Gıybet Ve Çeşitleri

    GIYBET NEDİR, NELERDİR, ÇEŞİTLERİ, İLGİLİ AYETLER HADİSLER

    Yüce dinimiz İslam Rabbimizin seçtiği, Hz.Muhammed Mustafa(s.a.v)le tamamladığı ve bütün insanlığa gönderdiği son dindir. İnsanlığın kurtuluşu buna bağlıdır. Bu yüce dine inanan ve yaşayan insan müslümandır. Müslümanlarında yaşadıkları bu imtihan dünyasında uyması gereken ilahi ahlak esasları vardır. Bu yasalara uyulduğunda, İnsanı dünyada ve ahirette mutlu eder ebedi cennetleri kazandırır. İslam yaşanmadığı takdirde her türlü fitne, dedikodu, gıybet, yalan, bühtan toplumu sarar ve mahveder. Ahirettede gidecekleri yer ise cehennemdir. Rabbimiz hepimizi muhafaza eylesin. Huylarımızı ahlakımızı güzelleştirsin. Bizleri samimi, ihlâslı, güzel ahlaklı kullarından eylesin.

    Peygamber Efendimiz (s.a.v) buyururlar ki:”İnsanlar üç kısımdır. Bir kısmı kârda bir kısmı kurtuluşta ve bir kısmı da helâktadir. Kârda olanlar Allah’ı zikredenlerdir. Kurtuluşta olanlar, diline sahip çıkanlardır. Helâke gidenler ise, batıl, boş ve kötü söze dalanlardır.”(Taberani,İhya Terc.c.3sh.252.A.Serdaroğlu)

    Gıybet İslâm Dîni'nin haram kıldığı bir dil afetidir. Mü’minler arasında ilginin alâkasızlığa, sevginin nefrete, feragatin de yericiliğe dönüşmesine sebeb olan gıybet, toplum hayatını kemiren bir günahtır. Peygamber (s.a.v)Efendimizin Âhiret azabına uğratacağını bildirdiği gıybet, Kur'ân-ı Kerîm'in Hücûrat Sûresinin başlıkta anlamını sunduğumuz on ikinci âyetinde yasaklanmıştır. Bir kişiye öfkelenmek ve düşmanlık beslemek onu gıybet etmeye vesîle olduğu gibi kişinin kendisini beğenmesi ve çevresindeki insanları küçümsemesi de gıybete sebeb olur. Ayrıca çekememezlik, öğünme arzusu ve kötü zan da gıybetin ana sebeplerindendir.

    İslam âlimleri gıybetin haram ve büyük günah olduğu konusunda ittifak etmişlerdir. Ancak bir söz veya davranışın gıybet sayılıp sayılmaması niyetle yakından ilgilidir. Buna göre bir kimsenin yanlışlarının sırf onu küçük düşürmek amacıyla söylenmesi gıybet sayılırken, yanlışlarının düzeltilmesi maksadıyla söylenmesi gıybet sayılmaz. Herhangi bir kişi veya zümreyi kastetmeden genel olarak insanların kötülüğünden söz etmek de gıybet olmaz.İslam’da insan haklarının en önemlilerinden kişinin dokunulmazlığı ilkesine büyük değer verilmiştir. Bu itibarla bir kimsenin gıyabında gerek onun şahsıyla ilgili maddi ve manevi, ruhi ve ahlaki veya dini kusurlarından söz edilmesi, gerekse çocukları, annesi, babası ve diğer yakınlarının kusurlarından bahsedilmesi gıybet sayılmıştır.

    Gıybet, sözle olabileceği gibi yazı, ima, işaretle ve taklit gibi davranışlarla da olabilir. Bu tür söz ve davranışlar gerçeği ifade ediyorsa gıybet, etmiyorsa iftira sayılır (Müslim, Birr, 70; Tirmizi, Birr, 23).

    Öncelikle gıybet bir mü’mine saygı ve medh ü sena değil; onun mahremiyetine, namusuna ve şerefine saygısızlıkla yapılabilecek bir günahtır. Bu nedenle bir mü’mini aşağılamak, küçümsemek gıybeti hazırlayan amillerdendir. (Gıybetin mahiyeti ve sebepleri için bkz.: İmam Gazalî, İhyau Ulumi’d-din, (terc.: Ahmed Serdaraoğlu), 3/327.) 

    Hâlbuki Peygamber Efendimiz (s.a.v) "Müslüman’ın, Müslüman’a malı, ırzı ve kanı haramdır. Kişiye Müslüman kardeşini hakir görmesi (mahremiyetine saygısızlık etmesi) günah olarak yeter."( Ebu Davud, Edeb 35; Tirmizî, Birr 18.) buyurmuştur.

    Kardeşine dil uzatma ve karalama ise, ters tepen bir silaha benzer. Kişi ekseriyetle bu davranışın ya hemen, ya da ölmeden önce cezasını görür. Benzer bir şeyle imtihan edilir. Kardeşini ayıplama ve karalama (lemz) günahı sözlü olabileceği gibi, beden diliyle; jest ve mimiklerle de olur. Her halükarda bir bedenin uzuvları gibi olan mü’minler kardeşlerini ayıplamakla ve kınamakla aslında bizzat kendilerini ayıplamış olmaktadırlar. Yine gıybet ile aynı kefede değerlendirilmesi gereken fısk u fücûrdan bir diğeri de, din kardeşini kızdıracak ve onurunu kırıcı bir lakapla anmak ve çağırmaktır. Müslüman olmuş birine Yahudi, Nasranî, fasık, münafık demek yahut da hınzır, eşek gibi lakaplar takmak gibi… Ancak Hz. Ömer (r.a)’e Faruk, Hz. Ali’(r.a)ye Ebu Türâb, Hz. Halid (r.a)’e Seyfullah denilmesi gibi, kişileri ayıplamaktan uzak ve kızdırmayan lakap ve künyeleri kullanmak ise bilindiği üzere asla yasak değildir.

    Gıybet çoğu zaman kendisini sû-i zanla besler ve insanlar, sû-i zan besledikleri kişileri gıyabında çekiştirirler. Gerçekten gıybeti tetikleyen veya hazırlayan günahların başında, mü’min kardeşinin davranış motifleri hakkında temelsiz kuşkulara dayanan kötü düşünce ve tahminden ibaret olan sû-i zan gelir. Neticede bir fasid daire meydana gelir ki, bazen sû-i zan gıybeti, bazen de gıybet sû-i zannı doğurur. Nitekim Allah Resûlü (s.a.v) "Sû-i zandan sakınınız. Zira sû-i zan sözlerin en yalanıdır…" buyurmuştur.(.Buhari, Edeb 57, 58; Müslim, Birr 28-34; Ebu Davud, Edeb 40, 56; Tirmizi, Birr 18.)

    Gıybete zemin hazırlayan bir diğer günah ise, tecessüs, yani başkalarının ayıp ve kusurlarını araştırmaktır. Hucurat sûresi, 12. ayette önce sû-i zan sonra tecessüs sonra da gıybet haram kılınmıştır. Ayetteki yasakların tertibi, günaha giden yoldaki adımların tespiti dikkat çekicidir. Nitekim müfessirler de bu sürece dikkat çekmişlerdir.( Ebû Hayyân, Bahru’l-muhît, Beyrut 1992, 9/521; Âlûsî, Rûhu’l-meânî, Beyrut 1997, 16/242. )

    Kim kardeşinin kusurunu araştırıp ifşa ederse, aynısıyla cezalandırılır. Zira Peygamber Efendimiz (s.a.v) :"Müslümanların mahremlerini ayıplarını araştırmayın. Her kim mü’minlerin ayıplarını araştırıp ifşa ederse, Allah da onun ayıplarını ortaya döker, evinde bile olsa onu rezil eder." buyurmuştur.(.Tirmizî, Birr, 83; Ebû Davud, Edeb 34.)

    Yine Efendimiz sık sık "Bana kimse, ashabımın birinden (canımı sıkacak bir) şey getirmesin. Zira ben, sizin karşınıza, içimde hiçbir şey olmadığı halde çıkmak istiyorum." der ve mü’min bir kardeşi aleyhine bir şey söylemek isteyenleri böyle ikaz ederdi.."( Ebu Davud, Edeb 33.)

    O’nda bizim için her hususta üsve-i hasene (en güzel örnek) vardır. Bu mevzuda da rehberimiz, yine Resûlullah’tır. İnsanız ve zayıf taraflarımız var. Söylenen söz içimizde bir ukde ve yara olarak kalabilir. İnsanın Cenab-ı Hakk’ın huzuruna, içinde mü’min kardeşine karşı, herhangi bir ukde varken gitmesi ise büyük bir talihsizliktir.

    İnsan güzel ahlak ile âlâ-yi illiyyîne yükseldiği gibi, kötü ahlak ile de esfel-i safiline düşer. İşte insanı aşağıların aşağısına düşüren günahlardan birisi de gıybet etmektir. Kitap ve Sünnetin ona karşı bizleri şiddetle uyarması, dinî, millî ve içtimaî onca zararlarına rağmen, âlim olsun cahil olsun, hemen hemen her kültür seviyesindeki Müslüman’ın müptela olduğu bir hastalıktır. Bu sebeple bir münafık gibi, en has daireden en ücra köşeye, en hassas ve duyarlı mü’minden, fasık bir mü’mine kadar hemen hemen herkesin ağzına ve ameline sirayet eder.

    Gıybetin tarifini Efendimiz (s.a.v) şöyle yapmıştır: Hz. Ebu Hüreyre (r.a.) anlatıyor: "Resûlullah (s.a.v) buyurdular ki: “Gıybetin ne olduğunu biliyor musunuz?’ ‘Allah ve Resûlü daha iyi bilir!’ dediler. Bunun üzerine: “Birinizin, kardeşini hoşlanmayacağı şeyle anmasıdır!’” açıklamasını yaptı. Orada bulunan bir adam: ‘Ya benim söylediğim o kişide varsa, (Bu da mı gıybettir?)’ dedi. Aleyhissalatu vesselam: ‘Eğer söylediğin onda varsa gıybetini yapmış olursun. Eğer söylediğin onda yoksa bir de bühtanda (iftirada) bulundun demektir.” şeklinde mukabelede bulunarak gıybeti tarif etmiştir.(Ebu Davud, Edeb 40; Tirmizi, Birr 23; Müslim, Birr 70.)

    Kur’ân-ı Kerim’de, gıybet, ölmüş kardeşinin etini yemeğe benzetilerek haram kılınmıştır. "Ey iman edenler zandan çok sakının. Çünkü zanların bir kısmı günahtır. Birbirinizin gizli hallerini araştırmayın. Kiminiz kiminizi gıybet etmesin. Hiç sizden biriniz ölmüş kardeşinin cesedini dişlemekten hoşlanır mı? İşte bundan hemen tiksindiniz! Öyleyse Allah’ın azabından korkun da bu çirkin işten kendinizi koruyun. Allah tevvabdır, rahimdir" (Hucurat sûresi, 12). 

    Bir gurup insan seferde bulunuyordu. Aralarında Selman Farisi (r.a)da bulunuyordu. Bir yerde konakladılar. Bu arada Selman Farisi (r.a)uyuyakalmıştı. Diğerleri çadırları kurdular, yemekleri hazırladılar. Aralarında şöyle bir konuşma oldu: Şu Selman da, kurulmuş çadıra ve pişmiş yemeğe konmak istiyor, dediler. Sonra Selman Farisi(r.a) hazretleri uyandı. Ona "Resülullaha git de biraz yiyecek versin." dediler. O da isteklerini Resûlü Ekrem (s.a.v) Efendimize arz edince; Efendimiz(s.a.v):Git onlara, katıkla ekmeklerini yemiş olduklarını söyle.”Selman Farisi (r.a)bu sözleri gidip onlara nakletti. Onlar da bu sözlerin bir hikmeti vardır diyerek Fahri Kâinat efendimize gelip sordular. 

    Ya Resülallah biz bir şey yemedik. Buyurdular.” Ben yediğiniz etin kırmızılığını ağzınızda görüyorum. Arkadaşınız uyurken onu çekiştirdiniz. Siz murdar bir eti yemek ister misiniz?”

    - Hayır ya Resülallah. Murdar eti yemekten tiksindiğiniz gibi, gıybet de etmeyiniz. Müslüman kardeşlerinizi çekiştirmeyiniz. Zira şüphesiz ki müslüman, kardeşini çekiştirirse onun etini yemiş olur.”

    Unutmayalım ki, ağzımızdan çıkan her söz yazılmakta, yaptığımız her şey kaydedilmektedir ve birgün hesabı sorulacaktır. Rabbimiz Kur’an-ı Kerimde:”İnsan her ne söz söylerse, yanında onu gözetleyen ve yazmaya hazır bir melek vardır.” Buyurur. Kaf Suresi,18)

    Efendimiz(s.a.v)de: ”Gıybetten sakının! Çünkü onda üç afet vardır:

    1-Gıybet edenin duası kabul olunmaz.

    2-Yaptığı hayrat kabul edilmez.

    3-Gıybet edenin üzerinde günahlar birikir.” buyurdu.(Mükaşefetül Kulub.İ.GazaliSh.135 Y.Arıkan)

    Gıybet; "Bir kimsenin arkasından hoşuna gitmeyecek şekilde konuşmak" demektir. Türkçe'de bu kavramın karşılığı olarak "dedikodu" ve "çekiştirme" kelimeleri kullanılır. İslam'da büyük günahlardan biridir. 

    Ancak, başka birinin arkasından yapılan her konuşma gıybet sayılmaz. Kâfirlerin ve açıkça günah işleyen Müslümanların bu günahlarını bildirmek, Müslümanlara zulmedenlerin ve alışverişte onları aldatanların yaptıkları bu kötülükleri duyurmak, Müslümanları bunların şerrinden sakındırmak, Müslümanlığı yanlış anlatanların ve yazanların bu iftiralarını da söylemek gerektiğinden, gıybet olmaz. (Redd-ül-muhtar)

    Örneğin, herhangi bir haksızlığa uğramış birinin, sorununu, çözebilecek birine anlatması veya bir kişiyi ona zarar verebilecek birine karşı (iddia tahminlerle değil, bir bilgiye dayanıyorsa) uyarmak gıybet kapsamına girmez. Gıybet olunan kimse, bedeninde, nesebinde, ahlakında, işinde, sözünde, dininde, dünyasında, hatta elbisesinde, evinde, hayvanında bulunan bir kusur, arkasından söylendiği zaman, bunu işitince üzülürse, gıybet olur. Duyunca üzüleceği bir sözü yüzüne karşı da söylemek günahtır. Kapalı söylemek, işaret ile hareket ile bildirmek, yazı ile bildirmek de, hep söylemek gibi gıybettir.

    Efendimiz(s.a.v):“Facirin hâlini anlatmaktan çekinmeyin ki halk, onun zararından korunsun.”[Taberani]

    “Hayâsızdan bahsetmek gıybet olmaz.”[İ.Adiy]Buyurur.

    Osmanlı döneminde yetişmiş büyük Müfessirlerden Âlusî tefsirinde ilgili ayetin tefsirinde İslâm’ın emânı altında olan sulh halindeki gayrimüslimlerin (zimmîlerin) gıybetinin de haram olduğundan bahseder. Zira onların da malı, canı ve namusu dinen ve hukuken koruma altındadır. Ancak İslâm ile savaş halindekilerin (harbîler) gıybetinin caiz olduğunu belirtir. Yine Âlusî, İbn Hibban’ın Sahih’inden, bir Hristiyan veya Yahudi’ye ona eziyet etmek maksadıyla Yahudi veya Hristiyan demenin vebali olduğu hakkında bir hadis nakleder.(.Âlusî, Ruhu’l-Meânî, 26/241.)

    Evet, mü’minlerin iman sahibi olmayanlara karşı üslubu birbirlerine karşı olan üslup ve tutumları kadar önemlidir.

    Gıybet, özellikle toplumdaki, güven sadakat vefa ve kardeşlik bağlarını hedef alır. Zararları uzun vadede kendini gösterir, çoğu zaman sohbet ortamı içinde kendini gizler, zaman zaman tenkit elbisesine bürünür ve hatta nefse bir rahatlama hissi de verir. Bundan dolayı insanlar, gıybete düştüklerinin farkına varmazlar. 

    Hâlbuki İbn Abbas(r.a) ve Zeynelabidin(r.a) Hazretleri’nin de belirttiği gibi gıybet, köpek fıtratlı insanların katığıdır.(Âlusî, Ruhu’l-Meânî, 26/242.)

    İletişim vasıtalarının çok hızlı geliştiği, dünyanın bir köy haline geldiği çağımızda, gıybet de küresel bir boyut kazanmıştır. Artık hem hayra hem de şerre vesile olan televizyon, internet gibi basın yayın organlarıyla insanların ayıp ve kusurları milyonlara mal edilmekte, milyonlar o ayıplara ve gıybete şahit tutulmaktadır. İnsanlar bu küresel günahtan  nasıl tövbe edeceklerini, bu cürmün vebalini nasıl taşıyacaklarını düşünmeli ve kendilerine gelmelidirler.

    Şeytan insanın kan damarlarında dolaşır

    Safiye Bintü Hay (r.a.) anlatıyor:"Allah'ın Resûlü (s.a.v.) itikâfdaydı. Bir gece O'nu ziyarete gittim. O'nunla konuştum. Sonra da dönmek için kalktığımda beni uğurlamak için benimle beraber kalktı. Bu sırada Ensardan iki kişi (yanımızdan) geçti. Fakat onlar Hz. Peygamber'i (s.a.v.) görünce (rahatsız etmiş olmamak için) acele acele yürüdüler.

    Hz. Peygamber onlara şöyle buyurdu:- Yavaş olunuz. Acele etmenize sebeb yok. Zira bu (yanımdaki kadın eşim) Safiye'dir.- Fe sübhanellah! Ey Allah'ın Resûlü (s.a.v.) (Aklımıza ne gelebilir ki? Niçin eşiniz olduğunu hatırlatmak lüzumunu duydunuz?) Hz.Peygamber hatırlatma sebebini şöyle açıkladı:- Şeytan insanın kan damarlarından dolaşır. Ben onun kalplerinize şer (tohumları) atmasından korktum.(Müsned 6/337, Buhârî İtikâf 8, İ. Mâce Sıyam 8.)

    Mü’min, sözleri davranışları ve işlerini sürekli bir şekilde kontrol altında tutmalı... İnsanlar tarafından yanlış anlaşılıp değerlendirilmesine sebep olmamalıdır. Zira gıybet, kötü zan ve iftira gibi bir günaha sebep olmak da bir günahtır. Kişi ayrıca ilk bakışta kavranılıp anlaşılamayacak olan ve bu sebeple de aleyhine propaganda yapılmasına ve girişimlerde bulunulmasına vesile olacak sözleri, davranışları ve işlerine de gerektiğinde şüpheleri giderici bir açıklık kazandırmalıdır. Çünkü şeytan insanların kalplerine şer tohumlarını atarak onları yanılgıya düşürebilir. Peygamberimiz'in iki Ensarîyi durdurup yanındaki kadının eşi Safiye olduğunu bildirmesi bizim için pek anlamlı bir örnektir.

    Ebû Hureyre'(r.a);Ashabı kiram Allah'ın Resûlü'ne (s.a.v.) sordular. Ya Resûlallah! İnsanları, Cehennem'e sokan günahlar hangisidir? Efendimiz(s.a.v)de: Şu cevabı verdi:- Dil (ile işlenen yalan ve gıybet gibi günahlarla) cinsiyet organı (ile yapılan zina ve eşcinsellik gibi günahlar oluşturur.) (İ. Mâce Zühd 30, Tirmizî Birr 62, Et-Tac 5/62)

    Efendimiz (s.a.v):”Kıyamet günü insanların en şeriri ikiyüzlü olandır. Bu ikiyüzlü, buna gelir başka türlü söyler, ona gider başka türlü söyler. Kim dünyada böyle ikiyüzlü olursa kıyamet günü onun ateşten iki dili olur. Ona gidip bir türlü, buna gelip beriki türlü laf edip bozgunculuk yapanlar cennete girmez.” Buyurdular.(Mükaşefetül Kulub,İ.Gazali sh.136.Y.Arıkan)

    Efendimiz(s.a.v):”Birbirinize hased etmeyiniz. Birbirinize buğz etmeyiniz. Almaya niyetli olmadığınız bir malın satışında kızıştırıcılık yapmayınız. Birbirinizle olan muhabbet bağlarını kesmeyiniz. Kiminiz kiminizi arkasından çekiştirmesin, gıybet etmesin. Ey Allah’ın kulları kardeşler olunuz.”(Mükaşefetül Kulub,İ.Gazali sh.575.Y.Arıkan)

    İsa (a.s) birgün İblis'e tesadüf eder. İblis'in bir elinde bal vardır, diğer elinde de kül. Hz.İsa (a.s)sorar:- Ey Allah düşmanı! Bu bal ve kül ile ne yaparsın?

    İblis cevap verir:- Bu balı gıybet edenlerin dudaklarına sürerim. Taki gıybet etmekte daha ileri gitsinler. Külü de yetimlerin yüzlerine sürerim, ta ki herkes onları hakir görsün.

    Resûlü ekrem (s.a.v)Efendimiz:” Bir kimse, kardeşinin ırz ve şerefini, gıybet edene karşı müdafaa ederse, Allah’ü Teâlâ kıyamet gününde, o kimseyi cehennemden uzaklaştırır.”

    Gıybetin ne kadar sinsice ve zaman zaman masum bir görünüşle karşımıza çıktığı, Peygamberimiz (s.a.v)’in Hz. Aişe  (r.anha)Validemiz’i ikazından anlaşılmaktadır: Hz. Âişe Validemiz (r.anha) anlatıyor: "Ey Allah'ın Resûlü, sana Safiyye'deki şu şu hal yeter(boyu kısa)!" demiştim. (Bundan memnun kalmadı ve:) "Öyle bir kelime sarfettin ki, eğer o denize karıştırılsaydı (denizin suyuna galebe çalıp) ifsad edecekti." buyurdu.(Ebû Davûd Edeb 35, Tirmizî Kıyame 52)Hz. Âişe (r.anha)ilaveten der ki: "Ben Resûlullah (s.a.v) e,bir insanın (tahkir maksadıyla) taklidini yapmıştım. Bana hemen şunu söyledi: "Bana, şu şu kadar dünyalık verilse bile Ben bir başkasının, kusurunu söz veya fiille nakletmem, onun taklidini yapmam!"

    "Bazıları sözde gıybetten kaçınıyor görünerek, arkadaşları hakkında ‘Daha neleri var neleri. Ama gıybet olur diye korkuyor ve hepsini söylemiyorum.’ derler. Bu söz, o kastettiği şeyleri söylemekten çok daha büyük bir gıybettir. Çünkü müphem bir isnad, sarih bin iftiradan daha büyüktür. Zira muhatabın aklına her türlü günah gelir…"

    Ukbe b. Amir(r.a)anlatıyor:” Ya Resülallah kurtuluş yolu nedir?” diye sordum. Dilini (aleyhine çıkacak sözlerden) muhafaza et. Evin ile meşgul ol. Günahına ağlayarak nedamet et.” buyurdu. (Tirmizi)