Zikir Hakkında Bilinmesi Gerekenler

   Aziz Kardeşlerim!
    Yer ve gök ancak tevhid ile ayakta durmaktadır.İnsanın yaratılış gayeside budur.Bütün peygamberler Tevhide çağırmışlardır.Kurtuluşumuz tevhiddedir.
    Hak dostları, dâimâ Allah ile olup zikrin hakîkatine erdiklerinden, her hâl, hareket ve sözleriyle Allâh’ı hatırlatırlar. Nitekim hadîs-i şerîflerde de: “İnsanlar arasında Allâh’ın zikrinin anahtarları vardır. İnsanlar onları gördüklerinde hemen Allâh’ı hatırlarlar.” (Heysemî, X, 78)
    “(Allâh’ın velî kulları) yüzlerine bakıldığında Allah’u Teâlâ’yı hatırlatan kimselerdir.” buyrulmuştur.(İbn-i Mâce, Zühd, 4)
    Böyle kimseleri Hakk’ın bir lutfu bilip onlardan mânen istifâdeye çalışmak gerekir. Zira onlar, bulundukları beldeler için ilâhî bir rahmettirler. Belâlara karşı mânevî bir zırh gibidirler. Manevi bir sigortadırlar.
    Rivâyet edildiğine göre bir zamanlar Bağdad’da zinâ ve fısk u fücûr artmıştı. Şeyh Şiblî(k.s)’ye; “Eğer senin zikrin olmasa, bu beldeyi yakardık.” diye ilhâm edildi. Ehl-i nefisten biri bunu işitince:
    “–Bizim hiç zikrimiz yok mu?” dedi.
    Şeyh Şiblî ona şu cevabı verdi:
    “–Sizin zikriniz, nefsin varlığı (hevâ ve hevesi) iledir. Benim zikrim ise Allâh iledir.” (Rûhu’l-Beyân, XII, 326)
    Yani dilin zikri, kalbin zikriyle âhenk teşkil etmelidir. Aksi hâlde dil zikrederken, ruh başka yerlerde geziniyorsa; kalp, Allâh ile değil de mâsivâ ile beraber ise, o zikirden kâmil mânâda bir istifâde ummak beyhûdedir.
    Hak dostu Mevlânâ(k.s) Hazretleri der ki:
    “Ağızla, dille, duymadan, düşünmeden (papağan gibi) edilen zikir, noksan bir hayaldir. Padişahça, yani cân u gönülden, hayranlık duyarak yapılan zikir ise, sözlerden de, kelimelerden de âzâdedir… Ey O’nu bulamadan, sadece, O’nun adını yeterli bulan kişi! «Hû» kadehinden içmeden, nasıl olur da benlik arzularından kurtulabilirsin?”
    Yani Allâh’ı zikretmek, sırf “Allah” lafzını tekrarlamaktan ibâret değildir. Zikir, ancak tahassüs istîdâdının merkezi olan kalpte mekân bulduğu zaman niyet ve amellerin düzelip seviye kazanmasına vesîle olur.
    Bunun içindir ki;Zikrin başı tevhîddir. Tevhîd Hakk’ı birlemektir. Ortası tecrîddir. Tecrîd Hakk’ın dışındaki varlıklardan arınmaktır. Nihâyeti ise tefrîddir. Tefrîd sâdece Allah ile baş başa kalmaktır. Allah Rasûlü(s.a.v) tefrîd ehli için: “Müferridler yarışı kazandı” buyurmuştur. “Kimdir bu tefrîd ehli?” sorusuna ise Allah Rasûlü(s.a.v): “Allah’ı çok zikreden erkek ve kadınlar” cevâbını vermiştir. (Müslim, Zikir, 4. )
    Şeyh Attâr(k.s)tefrîdi şöyle anlatır:
    Tecrîdin esâsı etmendir şehvete vedâ,
    Bütünüyle eylemendir zevkleri fedâ,
    Kestiğinde sen büsbütün mevcûdattan ümid,
    Ortaya çıkar istifâde edilecek tefrîd. ( Rûhu’l-beyân, VI, 605. )

    Kalb gaflet hastalığına kapılınca ondan hayâsızlık sayılan fuhuş ve münker kabûl edilen kötülükler sâdır olmaya başlar. Bu tür hastalıkların tedâvisinde en etkin ilâc zikirdir. Çünkü her şeyin ilâcı zıddı ile kâimdir.
    Hz.Ali (r.a)da sahâbe-i kirâmın zikir hâlini şöyle vasfetmiştir:
    “Onlar, Allâh’ın ismi zikredildiği zaman, fırtınalı bir günde ağaçların rüzgârdan etkilendikleri gibi sarsılırlar, gözyaşları elbiselerinin üzerine süzülürdü.” (Ebû Nuaym, Hilye, 1/76)
    Demek ki zikir; kuru kuruya bir tekrarlama faaliyeti değildir. Bilâkis gerçek bir zikir, Hakk’ın azametini tefekkür etmek, ilâhî kudret akışları karşısında duyguları derinleştirmek, gönlü mâsivâdan arındırıp Hak’ta fânî olmak ve dâimâ Allâh ile beraberliği temin ederek zikretmektir. Ancak böyle bir zikir, maddî-mânevî belâlara karşı bir zırh olabilir. Bunun içindir ki; “yeryüzünde «Allah Allah» denildiği sürece kıyâmetin kopmayacağı” yönündeki nebevî beyânı, böyle bir kalbî rikkatle zikredenler var oldukça kıyâmetin kopmayacağı şeklinde anlamak da mümkündür.
    Rabbimiz, kendisini nasıl zikretmemiz gerektiğini şöyle bildirmektedir:
    “Kendi kendine, yalvararak ve ürpererek, yüksek olmayan bir sesle sabah akşam Rabbini an. Gâfillerden olma!” (el-A’râf, 205)
    “Rabbinin ismini zikret ve bütün varlığınla O’na yönel.” (el-Müzzemmil, 8)
    Zikirden Maksad Kalbin Huzurudur
    Yani zikir esnâsında hem dilimiz hem de kalbimiz Allâh’a yönelmelidir.Zikirden maksad, kalbin huzurudur (kimin huzurunda ne yaptığını bilmesidir).  Dil zikrederken kalp zikredilenden gâfil kalırsa, zikrin tesiri tam olarak gerçekleşmez. Kalbin uyanması, gaflet tozlarından silkelenmesi, haşyetle titreyip ürpermesi ve Allâh’ın nûruyla dolması için kâmil mânâda îfâ edilen bir zikrin feyz ve rûhâniyetine ihtiyaç vardır.
    O halde zikir yapanın maksadı bu olmalı ve bunu elde etmeye düşkün bulunması gerekir. Zikir sözlerinin mânâ ve lafızları üzerinde düşünmeli ve mânâsını anlamalıdır. Kur'an okumakta mânâyi anlamak gerekli olduğu gibi, zikirde de bu gereklidir; çünkü ikisi de maksud olan ibâdet manasında müşterektirler. Bundan dolayı sahîh olan muhtar mezhebde, zikir yapan kimsenin "Lâ İlahe İllallah "daki "Lâ" yi uzatması müstahab kabul edilmiştir; çünkü burada mânâyı düşünmek vardır. (Hayır, hayır, asla... Allah'dan başka ibâdet edilecek bir ilâh yoktur, şeklinde düşünülüp bilinmelidir.) Allah daha iyisini bilir.
    Nitekim Hak dostlarından Abdullah bin Hubeyk(k.s)’e;“–Sâlih insanları nasıl ayırd edebiliriz?” diye sordular. Cevâben buyurdu ki:
    “–Sâlih insanların güzel âdetlerinden birisi, Allah’u Teâlâ’yı gece-gündüz anmalarıdır. O’nu anma, kalp ve dil ile olur. Ancak kalbin zikri daha üstündür…
    Kalplerinizi, Allah’u Teâlâ’yı anmakla diriltiniz. Onun korkusuyla doldurunuz. O’nun sevgisiyle nurlandırınız. O’na kavuşma arzusuyla sevindiriniz ve biliniz ki; O’na olan sevginiz derecesinde yükselir, niyetlerinizin doğruluğu ile nefsinizi kahreder, şehvetlerinizi yenip amellerinizi temiz kılabilirsiniz…”
    Öte yandan, zikrullah anahtarları olan Hak dostlarının kalpleri, zikirle ihyâ olup hakkı bâtıldan, doğruyu eğriden ayırt edebilecek bir nûra kavuşmuş olduğundan, hakkın ve hayrın en şaşmaz pusulası durumundadır. Bu sebeple ihtilaf ve tereddütlerin hâllinde, böylesi zevâtı arayıp bulmak ve onların görüşlerine îtibar etmek îcâb eder. Nitekim âyet-i kerîmede buyrulur:
“Şâyet bilmiyorsanız zikir ehline sorunuz!” (en-Nahl, 43; el-Enbiyâ, 7)

    Ölü Kalb-Diri Kalb
    Kur’an inananla inanmayanın kalbî hayâtı arasında ölü ile diri arasındaki kadar bir mesâfe bulunduğuna özellikle vurgu yapar. Nitekim Allah Teâlâ: “Sen ölülere işittiremezsin”(er-Rûm Suresi,52)  âyetiyle kâfirlerin ölü mesâbesinde olduğunu beyân buyurduğu gibi bir başka âyette de: “Diri olanları uyarsın ve kâfirler cezâyı hak etsinler diye” Allah’tan peygamberine apaçık bir Kur’an indirildiğini belirtir.(Yâsin Suresi,69-70)
Bu iki âyet-i kerîmeden dünyâ ve içindekilerin îmân ehli olanlarının diri, îmân ehli olmayanlarının ölü mesâbesinde oldukları anlaşılmaktadır. Îmân hayât sebebi, zikir ise onu besleyen hayât suyu mesâbesindedir. Îmân ağacını menfî olarak etkileyen gaflet zehridir. Gaflet zehrini izâle etmek için zikir panzehirinden istifâde etmek gerekir. Gönül aynasını dünyâ ve mâsivâ kiri ile gaflet zehrinden en iyi arındıran tevhîd zikridir.
    Mevlânâ Câmî der ki:
    Bir aynadır gönül Hakk’ı gösteren,
    Senin aynan bulanık acep neden?
    Aynan aydın olsun istersen ey dil!
    Tevhîddir onun cilâsı bunu iyi bil. (Rûhu’l-beyân, IV, 143.)

    Gaflet insanın mânevî hayâtını felç; Allah ile ilişkilerini ifsâd eden ve insanı dünyâ peşinden koşturan kalbî bir marazdır. Çünkü gaflet şerbetini içmiş ve dünyâ sarhoşluğuna düşmüş insan, sürekli arzu ve hayallerinin peşinden koşup durmaktadır. Bâzen önüne çıkanları parçalamakta, bâzen de kurt gibi dağıtmaktadır. Bâzen keklik gibi arzu ve istek dağlarında uçmakta, kimi zaman da ceylan gibi ümid otlaklarında dolaşmaktadır. Habersizdir nazlandığı ve gurur tuzağına düştüğü dünyânın oyun ve eğlence olduğundan. Bilmez ki dünyâ sermayesizlerin sarayı, bahtsızların sermayesi, çulsuzların çulu, boş insanların eğlencesidir. Dünyâ yürek hoplatan fettân bir sevgili, dirlik ve düzeni bozan kahpe bir güzel, vefâsı olmayan bir dost, şefkatten yoksun bir dadı, hilekâr bir düşmandır. Sabahleyin okşayıp sevdiğini, bir bakarsın ki akşamleyin eritivermiş. Bir gün gönlünü neşelendirdiği kimseyi ertesi gün helâk ateşinde yakar, kavurur.

    ZİKİR MECLİSLERİ
    Zikir ehlini nîmet bilip onlarla ünsiyet etmek ve onların meclislerine devam edip zikir halkalarına iştirâk etmek, büyük bir saâdettir. Bunun aksine gâfillerin meclislerine yönelmek ise, o nisbette büyük bir felâkettir. Nitekim Rabbimiz, zikir ehli sâlih mü’minlerle beraber olmayı, buna mukâbil, zikirden nasipsiz gâfillerden de uzak durmayı şöyle emretmektedir:
    “Sabah-akşam Rablerine, O’nun rızâsını dileyerek duâ edenlerle birlikte candan sebât et. Dünya hayatının süsünü isteyerek gözlerini onlardan çevirme. Kalbini Bizi anmaktan gâfil kıldığımız, kötü arzularına uymuş ve işi gücü aşırılık olan kimseye boyun eğme.” (el-Kehf, 28)
Yine bu hususta Hz.Dâvûd(a.s)ın şu münâcâtı da çok ibretlidir:
    “İlâhî! Sen’i hatırlayıp zikredenlerin meclisinden beni ayırma! Şâyet gâfillerin meclisine gitmek istersem, ben daha oraya gitmeden ayaklarımı kır! Zira Sen’in böyle yapman, benim için büyük bir lutuftur.” (İhyâ, I, 852)

    Zikir Halkasında Oturmak
    Bil ki, zikir müstahab olduğu gibi, zikir ehlinin halkasında oturmak da müstahabdir. Bu husustaki deliller birbirini takviye etmektedir. Bu deliller, inşaallah yeri geldikçe gösterilecektir. Buna dair, İbni Ömer'in (Radı-yallahu Anhüma) naklettiği şu hadîs kâfi gelir:
Peygamber (s.a.v) şöyle buyurmuştur: "Cennet bahçelerine uğradığınız zaman, otlayın (nasibinizi alın)" Ashab sordu: Yâ Resûlallah, cennet bahçeleri nedir? Hazreti Peygamber buyurdu:"(Onlar) zikir halkalarıdır; çünkü Allah'ın gezip dolaşan melekleri vardır, onlar zikir halkalarını ararlar. Bu zikir halkalarına geldikleri zaman, onları kuşatırlar.’’. (Tirmizî, Deavât, 82/3510)
    Hz.Muaviye'den (r.a) rivayet edildiğine göre, Resûlüllah (s.a.v)ashabından halka (çember) bir cemaat karşısında durup şöyle dedi:"Niçin oturuyorsunuz?" Ashab: Oturduk Allah'ı zikrediyoruz, bizi İslâm'a ilettiğinden ve İslâm'la bize ihsan buyurduğundan O'na hamd ediyoruz, dediler. Peygamber Salîallahu Aleyhi ve Sellem de şöyle buyurdu: "Ancak bu iş için oturduğunuza Allah'a yemin eder misiniz? Dikkat edin, ben sizi suçlamak için size yemin verdirmiyorum; fakat bana Cibrîl gelip haber verdi ki, Allah sizinle beraber meleklere karşı övünüyor,"Müslim. Tirmizi. Nesâî.)
    Ebû Saîd El-Hudrî ve Ebû Hureyre (Radıyallahu Anhüma) rivayet edildiğine göre her ikisi Resûlüllah Sallallahu Aleyhi ve Sellem'in şöyle buyurduğuna şahid olmuşlardır: "Allah'ı zikretmek için oturan bir toplumu muhakkak ki, melekler çevreler ve rahmet onları kaplar; üzerlerine huzur iner ve Allah Teâlâ bunları, kendi katında olanlara (meleklere) anlatıp över."(Müslim. Tirmizi. Nesâî.)
    Öte yandan, Allâh’ın anıldığı zikir meclislerinin, Hak katında müstesnâ bir kıymeti vardır. Peygamber Efendimiz (s.a.v) bu gerçeği şöyle ifâde buyurmuştur: “Bir topluluk Allâh’ı zikretmek üzere bir araya gelirse melekler onların etrafını sarar; Allâh’ın rahmeti onları kaplar; üzerlerine sekînet iner ve Allah’u Teâlâ onları yanında bulunanlara över.” (Müslim, Zikr, 38, 39)
    Yine bir gün Rasûlullah (s.a.v)Efendimiz:“Allah’u Teâlâ, kıyâmet günü bir topluluğu diriltir ki onların yüzü nurdan parlamaktadır, inciden yapılmış minberler üzerine otururlar ve bütün insanlar onlara gıpta eder. Bunlar, ne peygamber ne de şehiddirler.” buyurmuştu.
    Bir bedevî hemen dizleri üzerine çökerek:“Yâ Rasûlâllah! Ne olur onları bize anlat da bilelim!” dedi.
    Fahr-i Kâinât Efendimiz(s.a.v) şöyle îzah etti:“Onlar, çeşitli kabile ve beldelerden olup Allah için birbirlerini seven ve Allâh’ı zikretmek üzere toplanarak O’nu ananlardır.” (Heysemî, X, 77)
    Sahâbeden Ebû Hüreyre (r.a) da buyuruyor ki:
    “Yer halkı gökte yıldızları parlak olarak gördükleri gibi, gök halkı da yeryüzünde zikrullah olan evleri öyle parlak olarak görürler.”(İhyâ, I, 852)

    ZİKRULLAH EN BÜYÜK İBADET

    Ecdâdımız; “Hâfızayı beşer, nisyan ile mâlûldür.” demişlerdir. İnsanlığın nisyan ve gaflet illetine, yani unutma zaafı ve kasvet-i kalp hastalığına karşı Allâh’ın gönüllerdeki mânevî varlığını ve ulvî mevkiini tâzelemek, O’nu dâimâ hatırda tutmak ve kalbi O’nunla canlandırmak îcâb eder. Kulu Rabbine yaklaştıran en kuvvetli râbıta olan zikir de; tefekkürdeki durgunluğu, dimağdaki uyuşukluğu izâle eden, dînî hükümleri îfâ husûsundaki rağbeti artıran mânevî bir takviye ve feyz vesîlesidir.
    Bu meyanda, Kur’ân tilâveti, namaz, oruç, hac, tesbîh, tahmîd, tevhîd, tehlil, tekbîr, istiğfar gibi, Allâh’ı anmaya vesîle olan bütün ibadetler “zikir” mâhiyetindedir. Nitekim müfessir Bursevî’nin beyânıyla:
    “Allah’u Teâlâ; «Allâh’ın zikrine koşun.»(el-Cum’a, 69) âyetinde namazı, «zikir» olarak isimlendirmiş ve «Beni zikredin.» emrinin bütün tâat ve ibâdetleri içine aldığını belirtmiştir.” (Rûhu’l-Beyân, II, 95-96)
    Nitekim Abdülvehhâb Müttekî (k.s)Hazretleri’ne:
    “Tâlibin dâimâ zikirde olması lâzımdır, diyorlar. Bu nasıl olur?” diye sorulduğunda Hazret şu cevabı verir:
    “Hayırlı amelle meşgûl olan, dâimâ zikirdedir. Namaz kılmak zikirdir. Kur’ân okumak zikirdir. Din ilimleri öğretmek ve öğrenmek zikirdir. Her hayırlı amel, zikirdir.”
    Öte yandan bütün ibâdetler, Allâh’ı uyanık bir kalple zikredebilme ölçüsünde kıymet kazanır. Allah’tan gâfil bir kalple yapılan ibâdetler ise zikrin feyzinden noksandır, huşû şartına riâyet edilmemiş demektir.
Yani zikir, ibâdetlerin içinde bulunması gereken zarûrî husûsiyetlerden biridir. Bunu Peygamber Efendimiz (s.a.v) hadîs-i şerîflerinde şöyle ifâde buyurmuşlardır:
    “Beytullâh’ı tavâf etmek, Safâ ve Merve arasında sa’y etmek ve şeytan taşlamak, Allâh’ın zikrini ikāme etmek için emredilmiştir.” (Ebû Dâvûd, Menâsık, 50/1888)
    “Kim Allah ‘u Zülcelale itaat eder, emir ve yasaklarına hakkıyla riâyet ederse, O’nu zikretmiş olur; velev ki (nâfile) namazları, oruçları ve Kur’ân tilâveti az bile olsa!
Kim de Allâh’a karşı isyan hâlinde bulunursa (günahları terk etmezse), Cenâb-ı Hakk’ı zikretmemiş olur; velev ki (nâfile) namazları, oruçları ve Kur’ân okuması çok bile olsa!”(Heysemî, II, 258)
    Bir sahâbî, Rasûlullah (s.a.v) Efendimiz’e gelerek:
    “Hangi cihâdın ecri daha büyüktür?” diye sordu. Efendimiz (s.a.v):
    “Allah’u Teâlâ’yı en çok zikreden kimsenin cihâdı!” buyurdu. Adam:
    “Hangi oruçlunun ecri daha büyüktür?” diye sordu. Efendimiz (s.a.v):
    “Allah’u Teâlâ’yı en çok zikreden kimsenin orucu!” buyurdu.
    Bundan sonra adam, namaz kılanlar, zekât verenler, hacca gidenler ve sadaka verenler için de aynı soruyu tekrarladı. Fahr-i Kâinât     Efendimiz(s.a.v) bunların hepsine de:
    “Allah Teâlâ’yı en çok zikredeninki!” buyurdu.
    Bunun üzerine Hz.Ebû Bekir (r.a), Hz.Ömer(r.a) a:
    “Ey Ömer! Allâh’ı zikredenler, hayrın tümünü alıp götürdü!” dedi. Bunu duyan Kâinâtın Efendisi (s.a.v)onlara doğru yöneldi ve:
    “Evet, öyledir!” buyurdu. (Ahmed, III, 438; Heysemî, X, 74)
    Yine Rasûlullah (s.a.v)Efendimiz, namaz sonrası ve yatağa girince yapılan tesbîhâtın fazilet ve sevâbından bahsettikten sonra şöyle buyurmuştur:
    “Şeytan, namazda iken birinize gelir ve «Şunu hatırla, bunu hatırla!» der. Namazdan ayrılıp gidinceye kadar buna devam eder. Neticede kişi bu tesbîhâtı bile terk eder. Kişi yatağına girince de şeytan ona gelir, (bu zikirleri yapmadan) uyutmaya çalışır ve uyutur da.”(Tirmizî, Deavât, 25/3410; Ebü Dâvud, Edeb, 99-100/5065)
    Allâh’ı hatırlamak, zihni ve kalbi O’na bağlayıp O’nu anmak, ibadetlerin makbûliyet şartlarından biridir. Nitekim âyet-i kerîmede buyrulur:
“(Rasûlüm!) Sana vahyedilen Kitâb’ı oku ve namazı kıl. Muhakkak ki, namaz, hayâsızlıktan ve kötülükten alıkoyar. Allâh’ı zikretmek elbette (ibadetlerin) en büyüğüdür. Allah yaptıklarınızı bilir.” (el-Ankebût, 45)
    İşte dînin direği sayılan namaz ibadetinin de “zikir” olarak ifâde buyrulması, zikrin, ibadetlerin âdeta can damarı mevkiinde olduğunu te’yid etmektedir. Öyle ki zikirsiz bir ibadet, Hak katında eksik ve kusurludur.Kur’an’da namazla zikir arasında bir ilişki söz konusudur. Kur’an bir yandan namaza çağırırken namaz ile zikri aynîleştirmiş,(el-Cum’a Suresi,69.) diğer yandan da namazdan bahsederken zikrin en büyük ibâdet olduğuna atıfta bulunmuştur.(el-Ankebût Suresi,45.)  Namazın hakîkati zikirle kalbin huzûr, fikirle murâkabe yaşamasındadır.
    Namazdaki zikir insanın hayâsızlığına sebep olan gafleti kovar. Fikir ve tefekkür ise havâtır denilen boş ve anlamsız düşünceleri giderir. Namaz, sâhibi namazda olduğu müddetçe onu bu tür kötülüklerden alıkoyduğu gibi, namaz dışında da amellerini görüp ucüble benlik geliştirmekten ve onlara karşılık beklemekten alıkor. Bu yüzden Allah’ı anmak ibâdetlerin en üstünü görülmüştür.
    Aslında namazın en büyük husûsiyeti Allah’tan korkmayı ve günahlardan sakınmayı sağlamasıdır. Nitekim ensârdan bir gencin gece namazı kıldığı ve buna rağmen birtakım kötülükler işlediği anlatılınca Allah Rasûlü(s.a.v) buyurdu ki: “Namazı onu kötülüklerden alıkoyacaktır.”(Ahmed b. Hanbel, Müsned, II, 447.)
    Çok geçmeden bu genç tevbe etti, hâli düzeldi ve sahâbîlerin seçkinlerinden oldu. (Rûhu’l-beyân, VI, 603. )
Namazda aslolan gafletten uzak kalbî bir diriliğe sâhip olmaktır. Çünkü insan gaflete düştüğünde mânevî hayât damarı kesilir ve canlılığını kaybeder. Namazlarında devamlı olan ve sürekli zikr-i ilâhî ile beslenen gönüller bâtınlarını korumuş olurlar. Namazda zikrin bulunuşu onun değerini arttırmaktadır. Çünkü kulun zikrinin karşılığı, Allah’ın kulunu anmasıdır. Allah Teâlâ: “Siz Beni anın ki Ben de sizi anayım”buyurmuştur.(el-Bakara Suresi,152).  Husûsî mânâdaki bu zikir, ibâdetlerin en değerlisidir.
    İbn-i Abbâs(r.a); “…Allâh’ı zikretmek elbette (ibâdetlerin) en büyüğüdür...” beyânını iki şekilde tefsîr etmiştir:
    1) Allah’u Teâlâ’nın sizi zikretmesi, sizin O’nu zikretmenizden daha büyüktür.
    2) Allâh’ı zikir, zikirsiz olan her ibâdetten üstündür.” (İhyâ, I, 847)
    Velhâsıl ibadetten maksat, Allâh’ı hatırlamak, O’na tâzimde bulunmak ve kulluğumuzu arz etmek sûretiyle O’nu zikretmektir. Fakat bu hakîkati nefsânî ve şeytânî bir te’vil ile ifrata götürüp, ibadetleri hafife almak şeklinde telâkkî etmek de, son derece mahzurludur.
Aşk ve cezbe hâlindeki zikri kendine kâfî zannederek sâir ibadetleri önemsememek; sırât-ı müstakîmden ayrılmaktır, nefsânî bir yola sapmaktır, ibâdetlerin özünü anlamamaktır. Zira zikir, tıpkı duâ gibi ibadetin aslî husûsiyetlerinden biri olarak bütün ibâdetlerin içinde vardır. Onu ibadetlerden ayrı düşünmek veya ibadetlerin yerine ikāme etmek, söz konusu olamaz.
    Öyle ki, Allâh’ın Habîbi (s.a.v) Efendimiz dahî, kullukta insanlığın zirvesi olmasına rağmen, farz ibadetlere  ilâveten geceleri ayakları şişinceye kadar namaz kılardı. O hâlde zikir sâyesinde kim hangi dereceye varırsa varsın, hiçbir zaman kendisini diğer kulluk mes’ûliyetlerinden  muaf göremez. Bilâkis, zikrin feyz ve rûhâniyeti, mü’minin kulluk şuurunu ve gayretini daha da artırır.
Bununla birlikte, namaz, oruç gibi ibadetleri îfâ etmekle zikir vazîfesini tam olarak yerine getirmiş olduğu düşüncesine kapılıp bunların dışında hiçbir ezkâr ve evrâda lüzum görmemek de büyük bir câhilliktir. Zira Rabbimiz, bizim çok çok zikretmemizi istemektedir. Bu ise ibâdetlerden sonraki hâllerimizin de, hattâ her nefesimizin, zikrin rûhâniyeti içinde olmasının çok açık bir telkînidir. Bu sebepledir ki kâmil mü’minler, bütün bir ömrü:
    “Rabbini hamd ile zikret, secde edenlerden ol ve ölünceye kadar Rabbine kulluk et.” (el-Hicr, 98-9) emrine tâbî olarak yaşamaya gayret ederler.
    İnsanın mayası kulluk, kulluğun zirve noktası Hakk’a dostluk; yâni velâyet ile Allah’a yakınlığa erebilmektir. İnsan bu dünyâda kendisini kuşatan kaygı ve korkulardan kurtulmak ve öbür âlemde dostlukla muâmele görmek ister. Bunun şartı ise îmân ve takvâ ile kalbi temizlemektir. İnsan ancak takvâ ile korktuğundan emin olarak velâyet sırrına erer.(Yûnus, Suresi,92-93)
Velâyet sırrının birtakım özellikleri vardır. Nitekim ilk sûfîlerden sayılan Yahyâ b. Muâz er-Râzî velînin vasıflarını şöyle sayar: “Velînin şiârı sabır, kisvesi şükürdür. Yardımcısı Kur’an, bilgisi hikmettir. Arınmayı sağlayan hasleti tevekkül, bu dünyâya âid nihâî fikri fakrdır. Bineği takvâ, dostu hüzündür. Bu dünyâda gurbetteymiş gibi yaşar. Hemcelîsi zikir, yoldaşı Allah’tır.” Şâir bunları şöyle ifâde etmiştir:
    Zikr-i Hakk’tır Allah dostunun rûhuna gıdâ
    Hakk’a şükür ise olur kazancına safâ
    Haberdâr olmak dilersen esrâr-ı ilâhiyyeden
    Zikre sarıl, tâat yolunda yürü ki bulasın vefâ. (Rûhu’l-beyân, II, 138.)
    Zikreden Kalbler
    Şeytanın en büyük hasmı zikreden kalblerdir. Kalblerin gaflet illetine bürünmesi ve Allah’ın zikrinden uzaklaşması şeytanı mutlu eder. Nitekim Mesnevî’de Mevlânâ’nın anlattığı şu hikâye bu konuda ibretli bir örnektir:
Adamın biri dil ve damağını mânen tatlılaştırmak için “Allah, Allah” diye zikrederken şeytan ona musallat oldu. Dedi ki şeytan: “Sen Allah Allah diyorsun, ama karşılığında lebbeyk/buyur ey kulum, cevâbını alıyor musun? Ne zamana kadar böyle boş boş söyleneceksin? Hakk sana cevâb vermiyor. Sen bu utanmaz hâlinle Allah deyip duracak mısın?”
    Bu sözleri duyan adamın neşesi kaçtı, yüreği burkuldu. Zikri bırakıp başını yastığa koydu ve derin bir uykuya daldı. Rüyâsında yemyeşil çayırlık ve çimenler arasında Hızır’ı gördü. Hızır ona dedi ki: “Niye zikri bıraktın? Allah’ın adını anmaktan pişman mı oldun?” Adamcağız: “Bana yaptığım zikir karşılığında lebbeyk/buyur kulum diye bir cevâb gelmiyordu. Allah’ın kapısından kovulmaktan korktum” dedi.
Hızır dedi ki: Senin Allah diyebilmen bile aslında O’nun buyur, demesidir. Çünkü sana zikir arzusunu veren O’dur. Sen işim çok, zamanım yok, yorgunum diye hilelere başvurarak çareler aradığın hâlde Allah’ın seni kendisine çekmesi, ayağındaki dünyâ bağını çözüp zikrine izin vermesi bir bakıma O’nun lebbeyk/buyur kulum demesidir. Hakk’ı tanımayan kişi bu duâdan uzaktır. Çünkü böylelerine izin yoktur. Onlara zikir zevki de verilmemiştir. Hattâ böylelerinin sıkıntıya uğradığı zaman inleyip de Allah’a yalvarmaması için ağızlarına ve gönüllerine kilitler vurulur. Baksana Allah Firavun’a sayısız mal, mülk ve hükümranlık verdi. O da ululuk dâvâsına kalkıştı ve insanlara «ben sizin yüce rabbınızım» demeye başladı.
    Allah’a yalvarıp sızlanmasın diye Allah ömürde bir defa Firavun’a derd vermedi. Saltanat verdi, mülk verdi, ama derd, ağrı ve gam vermedi. İnsana Allah’ı hatırlatan ve gizlice O’na yalvarmaya vesîle olan derd, dünyâ mülkünden de, saltanattan da daha iyidir. Derdsiz duâ soğuktur, bir işe yaramaz. Derdlinin, acı çekenin duâsı ise gönülden kopar gelir. Sağlam adamın duâsı ile inleyen derdlinin yakarışı arasında ne kadar çok fark vardır. Derdsiz adam şeklî olarak ellerini kaldırır, birkaç kelime söyler ve kalkar gider. Ama hasta, ıstıraplar içindedir. Aldığı ilâçların tesiri olmamıştır. Doktordan da, ilâçdan da ümidini kesmiştir. Tek ümidi Allah’tır. Bütün kalbiyle Allah derken feryâdından yer ile gök inler, gönüller titrer. Elbette böyle duâ, bir başka duâdır. (Mesnevî, III, b. 189 vd.)
    Dünyâ olayları sonuçlarına göre değerlendirilmelidir. Nîmet gibi görünen şeyler çoğu zaman külfet ve perde olabildiği gibi, derd gibi görünenler kurtuluş vesîlesi olabilmektedir. Bütün mesele kalbin neye ve kime âid olduğudur. Nefs ve şeytanın tuzağına düşmeden Hakk’ın nazargâhı hâline getirilebilen kalbler, dünyevî huzûrun ve uhrevî saâdetin temel dayanaklarıdır.

    KALP VE DİL İLE ZİKİR ETMEK
    Zikir, hem kalb ve hem de dil ile olur. Zikrin en faziletlisi, her ikisiyle birlikte yapılanıdır. Kalb ve dilden birisiyle yapıldığı takdirde, kalb ile yapılan zikir, yalnız dil ile yapılandan daha faziletlidir. Sonra riya olur zannından korkarak kalb ve dil ile birlikte zikri terk etmek uygun düşmez. Doğrusu zikirle Allah rızasını gözeterek onu hem dil ve hem de kalb ile birlikte yapmaktır. Biz, Allah kendisine rahmet etsin, kitabın başlarından Fudayl'-dan anlattık ki, "insanlar için (görürler diye) ameli terk etmek riyâdir."
    Eğer kişi, insanların kendisini murakabe etmesine bir kapı açarsa ve onların batıl zanlarının gelişinden kaçınırsa, o takdirde hayır kapılarının çoğunu kendisine kapamış ve dinin önemli işlerinden büyük bir kısmım aleyhine olarak kaybetmiş olur. Ariflerin yolu bu değildir.
    Hz.Aişe (r.anha)validemizin rivayetinde:"Namazdaki (yahud duadaki okuyuşunda) sesini yükseltme ve onda gizli de (okuyuş yapma, ikisi ortası olsun)." (Isrâ Suresi,110) ayeti kerimesi, dua hakkında nazil olmuştur. (Buharı. Müslim, Muvatta'.)
    KALPLERİN İTMİNANI VE ZİKİR
    Kalblerin itmînânı Kur’ânî ifâdesiyle zikr-i ilâhî iledir. (er-Ra’d Suresi,28.)
    Genelde zikir, dil, kalb ve organlarla olmak üzere üçe ayrılır:Dil ile zikir Hakk’ı hamd ve tesbih ile yüceltmek ve kitabını okumaktır. Dille zikir yalnız başına da, toplu hâlde de yapılabilir. Toplu hâlde yapılan zikrin özellikle gâfil kalblerin uyarılmasında çok önemli etkisi vardır. Zikirden mahrûm kalbler taş kesilmiş, katılaşmıştır. (el-Bakara Suresi,74.)
    Taş ise ancak kuvvetlice vurulduğu zaman kırılıp parçalanır. Topluca yapılan zikir meclislerinde âdetâ bir topluluğun kalbe kuvvetlice vurması söz konusudur. Nasıl bir tek kişinin vurmasına göre topluca vuruş daha büyük bir enerji ifâde eder ve daha güçlü bir etki meydana getirirse aynı şekilde toplu zikirde kalbe yapılan şiddetli darb, onu içinde bulunduğu gaflet uykusundan şiddetle uyarır.
    Gazzâlî kalb ile zikrin üç türlü olduğunu şöyle anlatır:
    1- Allah’ın zât ve sıfatlarına işâret eden delîlleri tefekkür sûretiyle O’nun mülkü hakkında kalbde oluşan şüphelere cevâb aramakla,
    2- Allah’ın emirlerini yerine getirenlere vaad buyurduğu, yasakları çiğneyenleri tehdid için ortaya koyduğu tehdidleri anlatan delîlleri düşünmekle,
    3- Allah’ın yaratıklarının sırlarını tefekkür ederek bu varlıkların her zerresini âlem-i kudsü yansıtan ayna hâline getirmekle.( Rûhu’l-beyân, I, 320.)
    Organlarla zikir, ilâhî emir ve yasakların yerine getirilmesi ya da sakınılması husûsunda sürekli hareket hâlinde bulunmak demektir. “Allah’ın zikrine koşun” âyetinde namaz, zikir olarak anılmış ve böylece zikir için organlarla sa’y edilmesi istenmiştir.(el-Cum’a Suresi,69. )
Zikir sâyesinde kulluğu yudumlayıp Hakk’a yakınlığa eren ve velâyet mertebesine varan âşık ve ârifler tevhîdin hazzını yaşarlar. Âlemde görüp seyrettikleri onların gönül tellerini titretir, akıllarını başlarından alır, hayret makâmına yükseltir. Hüseyin Vâiz el-Kâşifî onları şöyle tavsif eder:
    Hakk amelinde âşıkların laf ve sözleri
    Sû-i edeb değildir, çünkü temiz özleri
    Seyreyle Hakk kadehinden bir yudum içeni
    Kalmaz onun ne edebi, ne aklı, ne düzeni. (Rûhu’l-beyân, II, 181.)
    Zikir ile kalb diriliği arasında bir bağlantı bulunduğu bilinmektedir. Nitekim Feth Mevsılî derdi ki: “Kalbi, gıdâsı olan zikirden bir müddet bile mahrum bırakmak, onu öldürmek demektir.” Kalb diriliği kullukta takvâyı ve velâyeti gerçekleştiren en büyük husûsiyettir. Buna ermenin yolu da zikirle gafleti aşıp sonuçta takvâ ile velâyet sırrını yakalamaktır.

    Zikrin Fazileti Hangi Amellerle Kazanılır?
    Bil ki, zikrin fazileti tesbîh, tehlil, tahmîd, tekbîr sözüdür.Tesbîh, Allah'ı noksanlıklardan yüceltmek ve beri kılmak manasındaki "Sübhanallâh" sözüdür. Tehlîl, Allah'dan başka mâbud olmadığı manasındaki "Lâ İlahe illâllâh" sözüdür. Tahmîd, Allah'a hamd olsun manasındaki "Elhamdülillâh" sözüdür. Tekbîr de, Allah herşeyden büyüktür manasına gelen "Allah’u Ekber" sözüdür.
Saîd ibni Cübeyr (Radıyallahu Anh) ve diğer alimler böyle söylemişlerdir.
    Atâ (Allah rahmet etsin) şöyle demiştir:"Zikir meclisleri (toplantıları), helâl ve haramdan ibarettir: Nasıl satın alırsın, nasıl satarsın, nasıl namaz kılarsın, nasıl oruç tutarsın, nasıl evlenirsin, nasıl boşarsm, nasıl hac yaparsın ve bunların benzeri şeylerdir."

    Çok Zikredenler Kimlerdir?
    Allah’u Tealâ Hazretleri şöyle buyurmuştur:"Bütün müslim erkekler ve müslim kadınlar, mümin erkekler ve mümin kadınlar, ibâdete devamlı erkekler ve kadınlar, sadık erkekler ve sadık kadınlar, sabreden erkekler ve sabreden kadınlar, mütevazı erkekler ve mütevâzi kadınlar, sadaka veren erkekler ve sadaka veren kadınlar, oruç tutan erkekler ve oruç tutan kadınlar, ırzlarını koruyan erkekler ve kadınlar, Allah'ı zikreden erkekler ve kadınlar... (işte) Allah bunlara büyük bir mağfiret ve mükâfat hazırlamıştır." Ahzâb Suresi, 35
Ebû Hüreyre'den (r.a) rivayetinde Resûlüllah (s.a.v) Efendimiz şöyle buyurmuştur:"Müferridûn (her hallerinde Allah'ı zikredenler), öne geçmişlerdir."
    Sahabîler dediler ki, müferridûn kimlerdir? Ya Resûlallah? Resûlüllah(s.a.v)Efendimizde: "Allah'ı çok zikreden erkekler ve kadınlardır." Buyurdu. (Müslim. Tirmizî)

    Zikir Yapanın Takınacağı Tavır
    Zikir yapanın en mükemmel vasıfları takınması gerekir: Bir yerde oturuyorsa, kıbleye yönelir. Başını eğerek sükûnet ve vakarla, huzur ve huşu ile oturur. Eğer bu hallere riayet etmeyerek zikir yapılırsa caizdir ve bunu yapan hakkında bir kerahet olmaz. Fakat özürsüz olarak böyle bir davranışla en faziletli hal terk edilmiş olur. Bu hususta kerahet olmadığına delil, Allah’u Tealâ Hazretlerinin şu âyetidir:
"Gerçekten göklerin ve yerin yaratılışında, gece ve gündüzün değişip durmasında, akıl sahibleri için (Allah'ın kudret ve azametine delâlet eden büyük nişanlar ve) alâmetler vardır. Ayakta iken, otururken, yatarlarken Allah'ı zikredenler ve göklerle yerin yaratılışı üzerinde düşünenler.. .”Âl-İ İmrân Suresi, 190  

     Zikir Yeri Nasıl Olmalıdır?
    Zikir yapılan yerin, insanı meşgul edecek şeylerden boş olması ve temiz bulunması gerekir. Çünkü bu, anılana (Allah'a) ve zikre hürmet bakımından daha büyük saygı, ifâde eder. Bunun için, mescidlerde ve şerefli yerlerde zikir övülmüştür.
    Büyük İmam Ebû Meysere'den (r.a) nakledildiğine göre şöyle demiştir: "Allah’u Teâlâ, ancak pâk yerde zikredilir"
Zikir yapanın ağzının da temiz olması uygundur; eğer ağzında değişiklik varsa, onu misvak (fırça) ile temizler. Bedeninde veya ağzında pis sayılan bir şey varsa, onu su ile yıkayarak giderir. Böyle bir halde zikir yapmak mekruh ise de haram değildir.
Ağzında (İçki gibi) pislik varken Kur'an okumak mekruhtur. Haram olduğu hususunda iki görüş var; sahîh olanı haram olmayıştır.

    Zikir Yapılmayan Yerler
    Bil ki, zikir, şeriatın istisna ettiği haller dışında bütün ahvalde iyidir. Zikirlerin bablarında geleceklere bir işaret olmak üzere biz burada bir kısmını anlatacağız. Zikrin yapılmaması gereken yerler:Büyük-küçük abdest bozarken, cinsî münâsebet halinde iken, hatibin sesini duyan kimse için hutbe okunurken, namaza durulduğu zaman ancak Kur'anla meşgul olunur; meşru olan dualardan başkası namazlarda yapılmaz (yalnız rükû ve secdesi olmayan cenaze namazında yapılabilir), uyku bastırmışken zikir yapmak mekruhtur. Yolda ve hamamda mekruh olmaz. Daha doğrusunu Allah bilir...

    Belirli Vakitlerde Yapılan Zikirler
    Bir kimsenin gece yahud gündüz vaktinde yahud namaz sonunda ya hud herhangi bir halde zikirden bir vazifesi var da, onu yapmaya imkân bulamayıp kaçırmış olursa, onu ihmal etmeksizin imkân bulduğu zaman yerine getirmelidir. Çünkü o zikre devamı âdet edindiği zaman, onu kaçırmak için bir sebeb çıkarmaz. Fakat onu kaza etmekte gevşeklik yaparsa vaktinde de o zikri kaçırması kolaylaşmış olur.
Ömer İbni'l-Hattab (r.a) Hazretlerinden rivayet edilgine göre demiştir ki, Peygamber (s.a.v)şöyle buyurmuştur:
"Kim okumasını âdet edindiği zikrini yahud ondan bir kısmını (geceleyin yerine getirmeyip) uyur da sonra onu, sabah namazı ile öğle namazı arasında okursa, geceleyin onu okumuş gibi kendisine sevab yazılır." (Müslim. Ebû Dâvud. Tirmizî. Muvatta').

    Zikrin Kabul Edilmesinin Şartı
    Namazda ve namazın dışında meşru olan zikirler, ister vacib olsunlar, ister müstahab olsunlar, kendi nefsine duyuracak kadar bir sesle telâffuz edilmedikçe, bunlar sayılmaz ve hesab edilmezler; ancak zikredenin kulağı sağlam olup bir arızası bulunmamalıdır.
Belli Bir Vakte Bağlı Olmaksızın Yapılan Zikrin Fazileti Hakkındaki Deliller
    Allah’u Tealâ şöyle buyurmuştur:"Kulun Allah'ı zikretmesi, diğer her şeyden daha büyüktür. " (Ankebût Suresi, 45)
    "İbâdetle beni zikredin, ben de size sevabını vereyim." (Kur'ân-ı Kerim, Bakara: 152.)
    "O Yûnus (peygamber) eğer tesbîh edenlerden olmasaydı, insanların öldükten sonra dirileceği (kıyamet) gününe kadar balığın karnında bekliyecekti." (SaffatSuresi, 143-144)
    "(Melekler) gece gündüz (Allah'ı) tesbîh ederler, bıkmazlar. " (Enbiyâ Suresi,20.)

    Zikir Yolunda Azimli Olmak
    Cenâb-ı Allah (c.c) kendini zikreden insanları hiçbir zaman boş bırakmaz, onları kapısından boş çevirmez. Cenâb-ı Allah’ın kapısını çalacaksın. Kaç sene? Kâh beş sene kâh on sene. Başka kapı var mı? Yok! Başka kapı yok. Bir gün mutlaka sana açılacaktır. Senin bir padişahtan çok zaruri bir ihtiyacın olsa, bırak padişahı bir adamdan çok zaruri bir ihtiyacın olsa, o ihtiyacın halledinceye kadar o adamın kapısını çalmaz mısın? Hastasın, bir ilaca ihtiyacın var. O ilacı buluncaya kadar, çalmadık kapı bırakır mısın? Bir işin olduğunda da o işini halletmek için verilen randevuya vaktinde gitmez misin, randevu vermezse verinceye kadar uğraşmaz mısın? Bu ihtiyaçların halledinceye kadar azimle uğraşmaz mısın?
    İşte bizler de Cenâb-ı Allah’ın kapısında böyle azimkâr olmalıyız, Cenâb-ı Allah’ın kapısını çalacaksın. “Allah” diyeceğiz, “Ya Rabbi Sana muhtacım, senden başka ihtiyacımı giderecek yok!” deyip, O’nun kapısını çalacağız. Ve Cenab-ı Hak belki bugün belki yarın belki yarından daha yakın bize kapısını açacaktır.
    Ama şunu unutmayın ki: burada Cenâb-ı Hakk’ı zikrediyoruz. Emin olunuz ki günahlardan arınmış olarak bu meclisi terk ediyoruz. Bunu yeminle söyleyebiliriz çünkü Rabbimiz, (Peygamberimizin bize buyurduğu) hadisinde; bırakın içten, gönülden zikretmeyi, zikir meclisinde oturanların bile şaki, günahkâr, cehennemlik olmayacağını haber veriyor. (Riyazu’s-Sâlihîn, III/48-50)Cenâb- ı Hak kendisini zikretmek hususunda bize yardım eylesin, Zikir yolu Peygamberimizin mübarek yoludur. Eğer öyle olmamış olsa idi Peygamber (s.a.v) Efendimiz “Allâhümme einnî alâ zikrike / Allah’ım seni zikretmek hususunda bana yardım eyle (Ebû Dâvûd, VI/26) demezdi. Bütün günahları affedildiği halde Peygamberimiz; Allah’a kendisini zikretmek hususunda yardım etmesi için dua etmiştir.
    Evet, bu yol, zikir yolu Peygamber (s.a.v)Efendimizin mübarek ve nurlu yoludur. Bütün kötülüklerinde önünün kesileceği yol. Bizler de bu yolda azimli olmalıyız. Gayretli olmalıyız.