Ankara 1972, s. 28-34.Bilmen, Tefsir Tarihi, II, 652-665.M. Ertuğrul Düzdağ, Şeyhülislâm Ebüssuud Efendi Fetvaları Işığında 16. Asır Türk Hayatı, İstanbul 1983.Ahmet Akgündüz, İslâm Hukukunda ve Osmanlı Tatbikâtında Vakıf Müessesesi, Ankara 1988, s. 358 vd.a.mlf., Osmanlı Kanunnâmeleri, İstanbul 1990-93, I; IV; VI, tür.yer.İsmail Safa Üstün, Heresy and Legitimacy in the Ottoman Empire in the Sixteen Century (doktora tezi, 1991), University of Manchester, Department of Middle Eastern Studies, tür.yer.Suûd, “Şeyhülislâm Ebüssuûd Efendi Merhumun Tercüme-i Hâli”, Beyânü’l-Hak, sy. 42, İstanbul 1326, s. 931-933; sy. 43 (1328), s. 943-948.Yusuf Ziyâ Yörükân, “Bir Fetva Münasebetiyle Fetvâ Müessesesi-Ebüssuûd Efendi ve Sarı Saltuk”, AÜİFD, I/2-3 (1952), s. 137 vd.M. Tayyib Okiç, “Bir Tenkidin Tenkidi”, a.y., II/2-3 (1953), s. 280 vd.M. Tayyib Gökbilgin, “Ebüssuûd Fetvalarında ve XVI. Asır Şer‘iyye Sicillâtında İsbât ve Şahâdet”, İTED, III/3-4 (1976), s. 117-132.İsmail Cerrâhoğlu, “Ebüssuûd ve Tefsiri”, Diyânet Dergisi, XIII/4, Ankara 1974, s. 195-203.Fahri Unan, “XV. ve XVII. Yüzyıllarda Osmanlı Yönetim Kademesi İçerisinde Ebüssuûd Efendi Ailesi”, TY, XI/50 (1991), s. 25-29.Cavid